Hojiiwwan dementia sadarkaa giddugaleessaa

Sadarkaan giddugaleessaa dementia yeroo baay’ee isa dheeraa dha, yeroo hojiiwwan deeggarsa dhugaa barbaaduu eegalanis dha. Jechi salphaatti hin dhufu, tarkaanfiiwwan wal-makuu, waan tokko eegaluunis ulfaataa itti dhaga’ama. Garuu fedhiin bu’aa qabaachuu fi hirmaachuu yeroo baay’ee hafa. Qophii xiqqoon, namni sadarkaa giddugaleessaa keessa jiru ammallee baay’ee gammaduu danda’a, keessumaa hojiiwwan beekamoo, muuziqaa fi suuraa isin wajjin cinaa cinaa hojjetaman.

Dementia sadarkaa giddugaleessaa keessatti hojiiwwan kami gaarii hojjetu?

Hojiiwwan gabaabaa, beekamaa, harkaan hojjetaman, tarkaanfii tokko tokkoon qoodaman caalaa gaarii dha. Alzheimer’s Association wanta haaraa gochuuf uumuu akka hin barbaachisne jedha: hojiiwwan jireenya baratamaa keessaa ta’uu danda’u, fakkeenyaaf nyaata waliin bilcheessuu, dhaabbii biqiltuu, muuziqaa dhaggeeffachuu ykn adeemuu.

Alzheimer’s Foundation of America namoonni sadarkaa kana keessa jiran yeroo baay’ee kaayyoo qabaachuu ykn wanta tokko kunuunsuuf fedhii cimaa akka qaban, hojii eegaluu ykn itti fufuuf gargaarsa akka barbaadan ibsa. Tarreen sadarkaa giddugaleessaa isaa uffata maramuu, qodaa miicuu, sokiisii filachuu, shaakala salphaa, muuziqaa beekamaa waliin shubbisuu, adeemsa geggeeffamu, waliin faarsuu, halluu salphaa fi albaama suuraa ilaaluu of keessaa qaba.

Hojiin akka hojjetu akkamitti qopheessuu?

Hojiiwwan baay’een qophiirratti milkaa’u ykn hin milkaa’an. Amalli kun Alzheimer’s Association fi Family Caregiver Alliance irraa fudhatame garaagarummaa guddaa fida:

1. Iddoo qulqulleessaa. TV cufaa, balbala cufaa, wanta hojichi barbaadu qofa baasaa.
2. Mataan keessan eegalaa. Maruu ykn makuu eegalaa, isaanis affeeraa: “Kana na gargaartaa?”
3. Agarsiisaa, achiis eegaa. Tarkaanfii tokko agarsiisaa. Harka keessaniin agarsiisaa ykn geggeessaa, fakkeenyaaf saanii bakka itti kaa’amu.
4. Tarkaanfii tokko yeroo tokko kennaa. “Walakkaa maraa” jechuun “kana maraatii halluudhaan tuulaa” jechuu caalaa salphaa dha.
5. Gaaffii banaa irra filannoo lama kennaa. “Tawulii diimaa moo adii?” “Maal gochuu barbaadda?” caalaa deebisuuf salphaa dha.
6. Kutaa ulfaataa mataa keessan hojjedhaa. Isin safartu, isaan makan. Isin kutaa rakkisaa jalqabdu, isaan kutaa salphaa xumuru.
7. Sababa kennaaf. “Naapkiinii kun nyaata ayyaanaaf” hojichi dhugaa akka itti dhaga’amu godha.
8. Yoo fedhan akka ilaalan eeyyamaa. National Institute on Aging ilaaluu qofti illee gammachiisuu danda’a jedha.

Yaada hojii sadarkaa giddugaleessaaf

Hojiiwwan bu’aa qaban

• Tawuliiwwan fi huccuu qulqulleessuu maraa. Wantoota xiqqaa fi diriiran caalaa salphaa dha. Kuusaa huccuu ho’aa maruu, qixeessuu fi irra deebi’uun ni danda’ama.
• Sokiisii lamaan godhaa. Lamaan muraasa baay’ee garaagaraa irraa jalqabaa. Halluudhaan qofa addaan baasuun illee sirrii dha.
• Qodaa hin cabne miicaa ykn goggosaa. Bishaan ho’aa fi saamunaa harka irratti mi’aawaa dha. Teessanii goggosuun miilla irratti salphaa dha.
• Minjaala qopheessaa. Gosa tokko yeroo tokko kennaa, iddoo tokko mataa keessan fakkeenya godhaa qopheessaa.
• Nyaata irratti gargaaraa. Dinnicha miicuu, kuduraa cirrachuu ykn qodaa keessatti makuu. Billaa fi wanta ho’aa isin qabadhaa.
• Lafa ykn minjaala qulqulleessaa. Minjaalaaf huccuu, lafaaf biraashii laafaa (broom).

