Dementia ittisuun ni danda'amaa? Qorannoon maal jedha

Yoo nama dementia qabu kunuunsitan, ykn abbaa/haadha keessan dementia wajjin jiraatu yoo argitan, dementia dhaabsisuun ni danda’amaa ture, akkasumas isin irra akka hin dhufne dhaabsisuun ni danda’amaa jettanii yaaduu dandeessu. Fuulli kun wanta qorannoon dhugumatti jedhu, afaan salphaadhaan, ibsa. Deebiin gabaabaan: namni tokko illee dementia ittisuu akka danda’u waadaa gala hin danda’u, garuu qorannoon akka agarsiisutti balaa tokko tokko xiqqeessuun ni danda’ama, hawaasa keessatti balaa kana xiqqeessuun immoo namoonni dementia’n qabamuu isaanii xiqqeessuu ykn booda akka qabaman gochuu danda’a.

Kun odeeffannoo waliigalaa dha, gorsa fayyaa miti. Maaloo beeksisa fayyaa keenya dubbisaa, fayyaa mataa keessanii irrattis doktora waliin mari’adhaa.

Dementia ittisuun ni danda’amaa?

Nama tokkoof dementia ittisuuf karaan mirkanaa’e hin jiru. National Institute on Aging (NIA) akka jedhutti, osoo Alzheimer ittisuuf wanti tokko illee amma hin mirkanoofne jiraatullee, qorattoonni tooftaalee abdii qaban argataniiru, wanta hojjetuu fi hin hojjenne baruunis itti fufaniiru.

Wanti qorannoon agarsiisu haala fayyaa fi amala tokko tokko carraa dementia ol’aanaa wajjin wal-qabachuu isaaniiti. Balaan kun hawaasa guutuu keessatti yeroo xiqqaatu, namoonni xiqqoo dementia’n qabamuu ykn jireenya isaanii keessatti booda qabamuu danda’u. Kun mirkaneessa irraa baay’ee adda dha.

Mallattoo abdii tokko: Komishiinii Lancet 2024 biyyoota galii ol’aanaa qaban tokko tokko keessatti, Ameerikaa fi UK dabalatee, hanga namoota jaarsolii dementia qaban xiqqaachuu isaa gabaase. Barreessitoonni sababni isaa gartokkeen barnoota fooyya’aa, kunuunsa fayyaa fooyya’aa fi jireenya guutuu keessatti miidhaa hidda dhiigaa xiqqaachuu irraa ta’uu danda’a jedhanii yaadu, akka cuunfaa University College London waa’ee gabaasaa jedhutti.

Komishiinii Lancet 2024 maal argate?

Komishiiniin Lancet waa’ee dementia ittisuu, gidduu seenuu fi kunuunsaa gareen qorattoota dementia 27 ta’anii, waggoota muraasa booda ragaa sakatta’anidha. Gabaasni isaanii 2024 wantoota balaa 14 jijjiiramuu danda’an maqaa baasee, walumaan dhimmoota dementia addunyaa irraa hanga walakkaa (%45 ta’u) akka ta’an tilmaame. Dubbii barreessitootaatiin, balaan kun yoo ka’ame dhimmoonni kun yaadaan ittifamuu ykn booda deebi’uu danda’u (gabaasa Komishiinii Lancet 2024).

Wantoonni 14 kunneen, sadarkaa jireenyaa ragaan irratti caalaa jabaa ta’e wajjin garee-garee godhamanii:

• Umrii jalqabaa: barnoota xiqqaa.
• Umrii giddu-galeessaa (kan waggaa 40 hanga 65 ta’u): dhaga’uu dhabuu, cholesterol LDL (“hamaa”) ol’aanaa, gadda, miidhaa mataa, sochii dhabuu, dhukkuba shukkaaraa, sigaaraa xuuxuu, dhiibbaa dhiigaa ol’aanaa, ulfaatina qaamaa, fi alkoolii baay’ee dhuguu.
• Umrii booda: hawaasa irraa of fageessuu, xuraa’uu qilleensaa, fi arguu dhabuu hin yaalamne.

Dabalamuuwwan haaraa lamaan 2024 cholesterol LDL ol’aanaa fi arguu dhabuu hin yaalamne turan. Wantoonni qooda dhimmoota guddaa wajjin wal-qabatan dhaga’uu dhabuu fi cholesterol LDL ol’aanaa (tokkoon tokkoon isaanii %7 ta’u) turan, kanaan booda barnoota xiqqaa fi hawaasa irraa of fageessuu (tokkoon tokkoon isaanii %5 ta’u).

