Аҭак кьаҿ
Есымшатәи аҩнытә ускәа — амаҭәақәа рыӡахьеира, акапронқәа реилашара, астол азирхиара, аҭаӡакәа рыргәаӷьра, ашәҭқәа рӡы азыҭара, амариа фатә ҟаҵара — адеменциа змоу ауаҩы ихы пайда змоуны даргәыӷыр ҟалоит. Уи ирдыруа аускәа алхлат, ганцыԥхьаӡа еиҩшаны имҩаԥыжәга, ашәарҭарақәа маҷжәт, ихадоу ақәҿиара акәымкәа, аҽалархәра ауп.
- Егьырҭ ирдыруа аҩнытә ускәа ауаҩы аҩны дшахәҭоу еилкаара дицхраауеит, уи ақәҿиара аасҭа еснагь хадароуп.
- Аус ганцыԥхьаӡа марианы идыжәгал, уахәаԥшуа иаадырԥш, ицәгьаз аус шамахамзар шәара шәхала инагӡатәуп.
- Аԥаҩқәа, арыцқьага маҭәашьарқәа хыркьатәуп, еицыҟаҵара аԥхьа аплита иарбоу ахыхьчарақәа еиҿкаатәуп.
- Иӡахьеиу амаҭәа аԥхьаҟа даҽазны ауаҩы илаԥш аҵаҟа аиҭаӡахьеира амҩаԥгара аҭахым, иаҭаххар — анаҩс, уи димбацыԥхьаӡа.
- Аус агәаҟра аанарԥшуазар, даҽа ганк ахь ишәыриаша, даҽа ԥхьаҟатәи аамҭазы иҟажәҵа, мамзаргьы еицыжәтәла.
Ари адаҟьаҿы (8 аҟәшақәа)
- Избан есымшатәи аҩнытә ускәа убриаҟара пайда зманы иҟоу?
- Иарбан ҩнытә ускәоу аҽазышәара бзиоу?
- Ишԥаҟасҵари аҩнытә ус бзианы имҩаԥысразы?
- Ишԥаиҭасшьақәыргылари аҩнытә ускәа илшарақәа аныԥсахуа?
- Ишԥаҟасҵари аҩнытә ускәа шәарҭадамкәа рыҟаҵара?
- «Ииашамкәа» иҟарҵазарзеи?
- Анбанҭагылатәу?
- Аҭынч аамҭазы имариоу ахәмаррақәа
Адеменциа змоу ауаа рацәаны жәабатәи ашықәсқәа рыҩны еиқәыршәаны, рҭаацәара иазнархо, ма аусурҭаҿы аҭагылазаашьа ириашаны ишыҟаз иахьагьы еиқәханы иҟоуп. Ииашоу аҩнытә ускәа рыҟаҵара алахәхара «шәара ари аҭаацәара даҽазны шәахәҭоуп» ҳәа аҳәара аҩызоуп. Ари адаҟьа иаҳәоит арҭ аускәа шылшо, шәара шәхы шьҭыхтәуи, аамҭа шаԥсо аҭагылазаашьақәа шәырҿырԥшны шеиҭашьақәыргылатәу, акухниеи амаҭәаӡәӡәарҭеи шәарҭада шеиқәырхатәу.
Избан есымшатәи аҩнытә ускәа убриаҟара пайда зманы иҟоу?
Арҭ аускәа пайда роуеит, избанзар урҭ дырдыруеит, иахьагьы ииашоу амурад рымоуп. National Institute on Aging аҩнытә маҭәарқәа рыӡәӡәара, астол азирхиара, аҭаӡа арыцқьара, амаҭәа аӡахьеира, асаламқәеи ақаӷьқәеи реилашара уҳәа Alzheimer змоу ауаа рхы рзыргар ҟало есымшатәи усурақәаны иахьеиқәнаԥхьаӡоит. Alzheimer’s Association иазгәанаҭоит астол азирхиара еиԥш иҟоу аускәа ауаҩы аҩны хадара ду змоу уаҩык иеиԥш ихы дирбоит ҳәа.
Аҩнытә ус хаҭала алагаразы амзыз аманы иҟоуп. «Абарт арҭ амаҭәақәа рыӡахьеира уицхраауама?» ҳәа аҳәара «Аус аҿы уҽалаухыр уҭахума?» аасҭа бзианы ирыдыркылоит.
Иарбан ҩнытә ускәоу аҽазышәара бзиоу?
Ауаҩы аԥхьа ииҟаҵозыз ускәа шәрылага, анаҩс иахьатәи илшарақәа ирҿырԥштәуп.
