Ha ar dementia a c'haller stankañ? Petra lavar an enklaskoù

Ma’z oc’h o kempenn un den gant ar dementia, pe ma’hoc’h eus gwelet ho tad pe ho mamm o vevañ ganti, emaoc’h c’hoazh oc’h soñjal ma c’haller bezañ lakaet da chom e-maez, ha ma c’haller lakaat anezhañ da zont ouzhpenn ac’hanoc’h. Ar bajenn-mañ a ra an dra a lavar an enklaskoù en-dro, e yezh plaen. Berr eo ar respont: den ebet ne c’hall addonañ e vo stanket ar dementia, met an enklaskoù a ziskouez e c’haller lakaat da vihanaat kement-all riskoù, ha ma vihanaer anezho en un tachenn bras, e c’hall bezañ nebeutoc’h a dud o vont gant ar dementia pe e c’hallo kregiñ diwezhatoc’h.

Keleier ho-ped oc’h, ha n’eo ket ur gonsaoz medisinel. Sellit ouzh hor kemenn fazi medisinel ha komzit gant ur medisin diwar-benn ho yec’hed.

Ha ar dementia a c’haller stankañ?

N’eus stumm diskouezet ebet da stankañ ar dementia evit unan bennak. Ar Institut Nasional evit an Oad (NIA) a lavar penaos, n’eo bet diskouezet ebet c’hoazh e c’haller stankañ an Alzheimer, ha ke e vez kavet strategioù addaleet, hag e vez skiant war-dro pe ne vefe ket mat.

Ar pezh a ziskouez an enklaskoù eo e vez kevreet stadoù yec’hed hag arferioù gant ur c’hazh uhelroc’h a dementia. Pa vez izelaet ar riskoù-se dre an holl bobl, e c’hall bezañ nebeutoc’h a dud o vont gant ar dementia, pe e c’hallint kregiñ diwezhatoc’h. Dispar eo se diouzh ur garantez.

Un arwez a zo a levezon : e 2024, ar Lancet Commission a zisklêrias ez eo bet izelaet ar c’hreskadur eus an dud kozh gant ar dementia e kreizhbro uhel, evel an Stadoù-Unanet ha Breizh-Veur. Ar skrivagnerien a soñj e vez ar pezh-se abalamour da ur skol gwelloc’h, ur yec’hed gwelloc’h ha gwelloc’h hentoù-goad en-dro d’an denn buhez, herezh diverrañ Collège Londrez.

Petra gavas ar Lancet Commission 2024?

Ar Lancet Commission diwar-benn stankañ, kempenn ha kempenn ar dementia zo ur strollad 27 ker-skiant war ar dementia, a studi an testeni bep un nebeud bloavezhioù. Hiroc’h, o zroidigezh 2024 a enrollas 14 risk a c’haller cheñch, ha ne amzeas emañ ez eus anezho asambles tost an hanter (45% tro-dro) eus ar c’hazhoù dementia dre an bed. Dre ger ar skrivagnerien, ar c’hazhoù-se a c’hallfe, en takad, bezañ stanket pe dalc’het pell ma vefe lamet ar riskoù (Danevell Lancet Commission 2024).

An 14 risk, strollet dre amzer ar vuhez m’eo kreñvañ an testeni :

• Dibenn ar vuhez : dreist-holl skol bihan.
• E-kreiz ar vuhez (tro-dro 40 da 65 vloaz) : kollet ar vouezh, kolesterol LDL (“fall”), glac’har, bezañ bet kastizet e benn, diouer a labour korf, diabetez, tabut, tansion uhel, lous, ha evañ a-spilh.
• Diwezh ar vuhez : dilojerezh sokial, ajonk an aer, ha kollet ar gwelet n’eo ket bet tretet.

An daou ziwezhañ a zo bet ouzhpennet e 2024 : kolesterol LDL uhel ha kollet ar gwelet n’eo ket bet tretet. Ar riskoù a dalv an darn vrasañ eus ar c’hazhoù anezho a oa kollet ar vouezh hag ar kolesterol LDL uhel (tro-dro 7% pep unan), war-lerc’h skol bihan hag dilojerezh sokial (tro-dro 5% pep unan).