Qajeelfamni wantoota balaa keenya kan 14 hunda gabatee keessatti, wanta qorannoon wal-qabsiisu fi wanta gochuu dandeessan wajjin, ibsa.

Lakkoofsi %45 wanta hin jechine

Lakkoofsa kana dogoggoraan hubachuun salphaa dha, kanaaf sirriitti ibsuun ni gargaara:

• Tilmaama hawaasaa dha. Dhimmoota dementia addunyaa guutuu ibsa, carraa keessan ykn abbaa/haadha keessanii miti.
• Sababa fi bu’aa jedhee fudhata. Barreessitoonni wantoota balaa ragaa amansiisaa qaban qofa akka dabalan jedhu, garuu wal-qabatiinsi tokko tokko gartokkeen qofa sababa ta’uu danda’a. Fakkeenyaaf, gaddi umrii booda yeroo tokko tokko sababa dementia osoo hin taane mallattoo jalqabaa ta’uu danda’a.
• Nama tokkoof wanta tokko illee hin mirkaneessu. Cuunfaan UCL balaa xiqqeessuun sadarkaa hawaasaatti hojjeta, nama tokko dementia irraa akka hin qabamne hin mirkaneessu jedha.
• Walakkaan isa kaan wantoota kanaan hin ibsamu. Umriin, jeenii fi sababoonni saayinsiin amma hin hubanne kutaa hafe uuma.

“Balaa xiqqeessuu” fi “ittisuu” gidduu garaagarummaan maali?

Balaa xiqqeessuun carraa xiqqeessuu jechuu dha. Yoo namoonni gareen guddaan dhiibbaa dhiigaa isaanii gadi buusan, waggoota hedduuf namoonni xiqqoo isaan keessaa dementia’n qabamuu danda’u. Namoonni tokko tokko garee sana keessaa ammallee ni qabamu.

Ittisuun wanti tokko guutumaan guutuutti akka hin taane dhaabuu agarsiisa. Dementia irratti, kun wanta qorannoon har’a nama tokkoof waadaa gala danda’u miti.

Qorattoonni akkasumas waa’ee boodatti harkisuu (delay) haasa’u. Komishiiniin Lancet ragaa haaraa balaa xiqqeessuun yeroo dementia itti jalqabu boodatti harkisuu (delay) fi yeroo namni dhukkuba wajjin jiraatu gabaabsuu akka danda’u gabaasa. Boodatti harkisuun waggoota muraasaa illee nama tokkoofi maatii isaaf baay’ee barbaachisaa ta’uu danda’a.

Marsariitii kana irratti, “balaa xiqqeessuu” fi “wajjin wal-qabate” jedhuun yaadamee fayyadamna. Yeroo oomishni, dabalataan ykn sagantaan “Alzheimer ittisa” jedhu argitan, of eeggannoon ilaalaa. NIA qorichi ykn yaalii “Alzheimer ittisa” jedhu kamiyyuu osoo hin fayyadamin dura doktora waliin mari’achuu gorsa, sababni isaas oomishni akkasii nageenya hin qabaachuu, maallaqa balleessuu, ykn lamaanuu ta’uu danda’a.

Qorannoowwan gurguddaan maal argan?

Qorannoowwan hordoffii (yeroo dheeraa namoota irratti wanta ta’u ilaalan) wal-qabatiinsa agarsiisuu danda’u. Qorannoowwan carraadhaan garee garee qoodan, kan namoonni carraadhaan sagantaa ykn garee wal-bira qabamuuf ramadaman, qormaata cimaa dha. Kunoo wanta qorannoowwan beekamoo tokko tokko argatan.

FINGER (Fiinlaand)

Qorannoon FINGER ga’eessota umrii 60 hanga 77 kan balaa dementia ol’aanaa qaban 1,260 galmeesse. Walakkaan isaanii sagantaa waggaa lamaa gorsa nyaataa, shaakala qaamaa, shaakala sammuu kompiitaraan fi to’annoo fayyaa onnee fi hidda dhiigaa argate; walakkaan kaan gorsa fayyaa waliigalaa argate. Gareen sagantaa fudhate qormaata yaaduu muraasa irratti xiqqoo caalaa gaarii hojjete, garaagarummaa xiqqoo garuu lakkoofsaan barbaachisaa (qorannoo FINGER Lancet keessa). Qorannoon bu’aa qormaataa safare, adda baasuu dementia miti.