Амаҭәеи ахәшәи
- Асаԥынцәқәеи аҭыӡшәҭқәеи рыӡахьеира. Ихәҷу, имариоу амаҭәарқәа зну акалаҭ шәиҭа. Аҭыӡшәҭқәа рӡахьеира иазымшәан: урҭ ииашамкәа рыӡахьеира ҟалом.
- Акапронқәа реилашара. Астол аҿы еилаҵоу амаҭәа шәықәыргыла. Апарқәа реилкаара цәгьар, ҩ-ԥштәык ма ԥштәы-хк еиԥшым акәны иҟажәҵа.
- Аиҵашьҭреи аиқәыргылареи. Асалфеткақәа, агәада рхырхәагақәа ԥшӡаны еиқәыргылатәуп. Уи анаҩстәи аамҭақәа рахьы аӡахьеира рацәа аамҭа аниахуа бзианы аус ауеит.
Астоли акухниеи
- Астол азирхиара. Аҿырԥшы аҳасабала акы шәықәыргыла, ауаҩы убри аҩыз еиқәиргыларц. Уи цәгьар, ак-акыла шәиҭа: «Абра ҭаԥрацыԥхьаӡа афатә ԥаҩ шәықәыргыла».
- Афатә малқәа реилашара. Ирыцқьоу афатә ԥаҩқәа, амалқәа еиқәырԥшны аҭаӡаҿы шәықәыргыла, ауаҩы урҭ еиқәиргыларц. Иҵархәу аԥаҩқәа мап рыцәк.
- Амаҭәарқәа рыгәаӷьра. Апластиктә ма ҽеинымхо амаҭәарқәеи ирыцқьоу аҭыӡшәҭи убри азы шәарҭада усураны иҟалоит.
- Астол ма аҭаӡа арыцқьара. Аӡы зну ахәшәи иацқьоу аҭыԥи. Alzheimer’s Association ишьақәнарӷәӷәоит ауаҩы инапала астол дирҩашәозар, инапаҿы ахәшә иҭаҵаны, уи агәҭынчымра зныз анапы пайда змоу уск ахь шәиашар шәылшоит ҳәа.
Аҩныкәа
- Ахәда арыцқьара. Ихәмардоу ахәдага маҭәарқәеи иӷәӷәоу астолқәеи.
- Асаламқәа реилашара. Арекламақәеи ажурналқәеи еиҩшаны шәрыҭа: иаанрыжьтәу, иҭажьтәу, анаҩс иаарттәу. Ииашоу аҳәынҭқарратә қаӷьқәеи аԥарақәеи даҽаџьара шәыркьатәуп.
- Ахырхарҭа змоу амаҭәарқәа реилашара. Аԥстәқәеи, ашашақәеи, ақаӷьи еимырдоу аҭыԥқәа рахь.
- Аҭаӡа аҵәҵәара. Ихәҷу аҵәҵәагала акухниа аҭаӡа ма аԥхьаҟа, ауаҩы даара иӷәӷәаны дгылазар.
- Ашәҭқәа рӡы азыҭара. Ихәҷу, имариоу аӡыҭагала иааигәоу ашәҭқәа рӡы рыҭара.
Шәхылаԥшрала амариа фатә ҟаҵара
Афатә аҟаҵара бзиоу, хааноу агәалашәарақәа аанарԥшыр алшоит. NIA иаанарԥшуеит ауаҩы акомпонентқәа реизгара, рышәара, реилаҵара, ма еицырдыруа афатә шәара шәхала иҟажәҵарц агәҭакы шәиҭар шылшо:
- ахәажәқәеи аҵәцақәеи рыӡәӡәара
- аилаҵа ма адесерт аҭашәара
- алатәи ашәҭ аԥжәара
- имариоу аԥаҩла ача ахәша аҿахура
- апеченье аҭаӡаҿы ақәыргылара
- апицца иаҭаху аҵаҵарақәа рықәҵара
Ашәара цәгьахар, Alzheimer’s Association иаҳәоит ашәара шәара шәхала инагӡаны, ауаҩы даҽа ганк — аҭашәара — шәиҭар шылшо.
Ишԥаҟасҵари аҩнытә ус бзианы имҩаԥысразы?
- Ииашоу аамҭа алхлат. Ауаҩы дхьацымкәа, дҭынчымкәа ахьыҟоу аамҭа алхлат. Ауаа рацәа рзы ари шәыжьуп.
- Аҭыԥ ацқьара. Ак-акы усура, акы астол, астол аҿы ацәгьақәа амамзаара.
- Агәы аҭара, адаԥхьаӡара акәымкәа. «Абри аҿы уицхраауама?» еиҳа бзианы аус ауеит, «Амаҭәа аӡахьеира аамҭа ааит» аасҭа.
