Deebii gabaabaa
Sagantaan guyyaa laafaan dhaabbachuu, nyaata, of-kunuunsa fi hirriba yeroo wal-fakkaatu irratti eega, hojii ijoo yeroo nama sun baay'ee qabsaa'u keessa kaa'a, hojii fi boqonnaa wal-madaalchisa. Gochaa jireenya isaanii guutuu irraa ijaaraa, guutuu osoo hin ta'in laafaa taasisaa, guyyaa guyyaan ifaa fi sochii argachiisaa, guyyaan yoo barbaachise karoora kana bilisaan jijjiiraa.
- Yeroo dhaabbachuu, nyaata, kunuunsaa fi hirriba tasgabbaa'aan guyyaa kan beekamu bifa kenna.
- Hojii ijoo yeroo guyyaa nama sun itti gaarii ta'u, yeroo baay'ee ganama, keessa kaa'aa.
- Daqiiqaa hunda hin guutinaa. Boqonnaa fi yeroo callisaa sagantaa kanaa keessaa ti.
- Ifa guyyaa, sochii guyyaa guyyaa, fi hirriba dheeraa fi kaafeeyinii galgala irraa of qusachuun, hin tasgabbiin galgalaa wajjin gargaaruu danda'a.
- Sagantaan qajeelfama malee seera miti. Guyyaa ulfaataa irratti waan kamiyyuu jijjiiraa, gabaabsaa ykn dhiisaa.
Fuula kana irratti (kutaa 5)
Sagantaan laafaan guyyaadhaaf bifa beekamaa kenna: dhaabbachuu, nyaata, hojii xiqqoo, boqonnaa fi ciisuu yeroo wal-fakkaatu irratti. Murtee fi dhaqqabbii xiqqeessa, yeroo itti “Itti aanee maal gochaa?” jettan karoora isiniif kenna. Sagantaan armaan gaditti kenname fakkeenya, seera miti. Bu’uura godhachuun, ergasii nama isin kunuunsitan irratti ijaaraa.
Maaliif sagantaan guyyaa gargaara?
Sagantaan tasgabbaa’aan ni gargaara, sababni isaas bifa beekamaa hordofuun kan haaraa caalaa salphaa dha. Alzheimer’s Association guyyaan karoorfame maal gochuu akka qabdan murteessuuf yeroo xiqqaa fi hojiiwwan gammachiisoof yeroo baay’ee akka kennu jedha, yeroo dhaabbachuu fi ciisuu idileenis rakkoo hirribaa fi hin tasgabbiin galgalaa wajjin akka gargaaru ibsa. National Institute on Aging mana tasgabbaa’aa keessatti guyyaa guyyaan yeroo wal-fakkaatu dhiqachuu, uffachuu fi nyaachuu gorsa, Family Caregiver Alliance illee sagantaa wal-fakkaatu eegsisuu gorsa.
Fakkeenya guyyaa laafaa
Yeroon fakkeenya qofa. Guyyaa guutuu duraan ykn booda jijjiiraa akka sagantaa nama sanaa wajjin wal-simatu.
| Yeroo | Wanti ta’u | Yaadawwan | Guyyaa ulfaataa irratti |
|---|---|---|---|
| 8:00 ganama | Dhaabbachuu, of dhiqachuu, uffachuu | Guyyaa hunda tartiiba wal-fakkaatuun; uffata tartiiba itti uffataniin kaa’aa | Kunuunsa salphaa taasisaa; shaamisa haaraa tokkos gaarii dha |
| 8:45 ganama | Ciree | Buna fi gaazexaa ol dubbifamu, ykn raadiyoo | Callisaan waliin nyaadhaa, haasa’uuf dhiibbaa tokko illee malee |
| 9:30 ganama | Hojii ijoo | Uffata naqachuu, buddeena/mi’a bilcheessuu, iddoo biqiltuu keessatti hojjechuu, bahuu gabaabaa ykn adeemuu | Bifa gabaabaa, ykn isin hojjettan akka ilaalan haa ta’u |
| 10:30 ganama | Yeroo callisaa | Muuziqaa, albamii suuraa, ykn foddaa cinaa taa’uu | Teessoo isaan jaallatan irratti boqochuu |
| 11:00 ganama | Laaqana irratti gargaaruu | Kuduraa dhiqachuu, minjaala qopheessuu | Isin nyaata bilcheessaa, isaan isin wajjin taa’u |
| 12:00 guyyaa | Laaqana fi qulqulleessuu | Minjaala haphachuu, qodaa muraasa goggogsuu | Hojii mana dhiisaa |
| 1:00 booda guyyaa | Boqonnaa gabaabaa | Miila ol kaasuu, muuziqaa laafaa | Wal-fakkaata |
| 2:00 booda guyyaa | Alatti ykn sochii | Adeemuu, balbala dura taa’uu, biqiltuu bishaan obaasuu, baallooniin darbachuu | Foddaa aduun ittiin galu cinaa taa’aa |