US POINTER (Ameerikaa)

US POINTER ga’eessota umrii 60 hanga 79 kan hin socho’in, nyaata fayyaa gadi qabu fi wantoota balaa biroo qaban 2,111 galmeesse. Gareen lamaanuu qaamaan fi sammuudhaan caalaatti socho’uu, caalaatti nyaachuu, namoota waliin ta’uu fi fayyaa onnee ilaaluuf jajjabeeffaman. Gareen tokko sagantaa caasaa qabuu fi leenjisaan, kan biraan ofii isaatiin of geggeesse. Waggaa lama keessatti, bu’aan qormaata yaaduu garee lamaanuu keessatti fooyya’e, gareen sagantaa caasaa qabu xiqqoo caalaa. (qorannoo US POINTER JAMA keessa). Barreessitoonni garaagarummaan sun jireenya guyyaa guyyaa keessatti barbaachisaa ta’uu isaa beekuuf hordoffii dabalataa akka barbaachisu jedhu. Gareen “wanta tokko illee hin goone” waan hin turreef, qorannoon sagantaa tokkoon tokkoon isaanii jijjiirama male wajjin yoo wal-bira qabamu hammam akka gargaare himuu hin danda’u.

SPRINT MIND (dhiibbaa dhiigaa)

SPRINT MIND ga’eessota Ameerikaa umrii 50 fi isaa ol dhiibbaa dhiigaa ol’aanaa qaban 9,361 qoratte. Kaayyoo dhiibbaa dhiigaa gadi aanaa (lakkoofsa olii 120 gadi) ykn kaayyoo idilee (140 gadi) ramadaman. Kaayyoon gadi aanaan rakkoo yaaduu fi yaadannoo laafaa, sadarkaa rakkoo yaadannoo fi yaaduu dementia dura dhufuu danda’u, ni xiqqeesse. Dementia kan dhufuu danda’u irratti gareen kaayyoo gadi aanaa dhimmoota xiqqoo qaba ture, garuu garaagarummaan sun lakkoofsaan barbaachisaa hin turre. Qorannoon dafee dhaabbate, dhimmoonni dementia isaa tilmaama irra xiqqoo ture, kanaaf gaaffii sana deebisuuf xiqqaa ta’uu danda’a (SPRINT MIND JAMA keessa).

Gulaalawwan maal akka walitti ida’an

Gulaalaan Cochrane 2021 qorannoowwan gurguddaa sagantaawwan balaa hedduu yeroo tokkotti xiqqeessan sagal walitti qabe, namoota 18,000 ol’aanaa wajjin. Yaalii yaaduu irratti faayidaa xiqqoo argate, garuu qorannoowwan lamaan dementia safaran keessatti namoonni dementia’n qabaman lakkoofsa irratti garaagarummaa ifaa hin argine (gulaalaa Cochrane waa’ee sagantaa hedduu tokko).

Gulaalaan 2017 National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, NIA cuunfe, tooftaalee sadiif ragaa “kan abdachiisu garuu hin mirkanoofne” argate: dhiibbaa dhiigaa ol’aanaa to’achuu, sochii qaamaa dabaluu fi leenjii sammuu.

Yeroo jalqabuun barbaachisaa?

Gorsi Komishiinii Lancet balaa yeroo danda’ame hunda dafee xiqqeessuu fi yeroo dheeraadhaaf gadi qabuu dha: “yeroo dafe caalaa gaarii dha” fi “yeroo dheeraa caalaa gaarii dha.” Akkasumas balaa xiqqeessuuf yeroo hundaa baay’ee dafaa ykn baay’ee booda miti jedha. Ragaan baay’een umrii giddu-galeessaa, kan waggaa 40 hanga 65 ta’u, irratti, garuu wantoonni tokko tokko, akka arguu dhabuu fi hawaasa irraa of fageessuu, balaa umrii booda ta’anii tarkaanfii fudhachuun ammallee gaarii ta’uu danda’u.

Gabaasni ragaan jabaan amma jiraachuu, yeroo dheeraadhaaf balaa wajjin turuun bu’aa guddaa akka qabu jedha. Fakkeenyaaf, dhukkubni shukkaaraa umrii giddu-galeessaa keessatti jalqabu, kan booda jalqabu caalaa barbaachisaa fakkaata.

