Nama Dementia Qabu Waliin Akkamitti Taphachuu

Taphni gaariin nama dementia wajjin jiraatu waliin dorgommii hin fakkaatu. Nama lama dhihoo taa’anii, suuraa agarsiisanii, jecha tokko irratti kolfanii, wanta dhufu hundaa irratti haasa’an fakkaata. Taphni sababa yeroo waliin dabarsuuf qofa dha.

Qajeelfamni kun akkamitti akka qopheessan, akkamitti taphicha saffisuu, wanti tokko “dogoggora” yoo ta’e maal jechuu, akkamitti tapha kamiyyuu salphisuu ykn xiqqoo ulfaachisuu, akkamitti gara haasaatti jijjiiruu, fi yoomitti dhaabuu akka beekan ibsa. Taphoota keenyaaf, akkasumas kaardii, puzzle fi taphoota minjaalaa isin biratti jiraniif ni hojjeta.

Nama dementia qabu waliin tapha taphachuuf karaan gaariin maali?

Gammachuu irratti xiyyeeffadhaa, milkaa’ina irratti miti. Kun qajeelfama Alzheimer’s Association waa’ee hojiiwwanii isa jalqabaa dha: ogummaa nama sun ammallee qabu irratti ijaaraa, akka jalqaban gargaaraa, kutaa ulfaataa ofumaa xumuraa, hojii miidhaa hin qabne hin ceephiinaa hin sirreessinaa.

Hojii irratti kunis jechuu dha:

• Cinaa taa’aa, fuuldura miti. Cinaa cinaa taa’anii, lamaanuu iskiriinii ykn minjaala ilaaluu dandeessu, gargaaruun to’annoo osoo hin taane hojii garee fakkaata.
• Tapha tokko yeroo tokko dhiyeessaa. Tarreen filannoo yeroo hunda qormaata jalqabuu dura fakkaachuu danda’a.
• Isa hordofaa. Yoo suuraa isaanii tartiiba isaaniin tuquu, suuraa tokko irratti daqiiqaa kudhan haasa’uu, ykn gara lama booda dhaabuu barbaadan, kun tapha har’aa dha.
• Yeroo gaarii lakkaa’aa, marsaa xumuramee miti. Kolfaa, seenaa ykn walakkaa sa’aatii tasgabbaa’aa bu’aa barbaaddan dha.

Osoo hin jalqabin akkamitti qopheessuu?

Daqiiqaa muraasa qophaa’uun dhiphinni baay’een namoonni taphicha irratti himatan ni ittisa.

1. Yeroo guyyaa isaan itti gaarii ta’an filadhaa. Qajeelfamni National Institute on Aging (NIA) waa’ee hojii sirreessuu bahuu fi hojiiwwan yeroo guyyaa nama sun itti gaarii ta’u irratti karoorsuu gorsa. Namoota baay’eef kun ganama giddugaleessaa dha. Waaree boodaa yeroo baay’ee ulfaata; hojiiwwan waaree boodaa tasgabbaa’aa ilaalaa.
2. Kutaa callisaa taasisaa. TV fi raadiyoo cufaa, yoo danda’ame balbala cufaa. Family Caregiver Alliance osoo hin dubbatin dura sagalee fi wanta xiyyeeffannaa fudhatu xiqqeessuu gorsa.
3. Dursa mijaa’ina ilaalaa. Dhugaatii dhiyoo, mana fincaanii dura deemuu, teessoo mijaa’aa, fi iyyaa fi meeshaa dhaga’uu gargaaru uffachuu.
4. Iddoo ifa gaarii godhaa. Ifni ifa ta’e, iskiriinii irratti calaqqee hin qabne suuraa arguuf salphaa godha.
5. Osoo hin taa’in dura taphicha qopheessaa. Banaa, qindaa’ina filadhaa, sagalee ofumaa sirreessaa. Ergasii iskiriinii gara isaanii garagalchaa. Gorsa taabileetiif, taabileetii ykn bilbila qopheessuu ilaalaa.
6. Meeshicha dhaabaa. Dhaabbataa ykn koobaan taabileetii dhaabbatee qabu, nama tokko illee akka hin qabne, tuquuf immoo salphaa godha.

Akkamitti dhiibbaa malee affeeruu?