| 3:00 booda guyyaa | Hawaasaa ykn kalaqaa | Daawwannaa, bilbila, lamaan suuraa, halluu itti kennuu, kaardii | Dhugaatii fi nyaata xiqqoo waliin |
| 4:30 booda guyyaa | Yeroo tasgabbii | Golgoltuu cufuu, ifa banuu, hojii tasgabbaa’aa akka huccuu qaama dhiqachuu naqachuu | Muuziqaa beekamaa, sagalee gadi aanaa |
| 5:30 booda guyyaa | Irbaata | Mi’a makuu ykn minjaala qopheessuu irratti gargaaruu | Nyaata salphaa, beekamaa |
| 6:30 galgala | Galgala waliin | Nyaata mi’aawaa booda yaadannoo haasa’uu, kaardii, agarsiisa isaan jaallatan, harka laafaan mudaa’uu | Waliin callisaan taa’uu |
| 8:00 galgala | Sagantaa ciisuu | Dhiqachuu, uffata ciisuu, muuziqaa laafaa, ifa gadi aanaa | Hunda gabaabsaa; mijaa’ina dursaa |
Fakkeenyi kun sagantaa fakkeenyaa Alzheimer’s Association ofii isaa sadarkaa jalqabaa fi giddugaleessaaf qophaa’e bifa irraa hordofa; kunis of-kunuunsaa fi ciree irraa jalqabee hojii mana, adeemsa, muuziqaa, boqonnaa fi daawwannaa irra darbee irbaata, yaadannoo haasa’uu fi ciisuuf qophaa’uutti ga’a.
Sagantaa kee akkamitti ijaarta?
Akkamitti nama sun yeroo hunda jiraate irraa jalqabaa, taarsiimaa irraa miti. Alzheimer’s Association osoo hin karoorfatin dura wantoota kana irratti yaaduu gorsa:
- Wanta jaallatan, hin jaallanne, cimina isaanii fi fedhii isaanii.
- Akkamitti guyyaa isaanii dabarsaa turan. Nama ganama dafee dhaabbatu kan yeroo hunda saree keessaa baasee adeemu ammallee dafee haa adeemu. Nama halkan dhaabbatu 8 ganama jalqabuu gonkumaa hin jaallatu ta’a.
- Yeroo guyyaa isaan itti gaarii ta’an. Dhiqachuu, bahuu fi hojii ijoo achitti kaa’aa.
- Yeroo gahaa nyaata, dhiqachuu fi uffachuuf, wanti hin ariifatamne.
- Yeroo dhaabbachuu fi ciisuu idilee.
Madda wal-fakkaatu kana hojii mana, nyaata, of-kunuunsa, hojii kalaqaa, sochii qaamaa, yeroo hawaasaa, hojii hafuuraa fi yeroo tasaa, fakkeenyaaf hiriyyaan tokko dhufuu, makuu gorsa.
Torba tokkoof yaalaa, ergasii sirreessaa
Guyyaa guyyaan yaadannoo salphaa qabadhaa. Alzheimer’s Association hojiiwwan kamtu caalaa gaarii ta’ee fi maaliif, yeroon wanti baay’een ta’e ykn hojii xiqqaa qabu jiraachuu isaa, fi karoorri tasaa gammachiisaa ta’ee ykn yaaddoo fide gaafachuu gorsa. Wanta hojjetu qabadhaa, kan hin hojjenne immoo jijjiiraa.
Mul’ataa taasisaa
Yoo nama sun ammallee dubbisuu danda’e, boordii adii ykn kaardii barreeffama guddaa karoora guyyaa qabu ni tasgabbeessa. Gabaabaa taasisaa: “Ciree. Sarah wajjin adeemuu. Laaqana. Boqonnaa.” Namoonni tokko tokko dursanii osoo hin beekin caalaa gaarii hojjetu; Family Caregiver Alliance yoo yaaddoo fide, karoorri yeroo hojjetamuuf dhiyaatu qofa akka haasa’amu gorsa.
Sagantaa akkamitti jijjiirra?
Iddoo afuura baafachuuf dhiisaa
Daqiiqaa hunda hin guutinaa. Alzheimer’s Association nama sun hojii fi boqonnaa wal-madaalchisuu akka barbaadu, boqonnaa yeroo baay’ee akka barbaaduu danda’u cimsee ibsa. Yoo isaan dhiphatan, xiyyeeffannaan isaanii bade ykn aariin isaanii dhufe, hojii jijjiiraa ykn boqochiisaa.
Galgala dhiyoo eegaa
Namoonni baay’een yeroo ifni duuba deemu caalaatti hin tasgabbaa’an. NIA guyyaa guyyaan ifa aduu argachuuf alatti ykn foddaa cinaa yeroo dabarsuu, guyyaa guyyaan sochii baay’ee karoorsuu malee taasisuu, galgala kaafeeyinii fi alkoolii irraa of qusachuu, fi galgala hirriba dheeraa irraa dhorkuu gorsa. Maatiiwwan tokko tokko dukkanni osoo hin dhufin golgoltuu cufanii ifa banuun akka gargaaru argatu. Hin tasgabbiin galgalaa fi hirriba ilaalaa.
