Deebii gabaabaa
Muuziqaan hojiiwwan nama dementia wajjin jiraatu waliin hirmaachuuf salphaa keessaa isa tokko dha. Tarree weedduu dhuunfaa muuziqaa dargaggummaa isaanii, amantaa fi maatii irraa hojjedhaa, beeksisaa fi sagalee biraa malee banaa, waliin sirbaa, harka rurrukutaa, sochoo'aa ykn dhaggeeffadhaa qofa. Haala irratti hundaa'uun muuziqaa tasgabbaa'aa ykn gammachiisaa filadhaa, sagaleen laafaa haa ta'u, weeddiin tokko yoo nama sana mufachiise dhaabaa.
- Muuziqaan dhuunfaa caalaa hojjeta: bifa dargaggummaa isaanii keessatti jaallatan, akkasumas muuziqaa amantaa, aadaa fi sirna maatii isaanii.
- Wanta tokko yeroo tokko taphadhaa, beeksisa male, televijiiniin cufamee.
- Sirbuu, harka rurrukutuu, sochoo'uu fi dhaggeeffachuu qofti karaawwan hirmaachuu dha.
- Muuziqaa tasgabbaa'aa nama tasgabbeessuuf, kan gammachiisaa immoo miira ol kaasuuf fayyadamaa, nama sun akkamitti akka deebisu ilaalaa.
- Qorannoon sagantaa muuziqaa caasaa qabuu ilaalu xiqqaa dha. Muuziqaa akka wanta gammachiisaa waliin hirmaannu malee akka yaalaatti hin yaadnu.
Fuula kana irratti (kutaa 6)
Muuziqaan wantoota nama dementia wajjin jiraatu waliin hirmaannu keessaa isa baay’ee salphaa dha. Wanta tokko illee hin gaafatu: deebii sirrii hin barbaadu, tarkaanfii hordofuu hin barbaachisu. Weedduun beekamaan, guyyaa haasaan ulfaatu illee, nama gammachiisuu, miila rurrukutsiisuu ykn jecha muraasa waliin sirbuu danda’a. Wanti isin barbaachisu muuziqaa nama kanaaf sirrii ta’e fi yeroo callisaa isa banuuf qofa.
Hojiiwwan muuziqaa kamtu nama dementia qabuuf hojjeta?
Dhaggeeffachuu, sirbuu, harka rurrukutuu, sochoo’uu fi waa’ee muuziqaa haasa’uun hundi gaarii dha. National Institute on Aging muuziqaa banuu, waa’ee muuziqaa fi artistii haasa’uu, weedduu beekaman waliin sirbuu ykn daansii taasisuu, akkasumas sagantaa muuziqaa hawaasa keessatti geggeeffamu irratti argamuu gorsa. Alzheimer’s Association sochiin akka harka rurrukutuu ykn daansii gammachuu dabaluu danda’u, jechoonni yeroo ulfaatan muuziqaan karaa wal-quunnamuu ta’uu danda’a jedha.
Tarree weedduu dhuunfaa akkamitti hojjenna?
Wanti isin hojjechuu dandeessan caalaa fayyadu tarree muuziqaa nama kanaaf hiika qabu dha. NHS muuziqaa hiika dhuunfaa qabu irrattis xiyyeeffata. Kunooti karaa salphaa tokko.
Jireenya isaanii irraa jalqabaa
- Waggoota dargaggummaa isaanii. Yeroo isaan ijoollee turan raadiyoo irratti, daansii irratti fi sinimaa keessatti maal akka ture yaadaa.
- Yeroowwan guguddaa. Muuziqaa cidha isaanii irratti, daansii isaanii isa jalqabaa, ykn weedduu maatiin imala irratti dhaggeeffatan.
- Amantaa fi aadaa. Weedduu amantaa, weedduu qulqulluu, ykn weedduu afaan isaanii jalqabaa.
- Hojii fi tajaajila. Weedduu hojii, ykn muuziqaa yeroo waraana keessa turan wajjin wal-qabatu.
- Wanta maatiin yaadatu. Obboleewwan, ijoollee fi hiriyyoota durii wanta yeroo hundaa taphatan ykn sirban gaafadhaa.
Weedduu qofa osoo hin taane bifoota muuziqaas yaadaa
Yoo eessaa jalqabuu akka qabdan hin beekne, bifoota muuziqaa dhaloota isaanii, weedduu aadaa naannoo isaanii, weedduu amantaa, weedduu daansii, weedduu jaalalaa fi muuziqaa dheeraa duriitii irraa daqiiqaa muraasa yaalaa, deebii isaanii ilaalaa. Wanta nama gammachiisu ykn miila rurrukutsiisu eegaa; wanta nama mufachiisu dhiisaa. Fakkeenyi muuziqaa kan biyya tokkoo asitti hin tarreeffamne, sababni isaas bifoonni naannoo tokkoo naannoo biraa waliin hin walfakkaatuuf.