Hor bajenn ar riskoù a ginnig an 14 a-bezh en un taolenn, gant ar pezh a ziskouez an enklaskoù hag ar pezh a c’hallit ober.

Petra n’amzeas ket an 45%

Aes eo kompren fall an niver-se, neuze ret eo bezañ resis :

• Un amzeadenn boblañs eo. Disklêriañ a ra kazhoù dementia dre an bed, n’eo ket ho c’hanse nag hini ho tad pe ho mamm.
• Kemer a ra e-keñver kaus ha disoc’h. Ar skrivagnerien a lavar ne gemmerent nemet ar riskoù gant un testeni kadarn, met ez eus lod a gevredigezhioù nemet evit un darn. Da skouer, glac’har e-pad an oad a c’hall bezañ, weithiau, ur merkañ kentañ eus ar dementia, ha n’eo ket ur c’hauz.
• Ne garantez netra d’un den dibar. Diskouez a ra an danevell UCL e labour ar riskoù a dalv d’ar bobl, ha n’eo ket ur garantez e c’hall unan bennak chom dieub eus ar dementia.
• Ar hanter all n’eo ket displeget gant ar riskoù-se. An oad, ar c’henlinad, hag ar c’hazhoù n’eo ket anavezet c’hoazh gant ar skiantourien a ya war-zu an hanter all.

Petra eo an disheñvelder etre “lakaat ar riskoù da vihanaat” hag “stankañ”?

Lakaat ar riskoù da vihanaat a dalv izelaat an dizoursi. Ma vihanaont o gwask an tansion en ur strollad bras, e c’hallfe bezañ nebeutoc’h anezho gant ar dementia dros kalz bloavezhioù eget hep se. Ur pezh anezhe a chomo gant ar c’hlenved c’hoazh.

Stankañ a dalv lakaat un dra da vezañ diwar-benn. Evit ar dementia, n’eo ket un dra a c’hall an enklaskoù addaleañ d’an neb a vefe.

Ar skiantourien a gomz ivez diwar-benn dale. Ar Lancet Commission a zigas testeni nevez e c’hall lakaat da chom pell ar pad ma kregiñ ar dementia ha berraat ar pad a dremen un den o vevañ gant yec’hed fall. Kement-se a c’hall bezañ pouezus meur a hini d’an den hag d’e familh, ha n’eo nemet un nebeud bloavezhioù.

War al lec’hienn-mañ, implijout a reomp “lakaat ar riskoù da vihanaat” ha “kevreet gant” dre vriz. Pa welit ur produ, ur c’hemmarc’h pe ur programm a addaouiñ “stankañ an Alzheimer”, bezit paour warnezhañ. Ar NIA a lavar ez ho pez gwelet ur medisin a-raok klask ur pilul pe un tretadenn a addaou stankañ an Alzheimer, rak an traoù-se a c’hall bezañ dinerzh, kollet arc’hant, pe an daou.

Petra a ziskouez ar c’hlaskoù bras?

Studioù arsellet (a welet ar pezh a c’hoarvez d’an dud dre an amzer) a c’hall diskouez kevreadennoù. Ar c’hlaskoù dre zegemer, e-lec’h ma vez lakaet an dud en ur programm pe en ur strollad kemm dre zegouezh, a zo ar prouenn gwashoc’h. Setu petra a ziskouezas un nebeud eus ar c’hlaskoù brudetañ.

FINGER (Finlande)

Enrollet e voe 1 260 den eus 60 da 77 vloaz e-pad ar c’hlask FINGER, a oa a-ratoz en un dizoursi uheloc’h a dementia. An hanter a dapas ur programm daou vloaz a gonsaoz boued, a gorf, a c’hoariou soñj war ar urzhiataer hag ur gwiriadur war yec’hed ar c’halon hag ar gwazhioù ; an hanter all a dapas kuzuliadennoù yec’hed a-bezh. Ar strollad programm a oa un nebeud gwelloc’h war un hollad testoù soñj, un disheñvelder bihan met a-enor war-dro an niver (Klask FINGER er Lancet). Ar c’hlask a zalc’has testoù, n’eo ket diagnozoù dementia.