Yeroo fedhiin jijjiiramu jijjiiraa
- Sadarkaa jalqabaa: sagantaa waliin karoorfadhaa. Namni sun saganta barreeffame ofii isaa bulchuu barbaaduu danda’a.
- Sadarkaa giddugaleessaa: isin caalaatti geggeessitu. Hojiiwwan gabaabaa, boqonnaa dabalataa fi hojii beekamaa baay’ee; hojiiwwan sadarkaa giddugaleessaa ilaalaa.
- Sadarkaa boodaa: sagantaan mijaa’ina, nyaata fi kunuunsa irratti xiyyeeffata, yeroo gabaabaa miira qaamaa akka muuziqaa ykn harka laafaan mudaa’uu gidduutti; hojiiwwan sadarkaa boodaa ilaalaa.
Hojiiwwan jijjiiraa, bifa guutuu miti
Nyaata, boqonnaa fi sagantaa ciisuu tasgabbaa’aa eegaa, hojiiwwan gidduutti jiran garagalchaa. NIA wanti hundi akka hin gabbaaru guyyoota garaagaraatti hojii garaagaraa yaaluu gorsa. Wiixata buddeena/mi’a bilcheessuu, Kibxata iddoo biqiltuu keessatti hojjechuu, Roobii suuraa ilaaluu dandeessu. Yaada hojii 101 fi hojii mana keenya iddoowwan sana guutuu danda’u.
Yeroo guyyaan karaa dogoggoraa deemu
Guyyoonni tokko tokko karoora kamiyyuu hin hordofan. Dhukkubni, halkan hin gaariin, doktora daawwachuun ykn jijjiirama haala qilleensaa wanta hunda jeequu danda’u. Karoora dhiisaa, wanta bu’uuraa (nyaata, dhugaatii, boqonnaa, mijaa’ina) eegaa, borus deebi’aa yaalaa. Yoo nama sun wanta tokko didee, yeroo “lakki” jedhan ilaalaa. Boqonnaa afuura suuta jedhu waliin taasifamu, akka afuura tasgabbaa’aa, lamaanuu akka haaraan jalqabdan isin gargaaruu danda’a.
Sagantaan keessan ofiisii illee barbaachisaa dha. Of-boqonnaa keessatti ijaaraa, maatii ykn tajaajila boqonnaa kunuunsitootaa yeroo boqonnaa idilee isin bakka bu’uuf gaafadhaa. Of kunuunsuu kunuunsitootaaf ilaalaa.
Gaaffiiwwan baay’ee gaafataman
Maaliif sagantaan nama dementia qabuuf gargaara?
Guyyaan tilmaamamu murtee fi dhaqqabbii xiqqeessa, namoonni dementia wajjin jiraatan baay'een kana tasgabbeessaa dha jedhanii yaadu. Alzheimer's Association akka jedhutti, guyyaan karoorfame maal gochuu akka qabdan murteessuuf yeroo xiqqaa fi wanta lamaan keessanuu itti gammaddan irratti yeroo baay'ee fayyadamtu. Kunuunsitoonnis guyyaa isaanii tilmaamuuf ni gargaara.
Sagantaan guyyaa nama dementia qabuuf gaarii kami?
Sagantaan sirrii tokkicha hin jiru. Isa gaarii kan dhaabbachuu, nyaata fi bultii yeroo wal-fakkaatu irratti eegu, of-kunuunsa fi hojii ijoo yeroo nama sun baay'ee gaarii ta'u irra kaa'u, alatti ykn foddaa cinaa yeroo dabarsuu dabalatu, boqonnaaf iddoo kennu dha. Akkamitti nama sun yeroo hunda jiraate irratti ijaaraa.
Namni dementia qabu guyyaa hirribaa?
Boqonnaan gabaabaan gargaaruu danda'a, keessumaa erga laaqanaa booda. National Institute on Aging hirriba dheeraa fi galgala dhiyaatee hirribaan dhaabuu irraa dhorkuu gorsa, sababni isaas baay'ee dadhabuu ykn gaarii hin boqonne hin tasgabbiin galgalaa dabaluu danda'aa. Yoo hirribni dhugumatti rakkoo ta'e, doktora isaanii wajjin haasa'aa.
Yoo sagantaa hordofuu didan hoo?
Yeroo ammaa dhiisaa, booda ykn karaa biraan deebi'aa yaalaa. Diduun dadhabuu, dhukkuba, dhukkubbii ykn qophaa'uu dhabuu jechuu danda'a. Sagantaan guyyaa salphisuuf jira, kanaaf dirqisiisuu irra jijjiiraa.
Maddoota
Dhaabbilee fi qorannoowwan fuulli kun irratti hirkate liinkii kenneerra. Tokkoon tokkoon isaanii yeroo fuulli haaromfamu sakatta’ameera.
- Daily Care Plan · Alzheimer's Association
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance