Jeequmsa Galgalaa: Hojiiwwan Waaree Booda Tasgabbaa'aa Dementiaaf

Maatiiwwan baay’een bifa wal-fakkaatu hubatu: ganamni tasgabbaa’aa dha, waaree booda garuu nama dementia wajjin jiraatu hin tasgabbaa’u, yaaddaa’a, wal-hin-beeku ykn aara. Naanna’uu, mana keessa osoo jiranii “mana deemuu” gaafachuu, ykn salphaatti aaruu danda’u. Kun yeroo baay’ee jeequmsa galgalaa jedhama.

Furmaata tokkicha hin jiru, garuu sagantaa guyyaa, kutaa fi gosa hojii dhiyeessitan irratti jijjiiramni waaree booda tasgabbaa’aa taasisuu danda’a. Fuulli kun yaada hojii irra oolu, kan qoricha hin taane, National Institute on Aging fi Alzheimer’s Association irraa walitti qaba. Gorsa fayyaa miti. Yoo mallattoon haaraa, tasa ykn hammaachaa jiru ta’e, doktora nama sanaa wajjin haasa’aa.

Jeequmsi galgalaa maali?

Jeequmsi galgalaa hin tasgabbiin, aarii, hin tasgabbiin ykn wal-hin-beekuun ifni yeroo badu, waaree booda ykn galgala dafee, jalqabu ykn hammaatu dha. National Institute on Aging (NIA) baay’ee dadhabuun hin tasgabbiin galgalaa dabaluu akka danda’u ibsa.

Maaltu hin tasgabbiin galgalaa hammeessuu danda’a?

Wantoonni muraasni, yeroo baay’ee waliin, gahee qabaachuu danda’u. Alzheimer’s Association wantoota akka kanaa tarreessa:

• guyyaa guutuu booda dadhabbii;
• naannoo haaraa ykn wal-hin-beekisiisu;
• “sa’aatii qaamaa keessaa” sirrii hin taane, nama sana guyyaa hirribaa’aa halkan dammaqaa godha;
• ifa gadi aanaa fi gaaddidduu, kunis wal-hin-beekisiisuu danda’a;
• dhiphina ykn aarii namoota naannoo isaanii jiranii hubachuu;
• hirriba xiqqaa barbaaduu, kunis maanguddoota biratti baratamaa dha.

NIA sababoota aariif dabalata, kan akka dhukkubbii, gadda ykn dhiphina, boqonnaa xiqqaa, constipation (garaa kutachuu), sagalee baay’ee ykn namoota baay’ee, fi qorichoota tokko tokko ykn walitti dhufeenya qorichootaa dabalatu.

Galgalli tasgabbaa’aa akka ta’uuf guyyaa akkamitti karoorfadha?

Wanta ulfaataa dafee godhaa, waaree booda laafaa fi tilmaamamaa taasisaa. NIA fi Alzheimer’s Association lamaanuu sagantaa idilee gorsu. Fakkeenya guyyaa, kan ofii keessan irratti sirreessuu:

Wantoota murtaa’oo muraasa madda irraa:

• Ifa guyyaa. NIA guyyaa guyyaan ifa aduu argachuuf alatti ykn foddaa cinaa yeroo dabarsuu gorsa.
• Sochii guyyaa guyyaa, garuu baay’ee miti. NIA akka jedhutti, hojiiwwan baay’ee osoo hin karoorfatin guyyaa guyyaa qaamaan socho’uuf yaalaa.
• Dhugaatii yeroo booda. Alkoolii fi dhugaatii kaafeeyinii qabu, akka buna ykn koolaa, waaree booda irraa of qusaa (NIA). Alzheimer’s Association nikootiinis ni eeru.
• Hirriba. Hirriba dheeraa fi boqonnaa galgala dhorkaa (NIA). Alzheimer’s Association yoo hirribni halkanii rakkoo ta’e hirriba guyyaa daangessuu gorsa.

Guyyaa tasgabbaa’aa ijaaruu irratti caalaatti baruuf, hojiiwwan sagantaa guyyaa ilaalaa.

Mana waaree booda akkamitti tasgabbaa’aa godha?

Sagalee hir’isaa, ifa dabalaa, wanta beekamaa dhiyoo kaa’aa.