US POINTER (Stadoù-Unanet)

Enrollet e voe 2 111 den eus 60 da 79 vloaz e-pad US POINTER, o vezañ diobererien, gant ur boued dizadorus ha riskoù all. An daou strollad a voe pedet da vezañ dreist pa ran korf ha soñj, da zebriñ gwelloc’h, da chom en emglev ha da wiriekaat yec’hed ar c’halon. Unan a gavas ur programm stag ha gouarnet, an hini all a gemeras e lakad e-unan. Dros daou vloaz, gwelloc’h e voe testenioù soñj e-pad an daou strollad, ha nebeutoc’h a-vad en strollad stag (Klask US POINTER en JAMA). Ar skrivagnerien a lavar e rankont kaout muioc’h a heuliadur evit gouzout hag ar disheñvelder a dalv d’ar vuhez pemdeziek. Dre ma n’oa strollad “chom hep kemm” ebet, ne c’hall ar c’hlask lavarout peseurt skoazell a roas an daou programm dre-hont d’un dra hep kemm.

SPRINT MIND (ar gwask)

SPRINT MIND a studias 9 361 den ruz eus Stadoù-Unanet 50 vloaz pe muioc’h gant tansion uhel. Lakaet e voent ouzh ur palier tansion izeloc’h (taol uhel dindan 120) pe ouzh ar palier boutin (dindan 140). Ar palier izeloc’h a lakaas ar c’hollet kleved bihan da vihanaat er-maez, ur c’hamm eus kollet kof ha soñj a c’hall dont a-raok ar dementia. Evit ar dementia tebet, ez eo bet nebeutoc’h a gazhoù en hanter gant ar palier izeloc’h, met ne oa ket ur disheñvelder a-enor dre ar stadistikoù. Echu e voe ar c’hlask buan hag e oa nebeutoc’h a gazhoù dementia eget ar c’hortoz, neuze marteze ne oa ket bras-tre evit respont d’ar goulenn-se (SPRINT MIND en JAMA).

Petra a ziskouez an adkemerioù

Un adwelet Cochrane 2021 a gavas naontek klask bras eus programmoù a ginnig keñver meur a risk ouzh-unan, gant meur a 18 000 den. Kavet e voe ur skoazell bihan war an testoù soñj, met n’eo bet kavet disheñvelder dre-holl en niver a dud a gazhas dementia en daou gemmadenn o doa mezuret anezhañ (Adwelet Cochrane war ar strategioù liesrisk).

Un adwelet 2017 gant an Akademiezhioù Stadoù-Unanet diwar-benn Skiantoù, Injenerezh ha Medisin, dastumet gant an NIA, a gavas testeni “lusk met diaesaet” evit tri doare : kempenn an tansion uhel, kreskiñ an obererezh korf, ha labourioù soñj.

Ha pegoulz e tlefe kregiñ ganti?

Kuzuliadenn ar Lancet Commission a zo lakaat ar riskoù da vihanaat kerkent ha ma c’haller hag dal ar pezh a c’hall da virout ; “an abretañ, ar gwelloc’h” hag “ar pelloc’h, ar gwelloc’h”. Lavar a ra ivez n’eo biskoazh re abred pe re ziwezhat da lakaat ar riskoù da vihanaat. Ar muiañ eus an testeni a zo e-kreiz ar vuhez, tro-dro 40 da 65 vloaz, met ez eus riskoù all, evel kollet ar gwelet hag en em dennañ diouzh an dud, a c’hall bezañ labour a dalvez c’hoazh diwezhatoc’h.

Lavar a ra an danevell e zo bremañ testeni kadarnoc’h e vez un efedt brasoc’h gant ur risk pa vez kendalc’h dihunv. Da skouer, diabetez a grog e-kreiz ar vuhez a sell ouzh e vezañ pouezusoc’h eget diabetez a grog diwezhatoc’h.

Ar memes risk a zo evit an holl?