Affeerraa salphaa fi diduuf mijataa godhaa. Jechoonni yeroo baay’ee gaarii ta’an tokko tokko:

• “Suuraa iddoo biqiltuu tokko argadheera. Na wajjin ilaaluu barbaaddaa?”
• “Puzzle kana irratti na gargaaruu dandeessaa? Ani rakkadheera.”
• “Har’a daraaraa moo simbirroo barbaadda?” (filannoon lama gaaffii banaa caalaa salphaa dha)
• “Kaartii obboleettii keetiif hojjechaa jira. Halluun kun kam ta’uu qaba?”

Alzheimer’s Association kaayyoo hojii, fakkeenyaaf kaartii hiriyaaf hojjechuu, ibsuu gorsa, sababni isaas sababni hiika kenna. Gargaarsa gaafachuunis ni hojjeta, sababni isaas nama sana faayidaa akka qabu isa dhaga’ssisa.

Yoo didan, fudhadhaa. Booda yaalaa ykn wanta biraa dhiyeessaa. Qajeelfamni keenya yeroo “lakki” jedhan maal gochuu caalaatti ibsa.

Taphni hanga yoomiitti turuu qaba, saffisni isaa hangam?

Nama sun saffisa akka murteessu haa godhaa, yeroo gabaabaaf karoorfadhaa. Dheerina tapha waliin taphatamuuf ragaan irratti hundaa’e hin jiru. Daqiiqaa tasgabbaa’aa lamaa hanga shanii hojii guutuu ta’uu danda’a.

• Yaada irra caalaa turaa. NIA nama sun deebii kennuuf yeroo dabalataa kennuu fi hin gufachiisuu yaaluu gorsa. Osoo hin gargaarin dura sammuu keessan keessatti kudhan lakkaa’aa.
• Tarkaanfii tokko yeroo tokko. Ajaja gabaabaa tokko kennaa (“Suuraa tokko tuqi”), ergasii eegaa. Ibsuu irra agarsiisaa: eessa akka tuqan agarsiisaa.
• Bilisaan dhaabaa. Yoo suuraa waa’ee isaa haasa’uuf dhaabatan, taphni eegu ni danda’a. Ariifachuun hin barbaachisu.
• Akka ilaalan haa godhaa. NIA namoonni tokko tokko ilaaluu jaallatu, filannoon kun sirrii dha jedha.

Deebii dogoggoraa sirreessuu qabaa?

Lakki. Nama tokko irra deddeebi’ee suuta jedhanii sirreessuun, yoo gaariif jettanis, isaan kufaa jiru jechuu dha. Alzheimer’s Association hojii miidhaa hin qabne hin ceephiinaa hin sirreessinaa jedha. Taphicha keessatti, dogoggorri hundi dhiyeenyaan miidhaa hin qabu.

Yoo dogoggorri nama sana ifatti dhiphise, callisaan gargaaraa. Suuraa sirrii agarsiisaa, ofumaa gara fudhadhaa, ykn marsaa itti aanu taphicha salphisaa. Yoo jecha tokko xumura ajaa’ibaan xumure, waliin kolfaa. Xumurri isaanii caalaa gaarii ta’uu danda’a.

Taphicha akkamitti salphisuu ykn xiqqoo ulfaachisuu?

Taphicha nama sanaaf guyyaa sanaaf sirreessaa, mallattoo sadarkaa wajjin miti. Nama tokko galgala ganama caalaa bifa salphaa barbaaduu danda’a. Gorsi jalqabaa NIA hojii wanta nama sun gochuu danda’u wajjin wal-simsiisuu fi akka milkaa’e itti dhaga’amu mirkaneessuu dha.

Mallattoo taphni baay’ee ulfaate: boqonnaan dheeraan yaadaa irra yaaddaa’uu fakkaatu, irra deddeebi’ee “Hin danda’u”, meeshicha ofirraa dhiibuu, ykn dogoggora isaan aarsu. Mallattoo taphni baay’ee salphaa ta’e: dheekkamuu, ykn isaan daa’imummaa akka ta’e jechuu. Yoo kun ta’e, kabajaa, gara wanta ga’eessa fakkaatu, akka barbaacha jechaa, puzzle suuraa dhugaa, ykn suuraa hojii isaanii duraa irratti haasa’uutti jijjiiraa.

Taphicha akkamitti gara haasaatti jijjiira?

Suuraa hunda affeerraa haasaatti fayyadamaa, wanta jedhan hundas deebii gaarii godhaa. Maatiiwwan baay’eef kun kutaa taphaa isa gaarii dha.