Banuu salphaa godhaa
- Beeksisa male. Alzheimer’s Association beeksisni burjaajessuu akka danda’u akeekkachiisa. Muuziqaa buufame, CD, rekordii ykn tajaajila beeksisa hin qabne fayyadamaa.
- Meeshaa salphaa tokko. Speaker button guddaa tokko qabu, ykn tarree weedduu qophaa’ee kaa’ame, akka namni kamiyyuu banuu danda’uuf.
- Tarree gabaabaa lama. Tarree tasgabbaa’aa tasgabbeessuuf, tarree gammachiisaa miira ol kaasuuf.
- Maqaa itti kennaa. Meeshaa irratti maqaa nama sanaa fi “muuziqaa jaallatan” barreessaa, akka maatii daawwatanii fi hojjettoonni kunuunsaa illee itti fayyadamuuf.
Hojiiwwan muuziqaa 15 yaalaa
- Waliin dhaggeeffadhaa. Cinaa cinaa taa’aa, wanti biraa osoo hin jiraatin. Dhaggeeffachuun hojii guutuu dha.
- Waliin sirbaa. Isin dursaa sirbaa. Gadi-sagalee sirbuu ykn afaan sochoosuun ni lakkaa’ama.
- Rurrukutaa. Jilba rurrukutaa, minjaala rurrukutaa, ykn drum xiqqaa harkaan rurrukutamu fayyadamaa.
- Daansii suuta. Harka wal qabaa, mana keessatti sochoo’aa, ykn taa’anii harka waliin sochoosaa.
- Huccuu laafaa waliin daansii. Huccuu laafaa muuziqaa waliin sochoosaa, dhaabbatanii ykn taa’anii.
- Waa’ee muuziqaa haasa’aa. Affeeraa malee hin qoramaa: “Kun mana daansii fakkaata. Waa’ee daansii natti himaa.” Gonkumaa “Weedduu kana ni yaadattaa?” hin jedhinaa.
- Albaamii guutuu banaa. Rekordii isaan jaallatan jalqabaa hanga dhumaatti banaa, buna waliin.
- Fuula albaamii ilaalaa. Fuulli rekordii durii waa’ee uffata, konkolaataa fi fuula haasa’uuf gaarii dha.
- Sagantaa muuziqaa ilaalaa. Sagantaa muuziqaa ykn kooneertii waggoota isaanii irraa kan fakkaatu (suuraa fi sagalee waliin) galgala gaarii taasisuu danda’a. Boqonnaaf dhaabaa.
- Meeshaa muuziqaa beekan taphadhaa. Piyaanoo ykn gitaara tapha turan taphuu gammaduu danda’u. Booda, waliin sagalee muraasa baasuun ga’a.
- Muuziqaa yeroo hojii. Yeroo huccuu walitti maruu ykn minjaala qopheessan weedduu jaallatan banaa.
- Weedduu ganamaa. Guyyaa hundaa weedduu gammachiisaa tokkoon jalqabaa, akka sirna idilee isaanii ta’u.
- Weedduu amantaa sirbaa. Muuziqaa amantaa isaanii banaa, waliin sirbaa.
- Gareen weedduu itti makamaa. NHS gareewwan weedduu miira fi nageenyaaf gaarii akka ta’an ibsa. Gareen weedduu dementiaaf mijaa’e naannoo keessan jiru gaafadhaa.
- Muuziqaa kallattii arguu. Kooneertii hawaasaa gabaabaa ykn gareen alaatti taphatu. Balbala irra dhiyoo taa’aa, yeroo fedhan ba’aa.
Tapha jechootaa laafaa, jechoota beekaman waliin, dhumaa jechaa xumuri yaalaa, achitti yeroo hundaa dhuma jechaa agarsiisuu dandeessu.
Muuziqaa haala sanaaf wal-simsiisuu
Alzheimer’s Association miira barbaaddan uumuuf muuziqaa fayyadamuu gorsa: haala nagaaf muuziqaa tasgabbaa’aa, miira ol kaasuuf immoo weedduu dargaggummaa nama sanaa kan gammachiisu.
| Haala | Yaalaa | Gorsa |
|---|---|---|
| Ka’uu | Weedduu beekamaa fi gammachiisaa | Weedduu tokko ganama hundaa mallattoo laafaa ta’a |
| Hojii mana | Weedduu jaallatan kan sosochoosu | Muuziqaan hojii hiriyyaa waliin akka ta’u gochuu danda’a |
| Nyaata | Muuziqaa meeshaa qofaa laafaa | Callisaa haa ta’u, nyaata waliin hin morkatin |
| Galgala dhiyoo | Muuziqaa tasgabbaa’aa fi beekamaa ifa gaarii keessatti | Boqonnaa dhabuu galgala ilaalaa |
| Hirribaaf | Muuziqaa suuta fi laafaa | Sagalee fi ibsaa waliin gadi buusaa |
| Sadarkaa boodaa | Weedduu isaan caalaa jaallatan, baay’ee laafaa | Cinaa taa’aa, harka qabaa |
Gorsa muuziqaan gaarii akka ta’uuf
- Sagalee biraa cufaa. Alzheimer’s Association foddaa fi balbala cufuu fi televijiiniin dhiisuu gorsa, akka muuziqaan sagalee tokkicha ta’uuf.