Caalaatti hojii manaa ilaalaa.

Muuziqaa fi sochii

• Sirba durii faarsaa. Mataan keessan faarsuu eegalaa; namoonni baay’een sirba waggoota baay’ee beekan waliin faarsu. Hojiiwwan muuziqaa ilaalaa.
• Bilisaan shubbisaa. Sochi’aa, harka rukutaa ykn akka gaarii itti dhaga’amu sochi’aa. Teessanii illee sirrii dha.
• Ballooni darbaa. Suuta deema, teessuma irraa qabuuf salphaa dha.
• Adeemsa geggeeffamu adeemaa. Marsaa gabaabaa fi beekamaa waliin deemaa, yoo gargaare harka wal-qabatanii.

Suuraa fi seenaa

• Albaama suuraa ilaalaa. Gaaffii gaafachuu irra wanta argitan irratti yaada kennaa: “Konkolaataa sana ilaali. Waa’ee isaa naaf himi.” Hojiiwwan yaadannoo ilaalaa.
• Kaartii haasaa fayyadamaa. Kaartii haasaa suuraa fi affeerraa banaa, gaaffii qormaataa male wal-qabsiisa.
• Fiilmii durii waliin ilaalaa. Isa beekamaa filadhaa, dhiyoo taa’aa, boqonnaaf dhaabaa.

Taphoota salphaa, dhiibbaa male

• Lamaan suuraa, suuraan mul’atee. Lamaan suuraa suuraawwan akka mul’atan godha, kanaafuu yaadachuu irratti osoo hin ta’in hubachuu irratti dha.
• Wal-fakkaatu argadhaa. Wal-fakkaatu argachuu suuraa tokko fi filannoo lama hanga afur qofa agarsiisa.
• Waliin addaan baasaa. Waliin addaan baasuu iskiriinii irratti uffata addaan baasuu fakkaata: suuraa tuqaa, achiis baaskeetii isaa.
• Bingoo suuraa. Bingoo suuraa walgahii maatii fi gareef gaarii dha.

Yoo taphni tokko aarii fidu eegale, dhaabaa wanta biraa gochaa. Akkamitti waliin akka taphattan ilaalaa.

Hin tasgabbii gara hojiitti jijjiiruu

Amalli hin tasgabbaa’in ykn irra deddeebi’u yeroo baay’ee sababa qaba. Family Caregiver Alliance namni golgaa irra deddeebi’ee duwwaa godhu akka hojii qabuu fi bu’aa qabaachuu fedhii guutuuf yaaluu danda’a jedhee ibsa. Alzheimer’s Association humna kana dhaabuu irra hojii wal-fakkaatutti geeffachuu gorsa.

Yoom dhaabuu ykn karaa jijjiiruu

Mallattoo dadhabbii, qaanii, ilaalcha mi’a-hin-qabaachuu ykn wal-hin-feene argitan dhaabaa, akka sochii, qaanii fuulaa, wanta ittiin dhiibuu ykn “Hin danda’u” jechuu. Alzheimer’s Association yeroo guyyaa biraa irra deebi’anii yaaluu ykn hojii salphisuu gorsa. Hin dirqisiisinaa. Diduun sodaa irraa ykn hojichi ulfaataa ta’uu irraa dhufuu danda’a; yeroo “lakkii” jedhan ilaalaa.

Dafanii xumuruun sirrii dha. Shaayii tokko waliin dhugaa taa’uunis akkasuma. Dandeettiin yeroo caalaatti jijjiiramu, yaadonni hojiiwwan sadarkaa boodaa keessa jiran caalaatti mijaa’uu danda’u, hojiiwwan 101 immoo yaalii dabalataa baay’ee qaba.