Balaan dementia namoota hundaaf wal-fakkaataa?

Lakki. Komishiiniin namoonni biyyoota galii gadi aanaa fi giddu-galeessaa keessa jiran, gareewwan xiqqaa fi namoonni maallaqa xiqqaa qaban yeroo baay’ee balaa kana caalaa baadhatu, kanaaf dementia umrii xiqqaa irratti jalqabuu danda’a argate. Balaan baay’een haala namoonni hin filanne wajjin wal-qabata, akka qulqullina barnoota yeroo ijoollee turanii, qilleensa bakka jiraatanii, fi nyaata fayyaa qabu bitachuu fi dhiyoo argachuu.

Kanaaf gorsi Komishiinii mootummaa fi namoota dhuunfaa lamaanuuf: barnoota gaarii daa’imman hundaaf, qilleensa qulqulluu, sigaaraa xuuxuu xiqqeessuu, nyaata mana nyaataa fi dukkaanaan gurguramu keessatti sukkaaraa fi soogidda xiqqeessuu, fi meeshaa dhaggeeffannaa nama isaan barbaadu hundaaf. Carraaqqiin dhuunfaa barbaachisaa dha, garuu addunyaan namoonni keessa jiraatan akkasumas. Kun adda baasuu irratti nama tokko illee hin balaaleffanne jechuuf sababa biraa dha.

Daangaan qorannoo kanaa dhugaa maal?

• Dementia waggoota kurnaan guddata, garuu qorannoowwan baay’een waggaa lama hanga shan turu. Dementia ofii isaa, bu’aa qormaataa qofa osoo hin taane, safaruuf qorannoo baay’ee dheeraa fi guddaa barbaachisa.
• Qorannoowwan baay’een qormaata yaaduu safaru. Fooyya’iinsi qormaata irratti xiqqoon namoonni dementia’n qabamuu isaanii xiqqaachuu ykn jireenyi guyyaa guyyaa salphaa ta’uu hin mirkaneessu.
• Hirmaattonni yeroo baay’ee fayyaa gaarii fi barnoota caalaa qabu, ummata waliigalaa caalaa. Komishiiniin Lancet ragaan baay’een ammallee biyyoota galii ol’aanaa irraa dhufu fi gareewwan xiqqaan gadi aanaan bakka bu’amuu isaa jedha.
• Wal-qabatiinsi tokko tokko karaa lamaan deema. Sochii xiqqaa ykn hawaasa xiqqaa ta’uun mallattoo jalqabaa dementia ta’uu danda’a, sababa qofa miti.
• Qorannoowwan nyaataa hanga ammaatti abdii hin kennine. Qorannoon waggaa sadii nyaata MIND irratti yaaduu irratti garaagarummaa gudda’aa nyaata to’annoo wajjin walbira qabamee hin argine. Qajeelfama nyaata keenya ilaalaa.
• Taphoonni sammuu dementia ittisuu isaanii hin mirkanoofne. Qajeelfama taphoota sammuu fi dementia keenya ilaalaa.
• Soomuun ragaa dhala namaa irratti baay’ee xiqqaa qaba, jaarsolii irrattis balaa qabaachuu danda’a. Qajeelfama soomuu keenya ilaalaa.

Yoo namni wanta hunda “sirriitti” hojjete illee maaliif dementia’n qabame?

Sababni isaas dementia bu’aa filannoo qofa waan hin taaneef. NIA umriin balaa beekamaa Alzheimer isa guddaa dha jedha, namni tokko illee isa jijjiiruu hin danda’u. Jeeniin gahee qaba. Saayintistoonni sababa Alzheimer namoota baay’ee keessatti amma guutummaatti hin hubanne. Wantoota balaa 14 kana hunda yoo balleessan illee, tilmaamni ofii Komishiinii Lancet dhimmoota walakkaa ol’aanaa ibsa male dhiisa.

Kanaaf yoo nama shaakala qaamaa godhu, nyaata gaarii nyaatu, sigaaraa gonkumaa hin xuuxine garuu dementia’n qabame kunuunsitan, isaan irratti ykn isin irratti wanti tokko illee hin badne. Yoo ofiin dementia wajjin jiraattan, balleessaa keessan miti. Gaddi maatii keessatti baay’ee beekamaa dha, garuu isaaf mijataa hin taane. Wanti amma barbaachisu mijaa’uu, walitti dhufuu fi guyyoota gaarii dha, yaada hojii keenya fi qajeelfama of kunuunsuu kunuunsaa jalqabuuf iddoo gaarii dha.