• Ifa ifa ta’e, walqixa. Alzheimer’s Association galgala mana ifa gaarii qabaachuu gorsa. Gaaddiduun osoo hin mul’atin dura iddoo ifaa godhaa.
• Sagalee xiqqaa. TV fi raadiyoo cufaa ykn gadi buusaa, yeroo kanatti keessummoo fi hojii mana bakka bu’aa daangessaa. Alzheimer’s Association galgala kakaasuu akka TV, hojii mana fi muuziqaa sagalee guddaa hir’isuu gorsa.
• Mijaa’ina beekamaa. NIA muuziqaa tasgabbeessu fi meeshaa fi suuraa jaallatamaa mana naannoo qabachuu gorsa.
• Mijaa’ina ilaalaa. Alzheimer’s Association dhukkubbii, beela, dheebuu, constipation, fincaan guutuu, dadhabbii, dhukkuba fi dhukkubbii gogaa ilaaluu, kutaa ho’a mijaa’aa qabaachisuu gorsa.
• Miira keessanii. Namoonni dhiphina hubatu. NIA yoo yaaddoon keessanii dhiphina dabaluu danda’e suuta jedhanii tasgabbaa’uuf yaaluu gorsa.

Waaree booda hojiiwwan tasgabbaa’aa kamtu gochuu dandeenya?

Hojiiwwan beekamoo, ariifannaa male, fi dhaabuuf salphaa filadhaa. Alzheimer’s Association hojiiwwan tasgabbeessu akka muuziqaa callisaa, suuraa ykn fiilmii jaallatan, fi adeemsa waliin hin tasgabbiin salphisuuf gorsa. NIA nyaata xiqqoo ykn dhugaatii, agarsiisa TV jaallatan, muuziqaa, adeemsa, dubbisuu, ykn hojii mana salphaa akka uffata naqachuu gorsa.

Yaada yaaluu:

1. Waliin uffata naqadhaa. NIA hojii mana salphaa akkanaa gorsa. Tuwaala qabachuuf salphaa, hojichi xumura ifa qaba.
2. Muuziqaa jaallatan bayyisaa. Weedduu beekamaa dargaggummaa isaanii, sagalee gadi aanaan. Waliin humuu lakkaa’ama. Yaada dabalataaf hojiiwwan muuziqaa ilaalaa.
3. Suuraa ilaalaa. Albamii suuraa, ykn suuraa maatii muraasa Lamaan suuraa maatii keessatti suuraan akka mul’atu dhiifamee, haasaa callisaa fiduu danda’a.
4. Adeemsa gabaabaa adeemaa. Iddoo biqiltuu, daandii, ykn mana keessa, osoo hin dukkaanin dura.
5. Nyaata xiqqoo fi dhugaatii waliin qoodaa. Wanta salphaa, ho’aa, kaafeeyinii male, minjaala irratti waliin.
6. Wal-fakkeessuu laafaa. Lamaan suuraa tayiilii afur fi suuraa mul’atu wajjin jalqabuuf salphaa, dhaabuuf immoo salphaa dha.
7. Halluu itti kennuu. Fuulota halluu iskiriinii irratti ykn fuula maxxanfame irratti, kaayyoo xumuruu male.
8. Ilaaluu fi haasa’uu. Kaartiin haasaa suuraa fi gaaffii banaa kenna. Ilaaluu qofti gahaa dha.
9. Boqonnaa afuuraa. Afuura tasgabbaa’aa boqonnaa suuta jedhu, callisaa, ofumaa jalqabdanii dhaabdan dha.
10. Hojiiwwan harkaa. Button ykn kophee adda baasuu, huccuu laafaa mijeessuu, ykn meeshaa beekamaa qabachuu. Hojiiwwan miiraa ilaalaa.

Taphoota haaraa, bahuu hojii baay’ee qabu, fi wanta yaadannoo ykn xiyyeeffannaa baay’ee gaafatu waaree booda irraa of qusaa. Isaan ganamaaf kaa’aa.

Yeroo hin tasgabbiin jalqabu maal gochuu qaba?