- Sagalee laafaa godhaa. Muuziqaan mijaa’aa haa ta’u, hin ol’aanin. Yoo namni sun meeshaa dhaggeeffannaa fayyadamu, akka seenee fi hojjetu mirkaneeffadhaa; dhaggeeffachuu ilaalaa.
- Yaadannoo gaddaa eegaa. Weedduun tokko tokko gaddaa, waraana ykn dhabuu fida. Yoo weedduun nama mufachiise, tasgabbeessaa, jijjiiraa.
- Isaan geggeessuu haa danda’an. Yoo danda’ame nama sun muuziqaa akka filatu godhaa, “lakki” jedhus fudhadhaa.
- Yeroo kamiyyuu dhaabaa. Daqiiqaa shan muuziqaa hojii gaarii dha. Dhaabee callisaan taa’uunis akkasuma.
Qorannoon waa’ee muuziqaa fi dementia maal jedha?
Ragaan xiqqaa dha. Gulaalaa Cochrane 2025 qorannoowwan sagantaa muuziqaa caasaa qabu 30 ilaale, baay’inaan gareewwan mana kunuunsaa keessatti. Kunniin kunuunsa idileetti fiduudhaan mallattoowwan gadda xiqqoo laafsuu danda’u argate, garuu mufachuu, nageenya miiraa ykn yaaduu fi yaadannoo irratti bu’aa ifaa hin argine, akkasumas yeroo sagantaan xumurame booda bu’aan turu hin argine.
Muuziqaa waliin hirmaanna sababni isaa yeroo waliin dabarsuuf karaa gammachiisaa fi dhiibbaa male waan ta’eef, akka yaalaatti miti. Haala gareetiif hojiiwwan garee mana kunuunsaa ilaalaa; muuziqaa suuraa fi seenaa waliin fayyadamuuf hojiiwwan yaadannoo ilaalaa.
Gaaffiiwwan baay’ee gaafataman
Muuziqaan akkamii nama dementia qabuuf caalaa gaarii dha?
Muuziqaa nama sun yeroo dheeraadhaaf beeku fi jaallatu, yeroo baay'ee waggoota dargaggummaa isaanii irraa, akkasumas muuziqaa amantaa, aadaa fi ayyaana maatii isaanii. Yoo danda'ame akka isaan filatan godhaa. Fuula fi qaama isaanii ilaaluun wanta isaan gammachiisu baradhaa, wanta isaan mufachiisu fakkaatu dhiisaa.
Headphones fayyadamuu qabnaa?
Namoonni tokko tokko sagalee biraa cufuu waan danda'uuf headphones jaallatu, kaan immoo mijaa'aa miti ykn ni burjaaja'a. Dursa speaker yaalaa, akka waliin dhaggeeffattaniif. Yoo headphones fayyadamtan, sagalee gadi fudhadhaa, cinaatti jiraadhaa.
Muuziqaan boqonnaa dhabuu ykn mufachuu irratti nama gargaaruu danda'aa?
Muuziqaan tasgabbaa'aa fi beekamaan haala nagaa uumuuf gargaaruu danda'a, Alzheimer's Association immoo haala barbaaddan uumuuf muuziqaa fayyadamuu gorsa. Yeroo hundaa hin hojjetu. Yoo nama sun rakkina keessa jiraate, dhukkuba, beela, sagalee ykn dadhabbii illee ilaalaa.
Namoonni dementia sadarkaa boodaa qabanis muuziqaa gammaduu danda'uu?
Baay'een ni danda'u. Alzheimer's Association akka jedhutti, namni sadarkaa boodaa keessa jiru ammallee sagalee tokko rurrukutuu ykn weedduu daa'imummaa isaanii waliin sirbuu danda'a. Cinaa isaanii taa'aa, muuziqaa laafaan banaa, harka isaanii qabaa ykn waliin sochoo'aa.
Maddoota
Dhaabbilee fi qorannoowwan fuulli kun irratti hirkate liinkii kenneerra. Tokkoon tokkoon isaanii yeroo fuulli haaromfamu sakatta’ameera.
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association
- Does music-based therapy help people with dementia? · Cochrane
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities for dementia · NHS