Hojiiwwan dementiaaf maxxanfaman bilisaa

Yeroo tokko hojiin caalaa gaarii ta’e waraqaa tokko fi qalama minjaala mana nyaataa irratti dha. Hojiiwwan maxxanfamanii chaarjii, jecha icciitii fi iskiriinii hin barbaadan, daawwannaa ykn garee wajjin fiduuf immoo salphaa dha. Fuulli kun hojiiwwan maxxanfaman bilisaa marsariitii keenya irra jiran, akka salphaatti mul’atanii fi qabaman akkamitti akka maxxansan, fi fuulota mana irratti tolfaman salphaa maatiiwwanii fi hojjettoonni hojiiwwanii bu’aa qabu jedhan ibsa.

Hojiiwwan maxxanfaman bilisaa maal dhiyeessitu?

Hojiiwwan maxxanfaman bilisaa afur dhiyeessina. Fuula taphaa kana keessaa kamiyyuu banaatii mallattoo Maxxansi fayyadamaa bifa maxxansuuf mijaa’e argachuuf.

Barbaacha jechaa barreeffama guddaa

Barbaacha jechaa qubee guddaa fayyadama, jechoonni gama tokko fi gadi-bu’aa qofa akka deeman godha, diagonaalii ykn duubatti deemu male. Waliin hojjedhaa: nama tokko tarree irraa jecha dubbisa, kaan barbaada. Yoo jecha argachuun ulfaate, qubee jalqabaa jecha tokkoon tokkoon waliin marsuu yaalaa, ykn tarree jechootaa sagalee ol-dubbisanii waa’ee jecha tokkoon tokkoon haasa’aa.

Fuulota halluu

Fuulota halluu markeeraa ykn qalama halluu fayyadamuuf maxxansamuu, ykn taabileetii irratti halluu tuquun achiis kutaa suuraa tuquun halluu itti dabaluu ni danda’a. Fuulota maxxanfamaniif markeera jabaa fi halluu muraasa yeroo tokko kennaa. Halluu nama guddaaf fi tasgabbaa’aa akka ta’u gochuuf qajeelfama ogummaa fi hojii harkaa keenya ilaalaa.

Kaartii haasaa

Kaartii haasaa suuraa ifa affeerraa banaa, akka “Waa’ee … naaf himi” ykn “Maal argita?”, wajjin wal-qabsiisa. Affeerraa banaa ta’anii barreeffamaniiru, gaaffii qormaataa miti. Kuusaa tokko maxxansaa, addaan citaa, muraasa daawwannaaf boorsaa keessatti ykn bilbilaaf bilbila bira kaa’aa. Garee yaadannoo keessattis gaarii hojjetu.

Kaartii bingoo suuraa

Kaartiin Bingoo suuraa lakkoofsa osoo hin ta’in suuraa fayyadama. Taphataa tokkoof kaartii tokko maxxansaa, waamaa iskiriinii laaptoppii, TV ykn projeektara irratti fayyadamaa. Kaartiin hundi guutamutti waamuu gorsina, akka nama tokko illee hin hafne. Sagantaa akkamitti geggeessuuf hojiiwwan garee mana kunuunsaa ilaalaa.

Hojiiwwan akka salphaatti fayyadaman akkamitti maxxansuu?

Jijjiirama xiqqoon haala maxxansuu garaagarummaa guddaa fida.

Akka salphaatti mul’atu gochuu

• Barreeffama guddaa fi salphaa. Qubee guddaa fuula keessa ga’u fayyadamaa. Qubee faayaa ykn barreeffama harkaa irraa of qusadhaa.
• Calaqqee cimaa. Summii gurraacha waraqaa adii ykn kiriimii irratti. Halluu dukkanaa ykn duubaa halluu qabu irraa of qusadhaa.
• Waraqaan calaqqee hin qabne ifa cimaa jala calaqqee xiqqeessa.
• Ija fi ifa ilaalaa. Alzheimer’s Association rakkoon ilaaluu fi dhaga’uu wal-quunnamuu ulfaatoo gochuu akka danda’u, yeroo yerootti qorachiisuu akka gorsu ibsa. Ifa ifa fi walqixa illee ni gargaara.

Akka salphaatti qabamu gochuu

• Waraqaa jabaa ykn kaartii diriiruu, fudhachuuf salphaa fi fayyadamuu irra deddeebi’uuf cimaa dha.
• Kilipboordii ykn waraqaa lafa irra hin sochoofne fuulli akka hin sochoofne godha.
• Markeera jabaa ykn qalama furdaa qalama qaccee caalaa qabuuf salphaa dha.

Irra deebi’anii fayyadamuu danda’u gochuu

• Fuulota plaastikaan haguugaa ykn plaastikii ifa keessa galchaa. Barbaacha jechaa fi kaartii bingoo irratti markeera (dry-erase marker) fayyadamaa, achiis haqaa.
• Plaastikii calaqqee hin qabne filadhaa yoo calaqqeen rakkoo ta’e, golee kaartii haguugame qaxxaamuraan geengoo godhaa akka qabuuf mijaa’u.
• Folder qabaadhaa kan jaallatan keessa kaa’u, akka torban hunda fuula tokko maxxansuu hin dandeenye.

Salphaa eegaa

• Fuula tokko irratti hojii tokko. Barbaacha jechaa tokko ykn suuraa tokko, hojiiwwan baay’ee walitti guuramanii miti.
• Bakka adii baay’ee. Fuulli hojii baay’ee qabu ulfaataa fakkaachuu danda’a.
• Yoo danda’ame, dubbisuuf qajeelfama hin qabaatin. Nama sana maal akka godhu agarsiisaa.
• Fuulota xiqqeessaa. Yoo fuulli guutuun baay’ee ta’e, walakkaa citaa ykn maraa akka kutaan tokko qofa mul’atu.