Tasgabbaa’aa, amansiisaa, suuta jedhaa gara biraatti geessaa. NIA tasgabbaa’anii dubbachuu, yaaddoo nama sanaa dhaggeeffachuu, of morkuu irraa of qusachuu, nageenya akka qaban amansiisuu, fi yoo gargaare tuquu laafaa fayyadamuu gorsa. Ergasii xiyyeeffannaa jijjiiruu yaalaa: nyaata xiqqoo, dhugaatii, muuziqaa ykn adeemsa.

Alzheimer’s Association jechoota akka “Asitti nageenya qabda” fi “Akka aartee dhiphadhe” gorsa, ifa dabaluu, suuta jechuu fi kakaasuu daangessuu immoo gorsa. Nama sana hin marsinaa, hin cinqaminaa, hin qabinaa, isaan wajjin hin morkatinaa.

Yoo nama sun aariidhaan miidhaa geessisuu danda’u ta’e, NIA amalli sun hanga dhaabbatutti fageenya nageenya qabu irratti turuu gorsa. Yeroo hatattamaa, lakkoofsa yeroo hatattamaa naannoo keessanii bilbilaa, namni sun dementia akka qabu immoo himaa.

Qajeelfamni keenya wal-quunnamtii fi yeroo “lakki” jedhan maal gochuu jechoota tasgabbeessu irratti caalaa qaba.

Wantoota kaasan akkamitti argadha?

Torban tokko ykn lama galmee gabaabaa qabadhaa. Alzheimer’s Association wanti yeroo jeequmsi galgalaa dura ta’u sababa baruuf hordofuu gorsa. Yeroo hin tasgabbiin itti jalqabe, sa’aatii dura wanti ta’e, hirriba, nyaata fi dhugaatii, keessummoota, sagalee fi ifa galmeessaa. Galmee doktora bira geessaa. NIA jijjiirama amala hordofuun kunuunsitoota fi dhiyeessitoota kunuunsa fayyaa bifa baruuf akka gargaaru jedha.

Yoomitti waa’ee jeequmsa galgalaa doktora waamuu qaba?

Yoo hin tasgabbiin haaraa, tasa hammaate, ykn jijjiirama biraa wajjin dhufe, doktora nama sanaa quunnamaa. NIA jijjiiramni amala tasaa ykn saffisaan jijjiiramu, keessumaa dhukkuba ykn jijjiirama qorichaa dhiyoo booda, battaluma doktoraaf akka himamu jedha.

Doktora wantoota galgala ulfaataa taasisuu danda’an akka ilaalu gaafadhaa. Alzheimer’s Association rakkoowwan qaamaa akka dhukkuba kallattii fincaanii, fincaan qabachuu dadhabuu (incontinence), miila hin tasgabbaa’u (restless legs) fi hafuura dhaabuu hirriba keessatti (sleep apnea) ni eeru, qorichi tokko tokko yeroo guyyaa kam akka caalu gaafachuu gorsa. NIA dhukkubbii, constipation fi miidhaa qorichaa ykn walitti dhufeenya sababoota aarii danda’an keessaa tarreessa.

Alzheimer’s Association karaawwan qoricha hin taane rakkoo hirribaa Alzheimer wajjin wal-qabate irratti waliigalaan dursa filatamu, qorichi aarii waaree boodaa yoo isaan hin milkoofne qofa, balaa fi faayidaa madaaluun booda, yaadamuu qaba jedha. Murteen sun doktora biratti. Gorsa fayyaa malee qoricha, wanta hirriba fidu ykn dabalataa hin jalqabinaa, hin dhaabinaa, hin jijjiirinaa.

Galgala ofii koo akkamitti darba?

Waaree booda yeroo kunuunsaa guyyaa isa baay’ee ulfaataa ta’uu danda’a. Yoo danda’ame, nama maatii, hiriyyaa ykn gargaaraa kaffalamu torbaanitti guyyoota muraasa waaree booda, sa’aatii tokkoof illee, akka bakka isin bu’u gaafadhaa. Qajeelfamni keenya of kunuunsuu kunuunsitootaaf filannoo boqonnaa tarreessa, akkasumas tajaajila bilbilaa deeggarsaa dhaabbata Alzheimer ykn dementia biyya keessanii isin gargaaruu danda’u ilaaluu.