Hirriba fi fayyaa sammuu: qorannoon maal jedha, maaltu gargaara

Hirribni fi fayyaan sammuu ifatti wal-qabatu, garuu akkamitti akka wal-qabatan ammallee qoratamaa jira. Qorannoowwan tokko tokko hirriba gabaabaa balaa dementia ol’aanaa wajjin wal-qabsiisu. Dementia ofii isaas yeroo baay’ee hirriba jeequu. Fuulli kun wanta qorannoon agarsiisu fi hin agarsiifne ibsa, amala hirribaa hojii irra oolu kenna, rakkoo hirribaa dementia keessatti baay’ee beekamaa ta’e of keessatti qabata. Waa’ee qorichoota hirribaa gorsa hin kennu; haasaan sun doktora waliin ta’a.

Hirribni gadi-aanaan dementia wajjin wal-qabataa?

Qorannoowwan yeroo dheeraa tokko tokko hirriba gabaabaa balaa dementia ol’aanaa wajjin wal-qabsiisu, garuu ragaan sun hin murtoofne.

• Qorannoo UK waggaa 25. Qorattoonni ga’eessota 8,000 ta’an qorannoo Whitehall II keessatti hordofan. Namoonni umrii 50 ykn 60 irratti sa’aatii jaha ykn isaa gadi hirribanii, namoota sa’aatii torba hirribanii caalaa booda balaa dementia ol’aanaa qabaatan. Namoonni umrii 50, 60 fi 70 irratti sa’aatii jaha ykn isaa gadi hirribanii, namoota idilee sa’aatii torba hirribanii caalaa balaa %30 ta’u ol’aanaa qabaatan. Qorannoon kun qorannoo hordoffii ture, kanaaf wal-qabatiinsa agarsiisa, sababa miti.
• Ilaalcha Komishiinii Lancet. Komishiiniin Lancet 2024 hirriba tarree wantoota balaa jijjiiramuu danda’an 14 irratti hin dabalne. Ragaan sun walitti hin dhufne jedhe. Sababa tokko “sababa deebi’aa” dha: jijjiiramni sammuu dementia irraa waggoota dementia adda ba’uu dura jalqaba, hirriba jeequu danda’a. Qorannoo guddaa tokko keessatti, wal-qabatiinsi hirriba dheeraa fi dementia gidduu waggoota shan jalqabaa hordoffii erga cinaatti dhiifamee booda dhabame.

Kanaaf halkan gabaabaa yeroo tokko tokko yaaddessuu hin qabu. Hirriba idilee fi qulqullina gaarii qabu kaayyoo godhuun ni gaarii dha, sababni isaas miira, dammaqiinsa fi nageenya har’aaf ni gargaara.

Qorannoon hirriba “sammuu qulqulleessu” maali?

Hirribni sammuu “qulqulleessa” jedhanii dubbisuu dandeessu. Yaadni kun qorannoo dhugaa irraa dhufa, garuu jalqabaa dha.

• Hantuuta irratti. Qorannoon 2013 NIH ibse yeroo hantuutonni hirribaan iddoon sammuu keessatti kutaalee gidduu jiru %60 ta’u guddachuu argate. Dhangala’aan sammuu keessa salphaatti yaa’a, kan qorattoonni sirna glymphatic jedhan. Beta-amyloid, proteinii Alzheimer wajjin wal-qabatu, sammuu hantuuta hirribaa irraa saffisaan qulqulleeffame.
• Namoota irratti. Qorannoon xiqqaan 2018 ga’eessota fayyaa qaban 20, umrii 22 hanga 72, halkan idilee fi halkan hirriba male booda suuraa sammuu fudhate. Halkan hirriba male booda, mallattoon suuraa sammuu beta-amyloid iddoo hippocampus dabalatu, bakka yaadannoof barbaachisaa ta’e, %5 ta’u ol ka’e. Barreessitoonni kana ragaa jalqabaa jedhan. Jijjiiramni sun boqonnaa booda dhabamuu ykn qulqulleessuu suuta ta’uu ykn amyloid caalaa uumamuu mul’isuu hin beekne.
• Karaa lamaan deema. Komishiiniin Lancet walitti qabamuun amyloid ofii isaa jaarsolii keessatti hirriba jeequu danda’a jedha.

