Hojiiwwan manaa akka hojii nama dementia wajjin jiraatuuf

Namoonni dementia wajjin jiraatan baay’een waggoota hedduu mana geggeessuu, maatii guddisuu ykn iddoo hojii sirreessuu irratti dabarsaniiru. Hojii dhugaa gargaaruuf gaafatamuun “ammallee kutaa mana kanaati” jechuu karaa hojiiwwan muraasni qofa danda’an ibsuu danda’a. Fuulli kun hojiiwwan kamtu gaarii akka hojjetu, akkamitti akka qopheessan, wanti yeroo jijjiiramu akkamitti akka sirreessan, fi mana nyaataa fi kutaa huccuu akkamitti nageenya akka eegan ibsa.

Maaliif hojiiwwan guyyaa guyyaa akka hojiitti gaarii hojjetu?

Hojiiwwan gaarii hojjetu sababni isaas beekamoo fi kaayyoo ifaa qabaachuu isaaniiti. National Institute on Aging qodaa dhiqachuu, minjaala qopheessuu, qulqulleessuu (sweeping), awwaara haquu, xalayaa poostaa (mail) filuu, huccuu maramuu fi wantoota deebi’anii fayyadaman filuu hojiiwwan guyyaa guyyaa namoonni Alzheimer qaban itti gammadan keessatti tarreessa. Alzheimer’s Association hojiiwwan akka minjaala qopheessuu nama tokko kutaa manaa kabajamu ta’ee akka dhaga’amu gargaaruu akka danda’an ibsa.

Hojiin tokko sababa ofii isaa jalqabuuf illee ni qaba. “Tawuulii kana na gargaartaa?” jedhamee gaafatamuun “Hojii tokko hojjechuu barbaaddaa?” jedhamee gaafatamuu caalaa eeyyee jechuuf salphaa dha.

Hojiiwwan manaa kamtu yaaluuf gaarii dha?

Hojii nama sun duraan hojjechaa ture irraa jalqabaa, achiis wanta har’a danda’uuf walitti fufsiisaa.

Huccuu fi wantoota huccuu

• Tawuulii fi huccuu xiqqaa maramuu. Baaskeetii wantoota xiqqaa, diriiraa kennaa. Tawuuliin dogoggora hin qabu: karaa dogoggoraa itti maramu hin jiru.
• Sokiisii wal-qabsiisuu. Tuullaa makaa minjaala irra kaa’aa. Yoo wal-qabsiisuun ulfaate, halluu baay’ee garaagarummaa qaban lama ykn sadi qofa fayyadamaa.
• Diriirsuu fi walitti tuulu. Napkin, huccuu rafuu ykn huccuu qodaa diriirsanii walitti tuulamuu danda’a. Kun booda, yeroo maramuun tarkaanfii baay’ee ta’e, gaarii hojjeta.

Minjaalaa fi mana nyaataa

• Minjaala qopheessuu. Iddoo nyaataa tokko fakkeenya godhanii kaa’aa, nama sanaan akka koppii godhu eeyyamaa. Yoo kun baay’ee ta’e, tokko tokkoon kennaa: “Kunoo fork qodaa hundaaf.”
• Meeshaa nyaata filuu. Fork, qaanqee fi billaa buddeena dibuu qulqulluu ruufata keessatti makaa, bakka addaa addaa qabu keessatti filaa. Billaa qara qabu hin dabalinaa.
• Qodaa goggogsuu. Qodaan plaastikii ykn kan hin cabne fi tawuulii laafaa kana hojii nageenya qabu taasisa.
• Minjaala ykn bakka nyaata itti qopheessan qulqulleessuu. Huccuu jiidhaa fi bakka qulqulluu. Alzheimer’s Association yoo namni tokko harka isaatiin minjaala irratti rarra’aa jiraate huccuu kennuu gorsa, sochii boqonnaa hin qabne gara waan faayidaa qabuutti jijjiiruudhaan.