Fuulota biroo mana irratti tolchuu dandeessan

Maxxansni gargaaru hundi taphaa miti. Kunneen kompiitara irratti barreessuun fi maxxansuun salphaatti tolfamuu danda’u.

Fuula seenaa jireenyaa

Fuula tokko “waa’ee koo” suuraa, maqaa namni itti waamamuu jaallatu, bakka itti guddate, hojii isaa, maatii, nyaata jaallatan, muuziqaa fi wanta isaan tasgabbeessu ykn gaddisiisu wajjin. Dementia Australia kitaaba yaadannoo waa’ee jireenya nama sanaa, wanta jaallatan fi namoota barbaachisoo qabu daawwattootaa fi kunuunsitootaa gargaaruuf, haasaa jalqabsiisuuf gorsa.

Yeroo baay’ee mana yaalaa fi iddoo kunuunsaa haaraa keessatti bu’aa qaba. NIA hojjettoota mana yaalaaf fuula odeeffannoo dhuunfaa sagantaa nama sanaa, maqaa filatan, wanta jaallatanii fi hin jaallanne, wanta isaan jeequu danda’u, fi mallattoo dhukkubbii dubbii male of keessaa qabu kennuu gorsa.

Sagantaa guyyaa

Sagantaa guyyaa guddaa fi salphaa yeroo, jecha muraasa fi suuraa xiqqoo kutaa tokkoon tokkoon isaaf: nyaata ganamaa, adeemsa, laaqana, boqonnaa, muuziqaa, nyaata galgalaa. Karoora kunuunsa guyyaa Alzheimer’s Association yeroo guyyaa nama sanaaf caalaa gaarii ta’e irratti karoorfachuu, yeroo ka’uu fi rafuu sirnaan, fi hojii fi boqonnaa madaallisuu gorsa. Sadarkaa ija irratti, fakkeenyaaf firiijii irratti, maxxansaa, sirreeffamuu danda’uus godhaa. Caalaatti qajeelfama sagantaa guyyaa keenya ilaalaa.

Suuraa kutaa fi kuusaa irratti

NIA mallattoo halluu ifa ykn suuraa salphaa mana fincaanii, mana rafaa fi mana nyaataa mallattoo kennuuf fayyadamuu gorsa. Yaadni wal-fakkaatu kuusaa fi kaabinetiif ni hojjeta: suuraa sokiisii kuusaa sokiisii irratti, suuraa kuboo kaappii kuboo irratti. Maxxansaa, plaastikaan haguugaa, maxxansaa.

Waliin addaan baasuuf kuusaa

Suuraawwan gosa salphaa lamaa, akka firii fi daraaraa ykn meeshaa hojii fi meeshaa mana nyaataa, waraqaa jabaa irratti maxxansaa. Addaan citaa baaskeetii lama keessatti waliin addaan baasaa. Bifti iskiriinii isaa Waliin addaan baasuu dha.

Waraqaa jechoota sirbaa

Jechoota sirba jaallatan muraasa barreeffama baay’ee guddaan waliin faarsuuf maxxansaa. Namoonni amma baay’ee hin dubbisne illee waraqaa qabachuu ni jaallatu.

Fuula suuraa maatii

Fuula tokko suuraa maatii guddaa afurii hanga jahaa, maqaa jalqabaa jala isaanii barreeffamee. Nama kamiyyuu fudhatee haasa’uuf minjaala irra turuu danda’a. Mallattoon daawwattootaa fi hojjettoota haasaa keessa akka makaman gargaara, nama tokko illee “Kun eenyu?” jedhee gaafachuu hin barbaachisu.

Kaartii qophii

Qophii maatii jaallatamu barreeffama guddaan maxxansaa. Waliin bilcheessuuf, ykn waa’ee nyaata darbee haasa’uuf qofa fayyadamaa.

Fuulli maxxanfame akka hojii barnootaa hin fakkaanne akkamitti dhiyeessuu?

Waan qooduuf dhiyeessaa, qormaata miti.

• Taa’aatii mataa keessan eegalaa. “Ani barbaacha jechaa kana hojjechaa jira. ‘biqiltuu’ jedhu argachuu na gargaartaa?”
• Waliin hojjedhaa. Wal-simadhaa, ykn nama tokko argata kaan marsa.
• Sirrii ykn dogoggora hin mallatteessinaa. Qajeelfama hojiiwwan mana irratti Alzheimer’s Association adeemsa irratti malee bu’aa irratti miti, gammachuu irratti malee milkaa’ina irratti miti, xiyyeeffachuu gorsa.
• Fuulota baasaa kaa’aa. Qajeelfamni wal-fakkaatu kitaaba suuraa, albaama suuraa ykn gaazexaa durii bakka salphaatti qaqqabaman irra kaa’uu gorsa. Kaartii maxxanfamee fi fuulli suuraa minjaala cinaa irra kaa’amuu danda’a.
• Yeroo barbaaddan dhaabaa. Walakkaa fuula halluu waaree booda gaarii dha. Fuula kaa’anii shaayii dhuguus akkasuma.

Dabalataa eessa argachuu

Taphoota fi maxxansa keenya hunda ilaalaa, ykn hojiiwwan sadarkaa hundaaf yaada dabalataa, waraqaa waliin fi male, argachuuf ilaalaa.