Gorsa haasaa nama dementia qabu waliin

Dementia jecha argachuu, hima dheeraa hordofuu, ykn sagalee biraa cufuu ulfaachisuu danda’a. Kun hundi namni sun walitti dhufuu barbaaduu dhiise jechuu miti. Jijjiirama xiqqoo haasaa akkamitti qopheessitan, akkamitti dubbattan fi akkamitti dhaggeeffattan keessatti haasa’uu lamaan keessanuuf salphaa fi tasgabbaa’aa gochuu danda’a.

Gorsi baay’ee barbaachisaa nama dementia qabu waliin haasa’uuf maali?

Xiyyeeffannaa isaanii argadhaa, salphaa godhaa, obsaa ta’aa. Yoo wanta shan qofa yaadattan:

1. Kutaa callisaa godhaa, nama sana ilaalaa. Televijiiniin cufaa, ija gita taa’aa, maqaa isaatiin waamaa.
2. Wanta tokko yeroo tokko jedhaa. Hima gabaabaa, yaada tokko, gaaffii tokko.
3. Filannoo lama kennaa. “Shaayii moo buna?” “Maal barbaaddu?” caalaa salphaa dha.
4. Eegaa. Yeroo deebisuuf yeroo uumamaan sirrii fakkaatu caalaa dheeraa kennaa, gidduu hin seenin.
5. Hin falmatinaa, hin qorinaa. Miira isaanii deebisaa, dhugaan sirrii ta’uu isaa irratti miti.

Haasaa akkamitti jalqabna?

Nama sun isin irratti xiyyeeffachuu akka danda’u haala mijeessaa. Qajeelfamni Family Caregiver Alliance dursa sagalee xiqqeessuu gorsa: raadiyoo ykn televijiiniin cufaa, golgaa ykn balbala cufaa, ykn bakka callisaa deemaa.

• Fuula duraa irraa dhiyaadhaa. Duubaa ykn cinaa irraa dhufuun nama sodaachisuu danda’a.
• Eenyu akka taatan himaa. “Akkam abbaa, ani intala keessan Saaraa dha.” Kun maqaa keessan barbaaduu irraa isaan baasa.
• Sadarkaa isaanii irratti gadi bu’aa. Yoo taa’an, ija keessan wal-qixa akka ta’uuf taa’aa ykn jilbeenfadhaa.
• Fuula fi sagalee keessan ilaalaa. National Institute on Aging (NIA) sagalee, ol-sagalee, ibsa fuulaa fi haala qaama keessan beekuu, akkasumas haala ho’aa fi idilee ta’e qabaachuu gorsa.
• Ija ilaalchisaa fi meeshaa dhaggeeffannaa seenuu mirkaneessaa. Haasaa guutummaatti hin arginne ykn hin dhaga’ne hordofuun ulfaata.

Wanta jedhu akkamitti jedha?

Jechoota salphaa, hima gabaabaa fi sagalee tasgabbaa’aa gadi aanaa fayyadamaa.

• Hima tokkotti yaada tokko. “Kootii kee uffannaa. Booda alatti ba’a.” Lamaan isaanii hafuura tokkotti miti.
• Maqaa fayyadamaa, “inni/isheen” miti. “Adaadaa Jiin bilbilte” “Isheen bilbilte” caalaa ifa dha.
• Sagalee gadi-fudhadhaa, ol hin kaasinaa. Family Caregiver Alliance sagalee ol kaasuu irra sagalee gadi aanaa gorsa.
• Irra deebi’aa, ergasii jijjiiraa. Yoo hin hubatamne, jecha wal-fakkaatu al tokko irra deebi’aa. Yoo hin hojjenne, yeroo muraasa eegaa jecha biraa yaalaa.
• Agarsiisaa malee hin himaa. Koppii agarsiisaa, siwwetarii lamaan ol qabaa, ykn tarkaanfii jalqabaa agarsiisaa.
• Isaan waliin haasa’aa, waa’ee isaanii miti. NIA nama sana osoo hin jirre fakkaatee waa’ee isaanii haasa’uu fi “dubbii daa’imaa” irraa akeekkachiisa.

NIA bifa salphaa gaaffiiwwan idilee gorsa. Fakkeenyawwan karaa kanaan:

Akkamitti gaarii dhaggeeffanna?

Hiika fi miira dhaggeeffadhaa, jechoota qofa miti.