Naannoo mana keessaa

• Awwaara haquu. Huccuu awwaara haqu laafaa fi bakka jabaa muraasa, akka minjaala qaxxaamuraa ykn kaabinetii kitaabaa.
• Xalayaa poostaa (mail) filuu. Xalayaa barbaachisaa hin taane fi kaataalogii tuullaa tokkoon tokkoon filuuf kennaa: kaa’uu, deebisanii fayyadamuu, booda banuu. Kaffaltii fi cheekii dhugaa bakka biraa kaa’aa.
• Wantoota deebi’anii fayyadaman filuu. Qodaa, ittiin ruufata fi waraqaa qulqulluu baaskeetii adda addaatti.
• Qulqulleessuu (sweeping). Broom xiqqaa kutaa alaa ykn dhaabbataa mana nyaataa irratti, yoo madaalli cimaa ta’e.
• Biqiltuu bishaan obaasuu. Qodaa bishaan obaasuuf xiqqaa fi ulfaatina laafaa qabu fi biqiltuu muraasa ga’umsa keessa.

Nyaata salphaa to’annoo wajjin

Nyaata bilcheessuun miira cimaa, gammachiisaa deebisuu danda’a. NIA nama sana meeshaa walitti qabsiisuu, safaruu, makuu fi dhangalaasuu, ykn nama biraatti nyaata jaallatan akkamitti akka tolchan himuu qofa akka eeyyamnu gorsa. Hojiiwwan gaarii:

• kuduraa ykn muduraa dhiqachuu
• batter ykn salaata qabbanaa’aa makuu
• salaata (lettuce) harkaan citaa
• toast billaa hin qaraa tokkoon dibuu
• cookie dough qodaa irra kaa’uu
• pizza irratti mi’aa dabaluu

Yoo safaruun rakkisaa ta’e, Alzheimer’s Association isin safaruu xumurtanii achiis tarkaanfii biraa, akka makuu, kennuu gorsa.

Hojii akka gaariitti deemu akkamitti qopheessuu?

1. Yeroo sirrii filadhaa. Yeroo guyyaa namni sun yeroo baay’ee boqotee fi tasgabbaa’aa jiru filadhaa. Namoota baay’eef kun ganama.
2. Iddoo qulqulleessaa. Hojii tokko, minjaala tokko, minjaala irra wanta dabalataa hin kaa’inaa.
3. Affeeraa, hin ajajinaa. “Kana irratti harka gargaarsaa barbaada” jechuun “Yeroon huccuu maramuu ga’eera” jechuu caalaa gaarii hojjeta.
4. Isa jalqabaa agarsiisaa. Tawuulii tokko suuta jedhaa maraa, achiis itti aanu kennaa. Agarsiisuun ibsuu caalaa ifaa dha.
5. Tarkaanfii tokko yeroo tokkotti kennaa. Qajeelfama baay’ee yeroo tokkotti nama dhiibuu danda’a. Tarkaanfiin tokko hanga xumuramutti eegaa, achiis kan itti aanu moggaasaa.
6. Cinaa cinaa hojjedhaa. Hojii wal-fakkaatu waliin hojjechuun hiriyummaa fakkaata, to’annoo miti.
7. Waa’ee hojii, bu’aa osoo hin ta’in, haasa’aa. “Kun baay’ee laafaa dha” ykn “Kaabinetii huccuu akkamitti eeguu jaallatte naaf himi” jechuun nama osoo hin qoratin haasa’uuf affeera.

Dandeettiin yeroo jijjiiramu hojii akkamitti sirreessuu?

Dandeettiin yeroo wajjin, akkasumas guyyaa gara guyyaatti jijjiiramuu danda’a. Alzheimer’s Association dhukkubni yeroo guddatu gara hojiiwwan salphaa fi irra deddeebi’uutti ceesisuu gorsa.

Ilaaluunis ni lakkaa’ama. NIA namoonni tokko tokko ilaaluu qofa akka jaallatan, kunis karaa gaarii hirmaachuu akka ta’e ibsa.

Hojiiwwan manaa akkamitti nageenya qabeessa taasisuu?

