Hojiiwwan Yaadannoo: Sanduuqa Yaadannoo fi Suuraa

Yaadannoon salphaatti yeroo darbe waliin itti gammaduu dha. Namoota dementia wajjin jiraatan baay’eef, yaadannoon waggoota hedduu dura ta’e wanta ganama kana ta’e caalaa ifa ta’ee hafa. Suuraan, meeshaan beekamaan, muuziqaan fi seenaan yaadannoo kana banuu danda’a, wanta ho’aa qoodachuuf isinii kenna. Seera tokko: haasaa dha, gonkumaa qormaata miti.

Yaadannoon maali, qormaata irraa maaltu adda godha?

Yaadannoon yaadannoo suuraa, meeshaa, muuziqaa ykn viidiyoodhaan, saffisa nama sanaatiin, qoodachuu dha. NHS muuxannoo fi seenaa darbe suuraa, meeshaa, viidiyoo ykn muuziqaa wajjin, kitaaba keessatti ykn taabileetii irratti, qoodachuu jedhee ibsa. Qormaan adda dha: nama sana deebii sirrii dhiyeessuuf gaafata, kunis gammachuu irra qaanii fiduu danda’a.

National Institute on Aging nama wanta tokko ykn nama tokko yaadachuu isaa gaafachuu wantoota irraa of qusachuu qabdan jala tarreessa. Family Caregiver Alliance gaaffii yaadannoo gabaabaa irratti hirkatu irraa of qusachuu fi yeroo fagoo darbe irratti haasa’uu gorsa.

Qormaata malee suuraa irratti akkamitti haasa’a?

Wanta argitan irraa jalqabaa, ergasii nama sun yoo fedhe wanta dabalu iddoo kennaaf.

1. Cinaa cinaa taa’aa. Albamii isin gidduu qabadhaa akka waliin ilaaltan, minjaala irra qorachuu irra.
2. Suuraa muraasa filadhaa. Suuraa gaarii shan sanduuqa guutuu caalaa gaarii dha. Maxxansa guddaa fi ifa ta’e caalaa hojjeta.
3. Ofumaa maqaa waamaa. “Kunoo ati fi abbaan kee guyyaa cidha keessanii” jechuun dhiibbaa balleessa.
4. Wanta xixiqqaa irratti yaada kennaa. Uffata, konkolaataa, nyaata, haala qilleensaa, fuula. “Konkolaataa akkam bareeda. Akkam calaqqisa.”
5. Affeeraa malee hin ajajinaa. “Waa’ee… naaf himi” ykn “Maal argita?” Callisuun rakkoo hin qabu.
6. Isa hordofaa. Yoo guutummaatti waa biraa irratti haasa’e, isa waliin deemaa.
7. Osoo gammachiisaa jiruu dhaabaa. Osoo dadhabbiin hin dhufin albamii cufaa.

Suuraa qophaa’e haasaa baasuuf, kaartii haasaa yaalaa. Suuraa maatii keessanii tapha wal-fakkeessuu laafaatti jijjiiruuf, lamaan suuraa maatii yaalaa; suuraawwan filattan biraawzarii keessan keessa turu.

Sanduuqa yaadannoo akkamitti hojjeta?

Sanduuqni yaadannoo meeshaa jireenya nama sanaa irraa qabatamuu fi irratti haasa’amuu danda’u kan qabu dha.

1. Sanduuqa cimaa filadhaa banuuf salphaa ta’e, akka sanduuqa kophee, sanduuqa muka xiqqaa.
2. Mata-duree ykn makaa filadhaa. Hojii, hobbii, iddoo, kurmaana waggaa, ykn waan hunda xiqqoo.
3. Meeshaa nageenya qabu walitti qabaa. Shanii hanga kudhanii jalqabuuf gahaa dha.
4. Meeshaa gatii guddaa qabaniif kophii fayyadamaa. Suuraa fi sanada bakka hin buusamne kophii baasaa, kan ijaa nageenyaan eegaa.
5. Meeshaa tokko tokkoon baasaa. Tokko kennaa, waa’ee isaa wanta tokko jedhaa, haasaan eessa akka deemu ilaalaa.

Wanta galchuu dandeessan:

• Hojii: kaardii maqaa, meeshaa xiqqoo, mallattoo uffata, kitaaba herregaa (ledger), kitaaba nyaata.
• Mana: kaartii nyaata barreeffama harka isaaniin, tuwaala, shaashii ykn kiraavaata isaan jaallatan.
• Hobbii: meeshaa qurxummii kokkee male, kubbaa, hodhaa (yarn), kiisii sanyii.
• Iddoowwan: kaartii ergaa, kaartaa, kennaa daawwannaa, kutaa gaazexaa magaalaa isaanii.
• Maatii: suuraa kophii, fakkii daa’ima, waamicha cidhaa.

