Hojiiwwan bilbilaa fi waamicha viidiyoo nama dementiaf

Nama dementia qabu irraa fagoo jiraachuun gargaarsa dhabuu fakkaachuu danda’a. Bilbilaa fi waamichi viidiyoo harkifannaa bakka hin buusu, garuu yoo gaarii qopheessitan yeroo walitti dhufeenyaa dhugaa ni fiduu danda’a. Dhimmi isaa haasaa idilee jalqabaa, “akkam jirta?” dhiisanii wanta salphaa tokko waliin qoodachuuf karoorfachuu dha. Fuulli kun hojiiwwan viidiyoo fi bilbila irratti hojjetan, akkamitti waamicha akka qopheessan, fi nama bakka jiru maal akka gargaaru ibsa.

Maaliif waamichaaf hojii karoorfachuu?

Hojiin waamicha bifa kenna. “Akkam jirta? Har’a maal hojjette?” nama sana yaadatee gabaasuuf gaafata, kunis ulfaataa fi dhiphisaa ta’uu danda’a. “Ilaali, timaatimiin bilchaateera” isaan irraa homaa hin gaafatu.

Alzheimer’s Association haasaan garee guddaa viidiyoo irratti ulfaataa ta’uu danda’u jedhee, sirba faarfachuu ykn suuraa qoodachuu fakkaatan wajjin waamicha caasessuu gorsa.

Hojiiwwan kamtu waamicha viidiyoo irratti hojjeta?

Agarsiisuu fi himuu

Addunyaa keessan gara isaanitti fidaa. Kaameraa dhaabaa keessan suuta jedhanii naannessaa, saree beeksisaa, wanta bilcheessitan agarsiisaa, suuraa suuraa (drawing) ilma ilmaa keessanii ol qabaa, ykn bilbila foddaa alatti, wanta ala jiru irratti, geeddaraa. Wanta argitan jechoota salphaa wajjin ibsaa, akka deebii kennan boqonnaa kennaa. Gaaffii hin barbaachisu.

Suuraa waliin ilaaluu

Suuraa maxxanfame durii kaameraatti ol qabaa, ykn iskiriinii keessan qooddanii suuraa guguddaa muraasa tokko tokkoon agarsiisaa. Wanta argitan irratti haasa’aa: “Koofiyaa abbaa ilaali.” “Kun eenyuu?” ykn “Yaadattaa?” jechuu irraa of qusadhaa. Yoo namni sun nama tokko dogoggoraan waamu, itti hordofaa. Yaada laafaa argachuuf qajeelfama yaadannoo keenya ilaalaa.

Sagalee ol dubbisuu

Walaloo gabaabaa (ykn faarfannaa amantii, yoo isaan jaallatan), kitaaba daa’imaa jaallatame waamicha wal-fakkaatu irratti ilma ilmaaf, xalayaa firaa irraa, ykn fuula kitaaba isaan jaallatan irraa dubbisaa. Sagalee ol dubbisuun nama sanaaf deebisuu osoo hin barbaachisin wanta tasgabbaa’aa dhaggeeffachuu ni kenna.

Waliin faarfachuu ykn muuziqaa dhaggeeffachuu

Sirba isaan gaarii beekan faarfadhaa, ykn rekordii jaallatan gama keessanii taphachiisaa. Namoota baay’eef waliin faarfachuun dubbachuu caalaa salphaa dha. Qajeelfama hojiiwwan muuziqaa keenya ilaalaa.

Yeroo wal-fakkaatutti nyaata bilcheessuu ykn bake gochuu

Alzheimer’s Association waamicha viidiyoo karoorsuudhaan nyaata addaa waliin bilcheessuu ykn bake gochuu gorsa. Waamichicha mana nyaataa lamaan keessattis qopheessaa. Namni bakka jiru, isin kaartii mala nyaata (recipe card) isaanii durii hordoftanii, makuu ykn dhandhamuu danda’a.

Wanta tokko waliin ilaaluu

Alzheimer’s Association kana illee mana adda addaa irraa yeroo wal-fakkaatutti fiilmii jaallatame ilaaluu, bilbilaan ykn viidiyoon haasa’aa, gorsa. Nama dementia qabuuf, viidiyoo gabaabaa, taateewwan TV durii ykn tapha kubbaa fiilmii guutuu caalaa gaarii hojjechuu danda’a.