Nageenyi dursa, keessumaa mana nyaataa keessatti. Gorsa nageenya mana kunuunsitoota Alzheimer’sf NIA kanneen of keessaa qaba:

• Meeshaa qulqulleessaa, paakeetii dhiqannaa huccuu kan mi’aa fakkaatu dabalatee, cufaa ykn baasaa.
• Billaa, qaraa fi meeshaa humnaan hojjetu iddoo cufame keessa kuusaa.
• Stove irratti qabduu nageenyaa fi cufaa ofumaa (automatic shut-off) dabalaa.
• Mallattoo “Dhaabi” ykn “Baay’ee ho’aa dha” oven, toaster fi ayiranii bira, bakka ibiddi itti hin qabsiifne, kaa’aa.
• Meeshaa bishaan ho’isu 120°F (tilmaamaan 49°C) irratti kaa’aa, balaa gubuu xiqqeessuuf.
• Muduraa fakkeessaa fi maagneetii mi’a nyaata fakkaatan, nyaatamuu danda’u fakkaatan, baasaa.

Gochoonni hojii irra oolu muraasni dabalataa ni gargaaru:

• Yeroo stove, oven ykn meeshaan qara qabu fayyadamamu hunda kutaa keessa turaa.
• Qodaa hin cabne goggogsuu fi minjaala qopheessuuf fayyadamaa.
• Yeroo qulqulleessitan ykn bishaaniin dhiqitan, dhaabbataan goggogaa fi qulqulluu ta’ee haa turu.
• Yoo namni sun duraan meeshaa fayyadamaa ture, Alzheimer’s Association meeshaa balaa qabu mana hojii keessaa baasuu gorsa, kanaafuu hojiin nageenya qabu, akka muka sirreessuu (sanding), ammallee itti gammaduun danda’ama.

Yoo “dogoggoree” hojjete hoo?

Dhiisaa. Tawuuliin walakkaa osoo hin ta’in sadii irratti maramee ammallee tawuulii maramee dha. Alzheimer’s Association ifatti ibsa: wanti barbaachisu yeroo waliin dabarsuu fi nama sun akka gargaaru dhaga’uu dha, tawuuliin sirriitti maramuu isaa miti. Yoo wanti tokko dhugumatti deebisuun barbaachise, booda eegaa, ija irraa fagaachuun godhaa.

Yeroo sanatti sirreessuun hojii gammachiisaa wanta dhabame yaadachiisuutti jijjiiruu danda’a. “Galatoomaa, kun gargaarsa guddaa dha” yeroo hundaa kan jedhamu sirrii dha.

Yoom dhaabuu qabna?

Mallattoo dhiphinaa, dadhabbii ykn fedhii dhabuu yeroo argitan dhaabaa ykn jijjiiraa. Dafee xumuruun bu’aa gaarii dha, kufuu miti. Isin:

• tarkaanfii salphaa ta’etti jijjiiruu
• gara wanta boqonnaa, akka muuziqaa ykn buna xiqqoo, deemuu
• booda ykn guyyaa biraa deebi’aa yaaluu
• waliin taa’uu

dandeessu.

Yoo namni sun lakki jedhe, hin dhiibinaa. Deebii laafaa argachuuf yeroo lakki jedhan maal gochuu ilaalaa.

Yeroo callisaa ta’e hojii salphaa dabalataa

Yeroo hojiiwwan qaamaa hin danda’amne, filuu fi wal-qabsiisuun taa’anii ni danda’ama. Waliin garee qoodaa suuraawwan gara baaskeetii mana nyaataa ykn dhaabaatti tuquun akka galchitan isin dandeessisa, Lamaan suuraa immoo taphni wal-fakkeessuu laafaa suuraa guddaa qabuu fi sa’aatii male dha. Kaartii haasaa gaaffii banaa waa’ee mana fi maatii qaba, hojii booda buna wajjin gaarii hojjeta.

Hojiiwwan guyyaa keessatti galchuuf gargaarsa argachuuf, sagantaa guyyaa tasgabbaa’aa ilaalaa. Yaada dabalataa sadarkaadhaan argachuuf, hojiiwwan sadarkaa giddu galeessaa ilaalaa.