Ket. Ar Lancet Commission a gavas e kargont ar bobloù e broioù a varc’had izel-kreizenn, an dud eus strolladoù bihan, ha re a arc’hant izel ar muiañ eus ar riskoù-se, ha setu ar dementia a grog e-pad un oad yaouankoc’h. Kalz eus ar riskoù a zo kevreet gant amstaloù n’o deus ket dibabet an dud, evel nerzh ar skol a oa bet dezho e yaouankiz, an aer el lec’h m’emaint o chom, ha petra ha ma c’haller kaout boued yac’h e-tro ha stank.

Setu perak e vez kuzuliadennoù ar Lancet Commission lakaet d’ar gouarnamant ken hag d’an dud : skol vat evit an holl vugale, an aer glanoc’h, mirlevioù da lakaat ar fumerezh da vihanaat, nebeutoc’h a c’hrenn hag a zour en boued gwerzhet e kreizennoù ha tavarnioù, ha skouer-skouarn evit an holl a en deus ezhomm. Ar stourm personel a bouez, met ivez ar bed m’emaint o chom. Ne vez ket ur fazi enne ma vez roet ur diagnoz da unan bennak.

Petra eo bevennoù gwir ar c’hlaskoù-mañ?

• Kemer a ra kalz bloavezhioù ar dementia da c’hoarvezout, met ar pezh a bad ar c’hlaskoù eo daou da bemp bloaz. Evit mezuriñ ar dementia hec’h-unan, ha n’eo ket nemet an testoù soñj, ez eus ezhomm a studioù pell-tre hag a-vras-tre.
• Ar pezh a veskañ ar c’hlaskoù eo an testoù soñj. Ur gwelloc’h bihan war un test n’hall ket lavarout e vo nebeutoc’h a dud o vont gant ar dementia pe e vo aesoc’h ar vuhez pemdeziek.
• Ar gwirvoded a zo aliesoc’h yac’hoc’h ha desket eget an dud a-bep-devez. Ar Lancet Commission a notas e tegouezh ar muiañ eus an testeni eus broioù a varc’had uhel, ha n’eo ket bet dilojet ar strolladoù bihan a-vat.
• Ur re a gevredigezhioù a red an daou-du. Bezañ nebeutoc’h a labour pe a gevredigezh a c’hall bezañ ur soñj kentañ eus ar dementia, n’eo ket hepken ur c’haus.
• Ar c’hlaskoù boued n’int ket bet mat betek-henn. Ur c’hlask tri bloaz gant ar mogerezh MIND n’en deus kavet disheñvelder ebet a bouez e soñj e-keñver ur mogerezh kontrollañ. Gwelit hor bajenn boued.
• N’eo ket bet diskouezet e stank ar c’hoarioù soñj ar dementia. Gwelit hor bajenn ar c’hoarioù soñj ha ar dementia.
• Diwar an dizebriñ n’eus nemet un nebeud testeni evit an dud. Ha gallout a ra bezañ dic’hallus evit an oadourien. Gwelit hor bajenn an dizebriñ.

Ma oa unan bennak o veza gwellañ pep tra, perak en deus kavet ar dementia c’hoazh?

Abalamour ne vez ket ar dementia nemet ur frouezh a zibaboù. Lavar a ra an NIA e an oad a zo ar risk vrasañ anavezet evit an Alzheimer, ha den ebet ne c’hall cheñch anezhi. Ar c’henlinad a zo e-barzh ivez. Ha ne gompren ar skiantourien ket c’hoazh petra a laka an Alzheimer da c’hoarvezout e kalz tud. Ha ma vefe lamet an 14 risk en holl, a-hend-all e lavar kuzuliadenn ar Lancet Commission hec’h-unan e chom muioc’h eget an hanter eus ar c’hazhoù hep bezañ displeget.

Neuze, ma c’hempenneoc’h un den a c’hoarie, a zebre mat, n’eo ket ebet tabut ganeañ ha kavet en deus ar dementia c’hoazh, ne oa ket bet fazi enn-han nag enoc’h. Ma’z eo unan bennak en ur vevañ gant ar dementia hec’h-unan, n’eo ket bet ho fazi. Ar c’hiz eo ar c’henaouriezh e kalz familhoù, met n’eo ket meret. Ar pezh a bouez bremañ eo kefiz, kemmenn hag amzerioù mat, hag hor c’hanvezh a oberioù hag hor skouer-skoazell evit an hini a gempenn a zo ur plas mat evit kregiñ.