Tapha laafaa iskiriinii qoodame irratti taphachuu

Appiiwwan waamicha viidiyoo baay’een iskiriinii keessan akka qooddan isin eeyyamu. Isin tapha banuu fi tuquu; namni sun suuraa kam filuu akka qabu isiniif ibsa ykn agarsiisa. Ykn gargaaraan bakka jiru tapha wal-fakkaatu taabileetii irratti banee isaaniif tuqa, isin haasa’aa jirtu.

Taphoonni karaa kanaan gaarii hojjetan:

• Himata xumuri: isin himata beekamaa dubbisaa, isaan xumura jedhu, achiis kaka’umsi haasaa ni itti aanaa.
• Lamaan suuraa: tapha wal-fakkeessuu laafaa suuraa guddaa kan mul’ataa turuu danda’u, sa’aatii male fi qabxii male.
• Kaartii haasaa: suuraa fi kaka’umsa banaa waliin haasa’uuf.
• Lamaan suuraa maatii: tapha wal-fakkeessuu suuraawwan meeshaa keessan irratti filattan irraa tolfame. Suuraawwan biraawzara keessan keessa turu, namni sunis iskiriinii keessan qoodame irratti ilaala.

Ergaa galmaa’e

Yeroo waamichi kallattii ulfaatu, viidiyoo gabaabaa galmeessaa: nagaa, sirba, marsaa dhaabaa keessanii. Gargaaraan yeroo tasgabbaa’aa, akka namni sun itti gammaduun al hedduu taphachiisuu danda’a. Alzheimer’s Association yeroo addaa, akka ijoolleen kennaa banuu, galmeessanii ergu ni dubbata.

Waamicha bilbilaa idilee hoo?

Waamichi bilbilaa ammallee barbaachisaa dha. Dementia Australia guyyaa hunda yeroo tokkotti waamuu fi hin ariifatinaa gorsa, sababni isaas namoonni dementia qaban makamuuf yeroo fudhachuu danda’u. Bilbila irratti:

• Maqaa keessan fi hariiroo keessan battalumatti himaa: “Akkam abbaa, ani intala kee.”
• Suuta, himata gabaabaa, yaada tokko yeroo tokko dubbadhaa.
• Oduu kennaa malee gaafachuu irra: “Kaleessa galgala nyaata kee ani tolche.”
• Walaloo gabaabaa dubbisaa, ykn sirba isaan jaallatan caqaasa tokko faarfadhaa.
• Gabaabsaa, haasaa ho’aa wajjin xumuraa.

Dementia Australia viidiyoon yeroo dubbachuun ulfaatu fuula keessan arguu waan danda’aniif gargaaruu danda’a jedha. Yoo waamichi bilbilaa wal-hin-beekuu fide, viidiyoo yaalaa, ykn faallaa isaa.

Waamicha viidiyoo hojjetu akkamitti qopheessuu?

Osoo waamicha hin taasisin dura:

1. Yeroo idilee filadhaa, yeroo baay’ee namni sun itti boqotee jiru, achiis itti fufaa. Sagantaan idilee ni gargaara.
2. Gargaaraa bakka jiru wajjin walitti fufaa. Ergaa gabaabaa guyyaa dura ergitanii akka karoorfatan isaan gargaaraa.
3. Meeshicha ilaalaa. Taabileetiin dhaabbataa irra jiru bilbila harkaan qabame caalaa salphaa dha. Chaarjii qabaachuu, iskiriiniin ifaa ta’uu, fi sagaleen ga’aa ta’uu mirkaneessaa. Yoo appichi dhiyeessuu fi namni sun gaarii dubbisuu danda’u, caption (barreeffama sagalee) banaa.
4. Hojii tokko karoorfadhaa wanta hundi qophaa’aa ta’ee.

Yeroo waamicha:

• Kaameraa bira taa’aa ifa gaarii keessatti, fuula keessan foddaa dura godhaa, foddaa duuba keessanii hin godhinaa.
• Yeroo hundaa of beeksisaa, maqaa fi hariiroo keessanii.
• Sagalee tokko yeroo tokko. Alzheimer’s Association sagaleen wal-dhiibu namoota dementia wajjin jiraatanii fi dhaga’uu dhabuu qaban ulfaataa ta’uu jedha. Yoo firoonni baay’ee makaman, gara gara haasa’aa ykn nama lama ykn sadi qofa haa ta’u.
• Gaaffii tokko yeroo tokko gaafadhaa. Family Caregiver Alliance gaaffii salphaa deebii eeyyee-lakki qaban fi yeroo danda’ame filannoo agarsiisuu gorsa.
• Boqonnaa dheeraa eeyyamaa. Deebii eegaa. Yoo jecha barbaadaa jiraatan, jecha tokko yaaduun rakkoo hin qabu.
• Fuula fi sagalee keessan fayyadamaa. Fuula gammachuun mul’isaa, mataa raasaa, sagalee ho’aa eegaa. Mul’annaan fuulaa yeroo baay’ee jecha caalaa dubbata.
• Hin sirreessinaa. Yoo namni sun wanta sirrii hin taane jedhe, haa ta’u.