Tarkaanfiiwwan kamtu doktora waliin mari’achuu dandeessu?

Kunniin naannoowwan yeroo baay’ee qoratamanii dha. Yeroo ilaalamtanitti dhiheessuun gaarii dha, sababni isaas baay’een isaanii fayyaa onnee, miira fi of danda’uu irratti illee gargaaru, bu’aan isaanii dementia irratti maal ta’us.

1. Dhiibbaa dhiigaa. Lakkoofsi keessan maal akka ta’e fi kaayyoon isin barbaachisu maal akka ta’e gaafadhaa. Komishiiniin Lancet umrii 40 irraa eegalee lakkoofsa olii 130 ykn isaa gadi ta’ee eeguu gorsa, garuu kaayyoon sirrii nama umrii guddaaf fayyaa waliigalaa isaa irratti hundaa’a.
2. Dhaga’uu. Qorannoo dhaga’uu gaafadhaa, meeshaan dhaggeeffannaa ni gargaaruu jedhaa. Qajeelfamni dhaga’uu keenya qorannoo ibsa.
3. Arguu. Yeroo yeroodhaan ija ilaalchisaa, rakkoon akka cataract yaalamuu danda’uu jedhaa gaafadhaa.
4. Cholesterol. Cholesterol LDL keessan ilaalamuu qabaa fi wanti tokko jijjiiramuu qabaa gaafadhaa.
5. Sukkaara dhiigaa. Yoo dhukkuba shukkaaraa qabaattan, akkamitti nageenyaan to’achuu akka dandeessan gaafadhaa.
6. Miira. Gaddi baay’ee beekamaa fi yaalamuu danda’a. Yoo torban lama ol dhiphataa ykn wanta jaallattan irratti fedhii dhabdan doktora himaa.
7. Sigaaraa fi alkoolii. Sigaaraa xuuxuu dhaabuuf deeggarsa, daangaa alkoolii nageenya qabuu gaafadhaa.
8. Sochii. Sochiin akkamii isiniif nageenya qabaa gaafadhaa. Qajeelfamni shaakala qaamaa keenya yaada qaba.
9. Mataa eegachuu. Yeroo ciisii fi taphoota quunnamtii qabanii helmeettii of irra godhaa, kufuu ittisuu irrattis gaafadhaa.
10. Walitti dhufuu. Namoota waliin yeroo dabarsuun jireenya fayyaa qabuu keessaa tokko dha. Qajeelfama walitti dhufuu hawaasaa keenya ilaalaa, akkasumas hirriba.

Qoricha, nyaata, dabalataa, soomuu ykn shaakala qaamaa osoo hin jijjiirin dura doktora waliin mari’adhaa, keessumaa yoo dhukkuba onnee, dhukkuba shukkaaraa, seenaa kufuu qabaattan, ykn dementia wajjin jiraattan.

Doktora haasofsiisaa

Yoo jijjiirama yaadannoo ykn yaaduu isin yaaddessu, ofii keessanii ykn nama biraa irratti, argitan, beellama baasaa. NIA rakkoon yaadannoo sababa biraa qabaachuu danda’a jedha, akka dhiibbaa qorichaa, rakkoo tiroyiidii, gadda ykn vitaamiinii B12 xiqqaa, rakkoon kun tokko tokko erga sababni isaa yaalame booda ni dhabamu. Qajeelfamni mallattoo akeekkachiisaa keenya wanta ilaalu ibsa.

Gargaarsa hatattamaa barbaadaa jijjiirama tasaaf: wal-hin-beekuun tasaa, laafina ykn dhaga’uu dhabuu cinaa tokko irratti, dubbachuu rakkachuu, ykn mataa dhukkubbii cimaan mallattoo stroke ykn rakkoo hatattamaa biraa ta’uu danda’a. Lakkoofsa yeroo hatattamaa naannoo keessanii bilbilaa.

Golden Moments eessa jira

Golden Moments hojiiwwan waliin taasifaman salphaa, akka kaartii haasaa, bingoo suuraa fi boqonnaa hafuura tasgabbaa’aa, hojjeta. Gammachuu fi yeroo waliin dabarsuuf. Yaalii miti, dementia hin ittisu ykn hin suuta godhu.