Petra a c’hall bezañ komzet gant ur medisin?

Setu ar pezhioù a vez studiet ar muiañ. Mont a reont da vezañ kaozeet e-pad an emwelout ar medisin, rak ar muiañ anezho a skoaz ivez yec’hed ar c’halon, ar c’hoant-buhez ha an emreizh, pegement a vo o levezon war ar dementia en-dro.

1. Tansion gwad. Goulennit petra eo ho niverioù ha petra eo ar pal a glot ouzh ho stad. An Lancet Commission a sikour da lakaat ar taol uhel da 130 pe nebeutoc’h adalek tro-dro 40 vloaz, met an dra a glot ouzh un oadour a zo fiñvet diwar e yec’hed hollek.
2. Klevet. Goulennit ur wiriadur klevet, ha ma vefe mat dezhoc’h ur skouarn-skeud. Hor bajenn ar c’hlevet a zispleg an enklaskoù.
3. Gwelet. Gwiriit ho kwelioù alies ha goulennit ma c’haller tretiñ kraf evel ar c’hlacherezh.
4. Kolesterol. Goulennit ma tlefe gwiriañ ho kolesterol LDL ha ma tlefe cheñch un dra.
5. Sukr ar gwad. Ma’hoc’h eus diabetez, goulennit penaos e c’hallit e stourm en un doare diogel.
6. Soñj. Ar glac’har zo bevet hag a c’hall bezañ tretet. Lavarit d’ho medisin ma’hoc’h bet o santout e-tro daou sizhun pe muioc’h, pe ma’z eo aet ho chetu kaout plijadur en traoù.
7. Tabut ha evañ. Goulennit ober skoazell evit lakaat tabut da vezañ dilezet, ha petra eo ar bevennoù diogel evit evañ.
8. Mouezh. Goulennit peseurt labour korf a zo diogel evidoc’h. Hor bajenn ar gorf a zo ur bern soñjoù.
9. Diwall ar benn. Gwiskit ur c’hasko evit marc’hogiñ hag ar c’hembouloù kenstok, ha goulennit diwar-benn stankañ kouezhadennoù.
10. Chom en darempred. An amzer gant tud all a zo ur pezh eus ur vuhez yec’h. Gwelit hor bajenn an darempred sokial, ha kousked ivez.

A-raok cheñch medisinoù, boued, pilulioù, dizebriñ pe labour korf, komzit gant ho medisin da gentañ, dreist-holl ma’hoc’h eus kleñved ar c’halon, diabetez, un istor a gouezhadennoù, pe ma’hoc’h bet o chom gant ar dementia dija.

Komzit gant ur medisin

Ma’z eus traoù nevez gant ar soñj pe ar c’hoari a-zo a fiz ac’hanoc’h, en ho-unan pe en unan all, kemerit eur prened. An NIA a notas e c’hall bezañ kabestr all da zalvoudoù soñj, evel efedoù ar medisinoù, kleñvedoù an tiroid, glac’har pe niver izel a vitamin B12, ha ez eus lod eus ar poanioù-se a vez tec’het ma vez tretet ar c’habestr. Hor bajenn kemennoù a zispleg petra da welet.

Goulennit skoazell prim rak cheñchamantoù buan : sorc’h buan, gwanaat pe bezañ dizent war un tu d’ar c’horf, digompren ar gomz, pe ur poan penn kreñv a c’hall bezañ arwezioù ur strok pe ur c’hleñved all a vank. Galvit 112.

Petra a dalv Golden Moments

Golden Moments a ra arc’hadoù simpl a vez rannet, evel kartenn kaozeal, bingo luc’hskeudennoù ha pausadenn anaoudegezh bras. Evit plijadur ha brezhegennoù ensemble emaint. N’int ket ur gwellaat, ha ne stankont ket na ne ziarc’hont ket ar dementia.