Argannoowwan kun maaliif qorattoonni hirriba irratti fedhii qaban ibsuuf ni gargaaru. Hirribni fooyya’e Alzheimer ittisuu isaa hin mul’isan.

Amalli hirribaa kamtu gargaaruu danda’a?

National Institute on Aging (NIA) akka jedhutti, jaarsoliin ga’eessota biroo wajjin wal-fakkaatu, halkan tokkotti sa’aatii 7 hanga 9 hirriba barbaadu. Gorsi isaa kanneen armaan gadii dabalata:

• Sagantaa idilee qabadhaa. Guyyaa hundaa yeroo wal-fakkaatutti ciisaa ka’aa, ayyaana torbanii illee.
• Sirna boqonnaa hirribaa ijaaraa. Hirribaa dura dubbisaa, muuziqaa tasgabbeessu dhaggeeffadhaa, ykn bishaan ho’aan of dhiqadhaa.
• Kutaa hirribaa mijaa’aa godhaa, baay’ee ho’aa ykn qabbanaa’aa miti.
• Kaafeyiin (caffeine) galgala irratti daangessaa. Buna, shaayii, dhugaatii soodaa fi chokoleetiin isin dammaqsuu danda’a.
• Alkoolii irraa of qusadhaa, hanga xiqqaa illee, jedha NIA.
• Nyaata guddaa sa’aatii lama hanga sadii hirribaa dura nyaachuu irraa of qusadhaa, akkasumas dhugaatii guddaa galgala irratti.
• Yeroo hundaa shaakala qaamaa godhaa, garuu sa’aatii 3 hirribaa dura miti. Qajeelfama shaakala qaamaa keenya ilaalaa.
• Iskiriinii kutaa hirribaa irraa baasaa. NIA achitti televijiiniin ilaaluu ykn kompiitara, bilbila ykn taabileetii fayyadamuu hin gorsu.
• Hirriba gabaabaa boruu booda ykn galgala irraa of qusadhaa yoo danda’ame.

Rakkoo hirribaa dementia keessatti

Jijjiiramni hirribaa dementia keessatti baay’ee beekamaa dha. NIA tarreessa hirriba baay’ee ykn xiqqaa, halkan yeroo baay’ee dammaquu, fi guyyaa hirriba gabaabaa baay’ee. Akkasumas sundowning (boqonnaa dhabuu galgala) ibsa: boqonnaa dhabuu, aarii ykn wal-hin-beekuu ifni yeroo dhiphatu jalqabu ykn hammaachaa deemu.

Gorsa kunuunsitootaa NIA irraa:

1. Ifa guyyaa fi sochii dafaa argadhaa. Guyyaa alatti ba’aa ykn foddaa cinaa taa’aa, guyyaa hundaa nama sana socho’uuf gargaaraa. Ifni cimaan sa’aatii qaamaa deebisuu danda’a.
2. Hojiiwwan humna barbaadan ganama karoorsaa. Ganama dhiqachuu ykn nyaata guddaa guyyaa gidduutti nyaachuu yaalaa.
3. Hirriba gabaabaa dafee fi gabaabaa godhaa. Guyyaa booda dhiisuu daangessaa.
4. Galgala tasgabbaa’aa godhaa. Ibsaa gadi buusaa, sagalee xiqqeessaa, yoo nama sun jaallate muuziqaa tasgabbeessu banaa. Qajeelfamni boqonnaa dhabuu galgala keenya yaada dabalataa qaba.
5. Sirna hirribaa tasgabbaa’aa qabaadhaa. Halkan hundaa yeroo wal-fakkaatutti ol-sagalee dubbisuun fakkeenya NIA tokko dha. Sirni guyyaa idilee illee ni gargaara.
6. Kaafeyiin fi alkoolii daangessaa.
7. Ibsaa halkanii fayyadamaa kutaa hirribaa, kutaa gidduu fi mana fincaanii keessatti.