Waamicha xumuruu:

• Osoo namni sun hin dadhabin dura, yoo danda’ame yeroo gaarii irratti, xumuraa.
• Yeroo hundaa nagaa wal-fakkaatu fayyadamaa: “Boru laaqana irratti si waama. Si jaalladha.”
• Hin dheeressinaa.

Gorsa gargaaraaf bakka jiru

Yoo ati niitii/dhirsa, gargaartuu, obboleessa ykn hojjetaa waamicha irratti gargaaru taate, ati waamicha danda’amaa taasifta.

• Bakka calla’aa qopheessaa. TV cufaa, balbala cufaa.
• Waamicha ofii keessan jalqabaa, achiis taabileetii dhaabbataa irra jiru nama sanaaf kennaa ykn sadarkaa ija isaanii irratti qabaa.
• Cinaa taa’aa, fuuldura osoo hin ta’in. Argamuun keessan nama tasgabbeessa. Yoo barbaachise suuta jedhaa jajjabeessaa: “Ilaali, intala kee dha.”
• Harka ta’aa. Suuraa ol qabaa, tapha tuquu, taabileetii gara kutaa sanaatti garagalchaa.
• Dadhabbii ykn dhiphina ilaalaa, waamichi yeroo xumuramu qabu waamaa beeksisaa.
• Wanti hojjete waamaaf himaa. “Saree baay’ee jaallate” waamicha itti aanu karoorfachuuf gargaara.

NIA firoonni fagoo jiran maanguddaa amaloota bilbila isaanii baruuf, akka waamicha viidiyoo, gargaaruu akka danda’an jedha. Sadarkaa boodaa keessatti, gargaaraan yeroo baay’ee meeshicha guutuudhaan to’achuu qaba. Rakkoo hin qabu.

Yoo namni sun mana kunuunsaa keessa jiraate, Alzheimer’s Foundation of America dhaabbatichi maatiiwwan waamicha viidiyoo irratti gargaaruu isaa gaafachuu gorsa. AFA maatiiwwan suuraa hojjettoota kunuunsaa wajjin walitti geessuu, akkasumas mi’a nyaataa isaan jaallatan ykn wantoota tasgabbeessan xixiqqaa ergisuu, dhaabbatichi maal akka eeyyamu erga ilaalanii booda, ni dubbata.

Yoo waamichi gaarii hin deemne hoo?

Waamichi tokko tokko wal-hin-beekuu, laafaa ykn dhiphisaa ta’a. Kun dogoggora keessan miti, waamichi gatii hin qabu jechuus miti.

• Yoo namni sun iskiriinii irratti jeequmsa agarsiise, gara waamicha bilbilaa ykn ergaa galmaa’etti jijjiiraa.
• Yoo isaan aaran, miira sana beekaa, jechoota amansiisan jedhaa, suuta xumuraa.
• Yoo waamichi yeroo guyyaa tokko irratti yeroo baay’ee hammaate, yeroo biraa yaalaa.
• Yoo nama biraa isin yaadan, gaarummaan itti hordofaa.

Dafee xumuruun rakkoo hin qabu. Waamichi gabaabaan, ho’aan, bu’aa gaarii dha.

Waamicha gidduu

Karaa biraa irratti jiraadhaa. Dementia Australia kaartii, ergaa elektirooniksii, suuraa ykn kennaa xixiqqaa erguu gorsa. Kaartii poostaa torbanii suuraa guddaa tokko fi barreeffama gabaabaa wajjin al hedduu deebi’ee dubbifamuu danda’a. Kaartii haasaa maxxanfamoo gargaaraa bakka jirutti ergamu waamicha itti aanuuf mata-duree qophaa’e kennuu danda’a.

Gorsa taabileetii filachuu fi qopheessuuf, taabileetii fi iskiriinii ilaalaa. Yeroo qaamaan walitti dhufan, qajeelfama keenya daawwannaa ilaalaa.