- Актәи аадырԥш. Акы амаҭәа мариоула шәӡахьеи, убас анаҩстәи шәиҭа. Аадырԥшра аеиҭаҳәара аасҭа еиҳа еилкаауп.
- Ганцыԥхьаӡа шәиҭа. Уи аамҭақәа рацәаны шәиҭазар, агәҭынчымра аанарԥшыр алшоит. Акы далгацыԥхьаӡа анаҩстәи шәиҳәа.
- Еицны аус шәула. Еицны акы аус анагӡара еиқәыршәароуп, ахылаԥшра акәымкәа.
- Ақәҿиара акәымкәа, аус шәахцәажәа. «Абарт арҭ даара ихәмароуп» ма «Амаҭәақәа шԥажәыршәозыз шәсказырҳәа» аҵаарақәа мап рыцәкны ацәажәара аанарԥшуеит.
Ишԥаиҭасшьақәыргылари аҩнытә ускәа илшарақәа аныԥсахуа?
Аамҭа цацыԥхьаӡа, есымшагьы ауаҩы илшарақәа аҽрыԥсоит. Alzheimer’s Association иазгәанаҭоит ачымазара анеизҳауа еиҳа имариоу, еиҭаҟаҵатәу ускәа рахь шәиашар шәылшоит ҳәа.
| Ари цәгьахар | Уи ацынхәрас ари шәазышәа |
|---|---|
| Ашәҭ дуқәа рыӡахьеира | Асаԥынцәқәа рыӡахьеира ма ахәҷу ахәшәқәа рырҩашәара |
| Астол зегь азирхиара | Аҭыԥцыԥхьаӡа салфеткаки ақәыргылара |
| Асаламқәа хк-хкла реилашара | Аконвертқәа еиқәыргыланы аколонна ҟаҵара |
| Афатә рецепт анагӡара | Аҭашәара, ма уахәаԥшуа агәаҭара |
| Аҭаӡа зегь аҵәҵәара | Ихәҷу астол арыцқьара |
| Аус анагӡара шамахамзар | Шәааигәара дтәаны шәыцыҟазаара |
Ахәаԥшрагьы алахәхара ауп. NIA иазгәанаҭоит шьоукы хәаԥшразаҵәык ала агәырӷьара шаадырԥшуа, убригьы бзиоу алахәхара аҩызоуп.
Ишԥаҟасҵари аҩнытә ускәа шәарҭадамкәа рыҟаҵара?
Ашәарҭадара актәи аҭыԥ аҿы игылоит, еиҳарак акухниаҿы. NIA Alzheimer змоу ауаа рхылаԥшцәа рзы аҩны ашәарҭадара аҿырԥшықәа рахь иаҵанакуеит:
- Арыцқьага хәшәқәеи амаҭәаӡәӡәага капсулақәеи (акандет иеиԥшхар алшо) еиқәырхатәуп ма хыркьатәуп.
- Аԥаҩқәа, амакасқәа, аексплоатациа зныз амаҭәарқәа хыркьазар шәарҭада еиқәырхатәуп.
- Аплита ахыхьчарақәеи хала ахыркра амеханизми аҭажәыргыла.
- «Аангыл» ма «Даара ихьеихәуп» ҳәа агәраргагақәа аплита, атостер, аутиуг ирызнеиуа аҭыԥқәа рҿы шәықәыргыла.
- Аӡы хьеихә амаҭәарқәа 49°C аҿы шәықәыргыла, ацәа амырхьеиразы.
- Афатә иеиԥшу амагнитқәеи аҵәца ҿырԥшықәеи шәықәга.
Даҽа шәарҭадара практикак шәхы иашәырхәар алшоит:
- Аплита ма аҵархәу амаҭәар ахархәара аан аҩныҿы ауаҩы дицыҟазаатәуп.
- Астол азирхиаразы апластиктә ма ҽеинымхо амаҭәарқәа шәхы иашәырхәа.
- Аҭаӡа аҵәҵәара ма аӡәӡәара аан аҭаӡа ҩашьатәуп.
- Ауаҩы аԥхьа амаҭәарқәа ихархәозҭгьы, Alzheimer’s Association иазгәанаҭоит ашәарҭа маҭәарқәа ылхны, имариоу уск — аҵла хәда арыцқьара — иҭазар шәылшоит ҳәа.
«Ииашамкәа» иҟарҵазарзеи?
Убри шакәу иаанрыжь. Аҭыӡшәҭ ахаҭа хԥа-хԥала иӡахьеизар, уи аӡахьеира ауп. Alzheimer’s Association иаанарԥшуеит: ихадоу еицымҩаԥыжәго аамҭеи ауаҩы пайда змоуны адибареи ауп, амаҭәа шеиқәыршәоу акәым. Иахәҭаны аиҭаҟаҵара аҭаххар, анаҩс, ауаҩы димбо аамҭазы иҟажәҵа.