• Eegaa. Callisni yeroo baay’ee yeroo yaaduu dha. Osoo hin seenin dura suuta suutaan hanga kudhaniitti lakkaa’aa.
• Yoo isaan rakkatan qofa jecha dhiheessaa. Family Caregiver Alliance yeroo namni rakkatu jecha dhiheessuun sirrii dha jedha.
• Wanta dhaga’an mirkaneeffadhaa. Qajeelfamni Alzheimer’s Association waa’ee haasaa hiika jechoota isaanii duubaa jiru barbaaduu fi isa deebisanii hubachuu keessan mirkaneeffachuu gorsa. “Waa’ee konkolaataa yaaddeessitaa?”
• Fuula fi qaama isaanii ilaalaa. Haasaan yeroo ulfaatu, NIA akka jedhutti, ibsi fuulaa gadda, aarii ykn dhiphina jechoota caalaa ifatti mul’isuu danda’a.
• Yaaddoo isaanii cimsaa fudhadhaa. Yaaddoon dhugaa dogoggoraa irratti hundaa’e illee, miirri sun dhugaa dha.

Yoo wanta dhugaa hin taane jedhan hoo?

Hin falmatinaa. Injifachuun hin danda’amu, namni sun qaanii ykn sodaa dhaga’uu danda’a. Mannaa, miira isaanii waliin walitti dhufaa, ergasii suuta suuta jijjiiraa.

Family Caregiver Alliance dursa miira beekuu, ergasii gara biraatti geessuu gorsa. Fakkeenyaaf, yoo haati keessan daa’imman mana barnootaa irraa fuudhuu qabaachuu isaa jedhan:

• Kana bakka: “Haadha, ijoolleen kee guddatanii jiru. Sun waggaa afurtama dura ture.”
• Kana yaalaa: “Yeroo hundaa haadha kunuunsaa turtee. Waa’ee isaan fuudhuu natti himi. Dura nyaata xiqqoo nyaanna moo?”

Alzheimer’s Association akkasumas dubbii isin hin amantan irratti hin falmatinaa jedha. Yeroo filadhaa: yoo amantaan dogoggoraa miidhaa hin qabne ta’e, haa ta’u.

Dementia yeroo dabalu haasaan akkamitti jijjiiramaa?

Fedhiin yeroo waliin jijjiirama, kanaaf karaa keessan sirreessaa. Alzheimer’s Association sadarkaa bal’aa sadii ibsa:

Nama hundi adda dha, nama tokko illee guyyoota gaarii fi ulfaataa qabaachuu danda’a. Amma akkamitti akka ta’e deebisaa, maqaa itti kennuu irratti miti.

Suuraa fi hojiiwwan haasaa salphisuu danda’aa?

Eeyyee. Suuraan waliin ilaalan dhiibbaa kaasa, lamaan keessan wanta ilaaluu fi itti agarsiisuu isiniif kenna.

• Suuraa haasaa. Kaartii Haasaa suuraa fi gaaffii banaa kan hin qorre kenna.
• Suuraa maatii. Lamaan Suuraa Maatii suuraa isin filattan gara tapha wal-simsiisuu laafaatti jijjiira, kunis yeroo baay’ee seenaa kaasa.
• Jechoota beekamoo. Dhumaa Jechaa Xumuri jechoota beekamoo Ameerikaa fayyadama, ergasii gaaffii haasaa kenna.
• Taphoota wal-simsiisuu duubaatti. Lamaan Suuraa yeroo isin haasa’an harka keessan hojii kenna.

Dabalataaf akkamitti taphoota waliin taphachuu fi hojiiwwan yaadannoo ilaalaa. Daawwannaa fi bilbilaaf, qajeelfama keenya daawwachuu fi bilbilaa fi viidiyoo dubbisaa.

Yoo obsa dhabe hoo?

Namoota hundumaaf ta’a. NIA yoo mufattan yeroo tokko of tasgabbeessuu gorsa. Kutaa biraatti seenaa, hafuura suuta muraasa baafadhaa, yoo danda’e deebi’aa. Yeroo kamiyyuu haasaa irra deebi’ee jalqabuu dandeessu, namni sun haala tasgabbaa’aa keessan irratti gaarii deebisuu danda’a. Yoo mufachuun yeroo hundaa ta’e, kun mallattoo deeggarsa dabalataa barbaaddan, hin kufne. Qajeelfamni of kunuunsuu kunuunsaa keenya bakka itti deebi’an qaba.