Yeroo halkan dammaquuf, gorsa nageenya mana NIA ibsaa halkanii ykn sensarii ifa ofiin banamu, bakka harkaan qabatan (grab bars) mana fincaanii keessatti, teepii halluu ifaa qabu cinaa tarkaanfii irratti, fi qorichoota bakka cufamee kaa’amu dabalata.

Hojiin gabaabaa fi callisaa galgala lamaan keessanuu tasgabbeessuu danda’a. Hafuura Tasgabbaa’aa suuta yaalaa ykn Kaartii Haasaa laafaa muraasa yaalaa. Hirribaa dhihoo wanta sochoosu dhiisaa, yeroo namni sun gahe dhaabaa.

Hirribni cabe kunuunsitoota illee dadhabsiisa. Qajeelfamni of kunuunsuu kunuunsaa keenya karaawwan boqonnaa fi gargaarsa argachuu ibsa.

Sleep apnea hoo?

Sleep apnea hirriba keessatti hafuura yeroo gabaabaaf dhaabbachuu fida, yeroo baay’ee halkan tokko keessatti al hedduu. NIA yoo hin yaalamne rakkoo akka dhiibbaa dhiigaa ol’aanaa, stroke ykn yaadannoo dhabuu fiduu danda’a jedha. Mallattoon boossuu cimaa fi guyyaa hirriba dhaga’uu dabalata, namoonni baay’een akka qaban hin beekan. Komishiiniin Lancet gulaalaa qorannoowwan 11 ibsa, namoonni sleep apnea qaban keessatti balaa dementia %43 ta’u ol’aanaa ture. Garuu qorannoowwan muraasni ulfaatina ilaalcha keessa galchan, kanaaf wal-qabatiinsi sun hin mirkanoofne.

Sleep apnea adda baafamee yaalamuu danda’a. NIA mashiinni CPAP yeroo baay’ee hunda gargaara jedha. Yoo isin ykn nama kunuunsitan cimsee boossu, hirriba keessatti hafuura dhaabu, ykn guyyaa baay’ee hirribu, doktora himaa.

Waa’ee qorichoota hirribaa

Waa’ee qorichoota hirribaa ykn dabalataawwan gorsa hin kennu. NIA qorichoonni hirribaa yeroo gabaabaaf gargaaruu danda’u, garuu hirriba dhabuuf fayyisa miti jedha. Akkasumas qorichoonni namoota Alzheimer qaban hirribsiisuuf kennaman tokko tokko balaa mataa jeeqamuu, kufuu fi wal-hin-beekuu dabaluu danda’a jedha. Qoricha hirribaa kamiyyuu, gargaaraa hirribaa dukkaana irraa bitamu dabalatee, doktora ykn faarmaasii waliin osoo hin mari’atin hin jalqabinaa, hin dhaabinaa, hin jijjiirinaa.

Doktora haasofsiisaa

Yoo isin ykn nama kunuunsitan yeroo hundaa dadhabaa, halkan baay’ee hirribuuf rakkatu, cimsee boossu, ykn halkan hafuura dhaabu, doktora ilaalaa. Yoo rakkoon hirribaa dementia keessatti itti fufe, NIA gorsa gorsa fayyaa barbaaduu. Qorannoon fayyaa sababoota akka dhukkubbii, rakkoo hirribaa biraa, dhukkuba ykn dhiibbaa qorichaa argachuu danda’a. Wal-hin-beekuun tasaa, ykn jijjiirama hirribaa tasaa wal-hin-beekuu wajjin, kunuunsa hatattamaa barbaachisa. Yoom doktora ilaaluu akka qabdan dubbisaa.

Fuulli kun odeeffannoo waliigalaa dha, gorsa fayyaa miti. Beeksisa fayyaa keenya ilaalaa.