Уи аамҭазы аириашара агәырӷьара аԥхасҭа азиуир ҟалоит. «Иҭабуп, уи сзы цхыраара дууп» ҳәа аҳәара еснагь бзиоуп.
Анбанҭагылатәу?
Агәҭынчымра, аԥсҭахара ма агәы аԥжәара аншәбо шәаангыла. Аамҭа аԥхьа аалгара ақәҿиара бзиоуп. Шәара шәылшоит:
- имариоу ганк ахь аиашара
- агәырӷьара зҵоу ак, амузика ма акаҳуа ахь шәиашар
- анаҩс ма даҽа мшык азы даҽазны аҽазышәара
- еицыжәтәлар
Ауаҩы мап ацәикзар, шәымқәыӷәӷәан. Шәахәаԥш мап ахьрыцәикуа аан иҟаҵатәу мариоу аҭакқәа шәырбарц.
Аҭынч аамҭазы имариоу ахәмаррақәа
Ацәеижьтә ускәа анамырҵауа, аилашареи аиҿырԥшреи тәаны иҟаҵар алшоит. Sort Together акухниа ма абаҳча акалаҭқәа рахь асахьақәа ррыцқьара шәнаҭоит, Picture Pairs аамҭада еиҿырԥшуа асахьақәа змоу хәмарроуп. Conversation Cards аусура анаҩс акаҳуа ҿык аҩныи аҭаацәареи ирызкны ацәажәарақәа аанарԥшуеит.
Есымшатәи аҩнытә ускәа шеиҿкаатәу еилкааразы, шәахәаԥш аҭынч есымшатәи аграфик. Аетапқәа рыла еиҳаны аидеиақәа шәырбарц, шәахәаԥш абжьаратә етап азы аусурақәа.
Еицырзеиԥшу азҵаарақәа
Иарбан ҩнытә ускәоу адеменциа змоу ауаҩы иахьагьы инаигӡар илшо?
Убас еиԥш иҟоу ауаа рацәаны амаҭәақәа рыӡахьеира, акапронқәа реилашара, афатә ԥаҩқәеи амалқәеи реилашара, астол азирхиара, аҭаӡа арыцқьара, ашәҭқәа рӡы азыҭара, ма афатә аҭашәара рылшоит. Уи ауаҩы аԥхьа ииҟаҵозыз ускәа шәрықәгәыӷ, уи иахьатәи илшарақәа ирҿырԥштәуп.
Акухниаҿы адеменциа змоу ауаҩы ицхыраара шәарҭадама?
Ааи, шәхылаԥшра ӷәӷәала, ииашоу аҭагылазаашьақәа ҟаҵазар. Аԥаҩқәа, арыцқьага хәшәқәа, ихьеихәу амаҭәарқәа шәарҭада еиқәырхатәуп, аплита ахыхьчарақәа аҭажәыргыла, ауаҩы ишәарҭам ускәа иҭатәуп: ахәажәқәа рыӡәӡәара, афатә аҭашәара ма аҭаԥрақәа рықәыргылара. Плитак иарбоу ауаҩы хала димжьылан.
Урҭ ииашамкәа амаҭәа ӡахьеир ма аҭыԥ рырбжьазарзеи?
Убри шакәу иаанрыжь. Ахадара змоу — еицымҩаԥыжәго аамҭеи ауаҩы ихы пайда змоуны адибареи ауп, инаӡоу ақәҿиара акәым. Иахәҭаны аиҭаҟаҵара аҭаххар, анаҩс, ауаҩы димбо аамҭазы иҟажәҵа, иус иариашо шәоуп ҳәа ирзеимбацыԥхьаӡа.
Ауаҩы аус анагӡара мап ацәикзарзеи?
Мап акра иаанагар алшоит уи аус уажәазы даара ицәгьоуп, агәҭынчымра ма аԥсҭахара анаҭоит ҳәа. Шәымқәыӷәӷәан. Имариоу ганк ахь шәиаша, агәы шәызҭо шәҿынтә даажәтәларц иаҳәа, ма еиҳа бзиоу даҽа сааҭк азы даҽазны шәазҵаа.
Ахыҵхырҭақәа
Ҳара ари адаҟьа зықәгәыӷуа аиҿкаарақәеи аҭҵаарақәеи рахь ҳрыдҳәалоит. Адаҟьа анырҿыцыз зегьы гәаҭан.
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities at Home: Planning the Day for a Person Living with Middle- or Late-Stage Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Alzheimer's Caregiving: Home Safety Tips · National Institute on Aging