• Gaaffii banaa, deebii dogoggoraa hin qabne gaafadhaa. “Maal argita?” “Kam jaallatta?” “Waa’ee mana nyaataa akkanaa naaf himi.”
• Dursa isin qoodaa. “Akkoo koo saree akkanaa qabdi turte.” Seenaan keessan isaanii akka qooduuf salphisa.
• Mata-duree jijjiirame hordofaa. Yoo suuraan konkolaataa seenaa imala daandii irratti geesse, seenaan sun hojii dha. Taphicha dhaabaa.
• Dhugaa hin sakatta’inaa. Yaadannoo keessatti, haasaan gammachiisaan odeeffannoo sirrii caalaa barbaachisaa dha. Yoo seenaan yeroo darbe irraa jijjiirame, bifa haaraa itti gammadaa.
• Gaaffii ijaaraman fayyadamaa. Jecha xumuruu jecha hunda booda gaaffii haasaa kenna, Kaartiin haasaa immoo akkuma kanaaf kan qophaa’e dha. Lamaan suuraa maatii suuraa maatii keessan fayyadama, kunis yeroo baay’ee seenaa guddaa kaasa.

Yaada dabalataa hojiiwwan yaadannoo fi gorsa wal-quunnamtii keenya keessa jira.

Yoom dhaabna?

Mallattoo dadhabbii ykn aarii jalqabaa irratti dhaabaa, yoo danda’ame xiqqoo dura. Alzheimer’s Association xiyyeeffannaan yeroo bade ykn aariin yeroo dabalu hojii dhaabuu ykn jijjiiruu gorsa.

Ilaalaa:

• hirribni isaan fakkaachuu, qaama gadi gatuu, ykn iji iskiriinii irraa deemuu;
• naanna’uu hin boqonne, ka’uu, ykn deemuu gaafachuu;
• afuura ol-baasuu, deebii gabaabaa, ykn “Kana irratti gaarii miti”;
• tartiiba malee tuquu ykn meeshicha ofirraa dhiibuu;
• booyyuu, aariin, ykn jijjiirama miira tasaa.

Akkamitti gaarii dhaabuu:

• Wanta salphaa irratti xumuraa. Wal-fakkaatu isaan danda’an kan dhumaa, ykn suuraa dhumaa ilaaluuf.
• Ofii keessan irratti godhaa. “Shaayii tokko dhugee ni barbaada. Asitti dhaabnaa?” jechuun akka isaan gadhee hojjetan mallattoo kamiyyuu hin kennu.
• Gara wanta qaamaa ykn tasgabbeessaa deemaa. Adeemsa gabaabaa, nyaata xiqqoo, huccuu naqachuu ykn muuziqaa.
• Wanta ho’aa jedhaa. “Si wajjin gochuun natti toleera.” “Sirriitti argatte” jedhanii hin galateeffatinaa, yeroo waliin dabarsuu irratti gammachuu qofa.

Dafee dhaabuu, karoora jijjiiruu, ykn taphicha dhiisanii waliin taa’uun hundi bu’aa gaarii dha.

Garee keessatti ykn bilbila viidiyoodhaan taphachuu dandeenyaa?

Eeyyee, qophii xiqqoo dabalataa wajjin. Garee keessatti, namoota muraasa qofa godhaa, nama gargaarsa barbaadu hunda cinaa gargaartoota teessisaa, xiyyeeffannaa waliinii ifa ta’e qabu filadhaa. Bingoo suuraa garee irratti kaartii maxxanfamuu fi nama iskiriinii irratti waamu qaba. Yaada dabalataaf hojiiwwan garee mana kunuunsaa ilaalaa.

Bilbila viidiyoo irratti, nama bilbila irra jiru suuraa ibsuu danda’a, nama kutaa keessa jiru immoo agarsiisee tuqa. Bilbila gabaabaa fi beekamaa taasisaa. Qajeelfamni keenya bilbila fi viidiyoo gorsa dabalataa qaba.

Yoo taphni hin hojjenne hoo?

Guyyoonni tokko tokko wanti tokko illee hin ta’u, kunis isin irrattis nama sana irrattis ilaalcha miti. Taphicha kaa’aa, yeroo guyyaa biraa, tapha biraa, ykn tapha malee yaalaa. Hojiiwwan gaariin baay’een iskiriinii wajjin wal-qabatiinsa hin qaban: muuziqaa, tuwaala naqachuu, albamii suuraa ilaaluu, ykn adeemsa gabaabaa. Yaada hojii keenya dabalataaf ilaalaa.