Wantoota Balaa Dementia: 14 Komishiiniin Lancet Maqaa Baase

Wanti balaa wanta carraa dhukkuba tokko qabamuu ol aanaa wajjin wal-qabate dha. Dhimma hundatti sababa miti, tokko qabaachuun dementia qabamtu jechuu miti. Fuulli kun wantoota balaa dementia 14 kan Komishiiniin Lancet 2024 jijjiiramuu danda’u jedhe tarreessa, qorannoon maal wajjin akka wal-qabsiise, fi doktora wajjin maal mari’achuu akka dandeessan ibsa.

Suuraa guddaa baruuf, qorannoowwan gurguddaan maal akka argatan dabalatee, Dementia ittisuun ni danda’amaa? Qorannoon maal jedha irraa jalqabaa. Kun odeeffannoo waliigalaa dha, gorsa fayyaa miti; beeksisa fayyaa keenya ilaalaa.

Wantoonni balaa dementia 14 maali?

Komishiiniin Lancet 2024, qorattoota dementia 27 irraa barreeffame, wantoonni balaa jijjiiramuu danda’an 14 walumaan dhimmoota dementia addunyaa irraa %45 ta’u wajjin wal-qabatu jedhee tilmaame. Dhibbantaan wanta tokkoon tokkoon armaan gadii tilmaama Komishiinii hanga dhimmoota addunyaa irraa wanta sana wajjin wal-qabatu, lakkoofsa guutuutti walitti dhiyeesse dha. Lakkoofsonni walitti makamu, sababni isaas namoonni baay’een balaa hedduu yeroo tokkotti qabu, kanaaf %45 ta’u malee kana caalaa hin ta’u.

Dhibbantaawwan kana akkamitti dubbisuu qaba?

Of eeggannoon. Gabaasni Komishiinii ofii isaa wantoota yaadachuu fayyadan baay’ee kaa’a:

• Hawaasa ibsu, namoota miti. Cuunfaan University College London waa’ee gabaasaa balaa xiqqeessuun hawaasa keessatti akka hojjetu, nama tokko dementia irraa akka hin qabamne hin mirkaneessu jedha.
• Sababa fi bu’aa jedhee fudhata. Barreessitoonni wantoota ragaa amansiisaa qaban qofa dabalan, garuu wal-qabatiinsi tokko tokko gartokkeen qofa sababa ta’uu danda’a jedhu.
• Lakkoofsa addunyaa dha. Daataan baay’een biyyoota galii ol’aanaa irraa dhufa, qooda dhugaa biyya ykn hawaasa tokkoof garaagara ta’a.
• Dhibbantaan xiqqaan illee barbaachisaa ta’uu danda’a. Wanti dhimmoota addunyaa irraa %2 wajjin wal-qabate illee namoota baay’ee dha.

Wantoonni balaa 2024 dabalaman kami?

Gabaasni 2024 wantoota bara 2020 maqaa baafaman 12 irratti lama dabale:

• Cholesterol LDL ol’aanaa umrii giddu-galeessaa, dhimmoota %7 wajjin wal-qabate.
• Arguu dhabuu hin yaalamne umrii booda, dhimmoota %2 wajjin wal-qabate.

Wantoonni balaa jijjiiramuu hin dandeenye kami?

National Institute on Aging umriin wanta balaa Alzheimer beekamaa isa guddaa ta’uu, namni tokko illee jijjiiruu akka hin dandeenye jedha. Jeeniin illee gahee qaba; jeenii beekamaan balaa Alzheimer irratti dhiibbaa qabu APOE jedhama. NIA saayintistoonni namoota baay’ee keessatti Alzheimer maaltu akka fidu amma illee guutummaatti akka hin hubanne dabala. Komishiiniin Lancet balaawwan jijjiiramuu danda’an balaa jeenii nama sanaa kamiyyuu irraa akka hir’isuun danda’amu ibsa.

Umriin fi jeeniin gahee guddaa waan qabaniif, namoonni wantoota balaa 14 keessaa tokko illee hin qabne baay’een dementia qabamu. Kun badiinsa nama tokkoo miti.

Ragaan qorannoo wantoota kana jijjiiruu irratti maal jedha?

Wanta balaa tokko dementia wajjin wal-qabsiisuun, jijjiiruun balaa dementia akka xiqqeessu mirkaneessuu waliin wal-qixa miti. Fakkeenya muraasa ragaan qorannoo eessa akka jiru:

• Dhiibbaa dhiigaa. Qorannoo SPRINT MIND keessatti, kaayyoon dhiibbaa dhiigaa gadi aanaan rakkoo yaaduu fi yaadannoo laafaa bal’inaan xiqqeesse. Dementia ta’uu danda’u bal’inaan hin xiqqeessine, garuu qorannoon sun kana agarsiisuuf xiqqaa ta’uu danda’a (SPRINT MIND JAMA keessa).
• Meeshaa dhaga’uu gargaaru. Komishiiniin Lancet qorannoo meeshaa dhaga’uu gargaaru waggaa sadii kan yaada irratti bu’aa waliigalaa hin agarsiisne, garuu garee xiqqaa balaa ol aanaa qabu keessatti fayyadaa ta’e ibsa. Qorannoowwan yeroo dheeraadhaaf namoota hordofan meeshaa dhaga’uu gargaaru fayyadamuu balaa xiqqaa wajjin wal-qabsiisu. Qajeelfamni dhaga’uu keenya caalaatti qaba.
• Sochii qaamaa. National Institute on Aging shaakalli rakkoo yaaduu fi yaadannoo laafaa ykn Alzheimer ittisuu ykn suuta’isuu danda’a jechuuf ragaan qorannoo kilinikaa gahaa akka hin jirre jedha, qorannoowwan tokko tokko garuu hir’ina umrii wajjin wal-qabate irratti gargaaruu danda’a jedhu (NIA waa’ee Alzheimer ittisuu).

Qorannoowwan dheeraa dementia akka jalqabu eeganis suuta jedhu fi qarshii baay’ee barbaadu, kanaaf wantoota baay’ee irratti ragaan gaariin qorannoowwan waggoota hedduuf namoota hordofan irraa itti fufee ni dhufa. Ragaan kun faayidaa qaba, garuu qorannoo irra laafaa dha.

Hirriba fi nyaata hoo?

Komishiiniin hirriba fi nyaata ilaale, garuu ragaan isaanii jabaa ykn walitti fufiinsa qabu waan hin taaneef tarree irratti hin dabalne. Qajeelfamni keenya hirriba fi nyaata wanta beekamu ibsa.

Doktora wajjin haasa’aa

Qorannoon waggaa waggaan yeroo gaarii mata-dureewwan kana ka’uuf dha. Tarree kana fidaanii gaafachuu dandeessu:

• Dhiibbaan dhiigaa, shukkaaraan dhiigaa fi cholesterol koo lakkoofsa meeqa, kamiyyuu xiyyeeffannaa barbaadaa?
• Dhaga’uu fi ija koo qoraachisuu qabaa?
• Sochiin ani gochu naaf nageenya qabaa fi gahaa dhaa?
• Qorichoonni koo tokko tokko yaadannoo ykn yaaduu irratti dhiibbaa qabaachuu danda’uu?

Qoricha, nyaata, soomuu, shaakala ykn dabalataa osoo hin jijjiirin dura doktora wajjin haasa’aa. Yoo isin ykn nama isin kunuunsitan tasa wal-hin-beekuun, gara tokkoo dadhabuu, ykn dubbachuu rakkachuun mudate, lakkoofsa yeroo hatattamaa naannoo keessanii bilbilaa.