Meeshaa qara qabu, wanta xiqqaa liqimsuun danda’amu, fi yaadannoo dhiphisu kamiyyuu yoo gammachuu akka ta’e hin beekne dhiisaa.

Kitaaba seenaa jireenyaa akkamitti hojjeta?

Kitaabni seenaa jireenyaa albamii suuraa fi barreeffama gabaabaa waa’ee jireenya nama sanaa qabu dha. Waliin ilaaluuf, akkasumas daawwattootaa fi hojjettoota kunuunsaa nama guutuu akka argan ni gargaara.

1. Bifa filadhaa. Binder maxxansa irraa ittisu wajjin, kitaaba suuraa maxxanfame, ykn agarsiisa suuraa taabileetii irratti.
2. Kutaa muraasa karoorfadhaa. Daa’imummaa, mana barumsaa, hojii, maatii, iddoowwan jiraatan, amantaa, hobbii, nyaata fi muuziqaa isaan jaallatan.
3. Fuula tokkoon suuraa tokko ykn lama dabaluu barreeffama gabaabaa guddaa wajjin: “Mary, umuriin 22, baankii keessatti hojii jalqabuu.”
4. Wanta jaallatan fi sagantaa dabalaa. “Bunaa aannan waliin dhuga. Faarfannaa Dilbataa jaallata. TV sagalee guddaa hin jaallatu.” Kun nama isaan kunuunsu hundaaf ni gargaara.
5. Nama sana hirmaachisaa hanga isaan barbaadanii, suuraa filachuu, seenaa himuu ykn walitti dhufuu isaa ilaaluu.
6. Dabaluu itti fufaa. Faayidaa qabaachuuf xumuramuu hin barbaachisu.

Yaada yaadannoo dabalataa

• Muuziqaa dargaggummaa isaanii bayyisaa gara eessa isaan geessu irratti haasa’aa. Hojiiwwan muuziqaa ilaalaa.
• Viidiyoo mana ykn agarsiisa TV kurmaana waggaa isaan jaallataniin ilaalaa.
• Nyaata daa’imummaa bilcheessaa urgaa’a haasaa akka geggeessu haa godhaa.
• Kaartaa magaalaa isaanii ilaalaa, daandii beekaman hordofaa.
• Kaatalogii ykn kitaaba durii qabadhaa waa’ee gatii, faashinii fi konkolaataa haasa’aa.
• Seenaa isaanii bilbila irratti galmeessaa, yoo isaan hayyamaniin, maatiif.
• Bilbila keessatti qoodaa. Bilbila viidiyoo keessatti suuraa tokko ol qabaa; bilbila fi viidiyoo ilaalaa.
• Yeroo daawwattan suuraa ykn meeshaa fidaa. Daawwannaa xiyyeeffannaa salphaa kenna; daawwannaa ilaalaa.

Yoo yaadannoon dhiphisaa ta’e hoo?

Yaadannoon tokko tokko gadda, gaabbii ykn sodaa fida. Yoo nama sun aare, dhaabaa, tasgabbeessaa, suuta jedhaa mata-duree ykn hojii jijjiiraa. Waan ta’e irratti hin morkatinaa. Family Caregiver Alliance nama sana dogoggora akka qabu amansiisuuf yaaluu irraa akeekkachiisa, miira isaan agarsiisan immoo deebii kennuu gorsa, kun dhugaa dha. Yoo nama du’e akka jiraatuutti dubbatan, miira sanaaf deebii kennaa: “Ishee yaadatta. Waa’ee ishee naaf himi.”

Qorannoon maal jedha?

Sakatta’iinsi Cochrane waa’ee yaadannoo, qorannoo 22 fi namoota 1,972 haguugu, bu’aan isaa walfakkaataa miti, xiqqaa fi haala fi bifa irratti garaagara akka ta’e argate. Namoota dementia qabaniif miidhaan akka jiru ragaan hin argamne. Nuti yaadannoo kan gorsinu yeroo waliin ho’aa fi hiika qabu fiduu danda’uuf, yaala ta’ee miti. Haasaa salphaa irratti caalaatti baruuf, gorsa wal-quunnamtii ilaalaa.