Jeunadur a-wechoù ha dementia: petra ziskouez an enklask

Jeunadur a-wechoù, evel debriñ nemetken en un enrezh eur 8 eur, pe digreskiñ ar c’halori en un doare buan div devezh bep sizhun, a denn an darn vrasañ a sellet outañ, ha lâret a ra kelaouennoù zo e c’hallfe harzel ar c’herc’hen. Mar oc’h un den kozh, pe mar emaoc’h o miret un den o vevañ gant an dementia, setu petra ziskouez an enklask e gwir, ha perak ez eo pouezus bezañ diskiañ.

Titouroù foran int hag n’int ket kuzul medisinel. Na gomençit ket da jeunañ, pe da gemmañ ar mod m’ho pez o tebriñ an hini a vez dindan ho miret, hep komz ouzh ur medisin pe ur verourez-boued enrollet. Gwelet a rit hon dilerc’h medisinel.

Ha ziarc’hen an jeunadur a-wechoù an dementia?

N’eus ket a testenioù mat a ziskouez ez eller an jeunadur a-wechoù da harzel pe da zigreskiñ an dementia. Lavar a ra National Institute on Aging (NIA) n’eus ket a dystagoù a-leizh evit argymell pep seurt reizhiad digreskiñ ar c’halori pe jeunañ, ha ret eo deskiñ kalz muioc’h diwar-benn o efedusted hag o diogelded, dreist-holl evit an dud kozh (NIA war ar digreskiñ ar c’halori hag ar jeunañ).

Perak eo kement-se bihan an testenioù

Roi a ra an NIA meur a abeg:

• Loened a zo er studioù a-leizh. Disoc’hoù sebezus o deus bet ar studioù war vuched, pevar-real, logod ha marc’h-mor, met n’eo ket sur e talvezint evit an dud. Hyd e loened, ne vez ket memes disoc’hoù: e roazhed logod a bad berrocg ar digreskiñ ar c’halori.
• Berr e oant an enklaskoù gant mab-den. Ar pezh bennak a bade un nebeud sizhunioù pe miz.
• Ar pezh bennak eus an enklaskoù gant mab-den a zeuz da gollet pouez en dud dew, ha n’eo ket da c’hoarvezout en dementia pe en diskuizh.
• Ne vez ket kalz tud kozh en enklaskoù. Kalz enklaskoù a zo bet graet gant tud a oa 60 vloaz pe yaouankoc’h.

Ur sammadur resis 2026 a zo bet graet diwar-benn an jeunadur a-wechoù en dud 60 vloaz pe ouzhpenn. Kavet o deus ez eo bet an testenioù e kategori an oad-se c’hoazh bihan, gant studioù bihan, heuliad berr ha seurt sevenadurioù disheñvel. An disoc’hoù diwar-benn ar soñj hag ar c’hof a zeuas eus studioù unan-unan, ha n’eo ket eus ur strollad enklaskoù kemmesket. Notennet o deus ivez an aotrerien ez eus studioù o lakaat e kevelerezh gant primerioù berr a zebriñ pe jeunadennoù hir ha disoc’hoù gwashoc’h, ha pedet o deus ar re-se da vezañ prudant evit an dud kozh (sammadur 2026 e Nutrients).

Soñjal a ra re a rankomp e c’hallfe ar mod m’a dlev ar c’horf frammañ ar c’hrasaj evit ar boued e-pad ar jeunañ bezañ dreist war an empenn, met ur soñj a vez studiet c’hoazh eo. Lavar a ra an NIA n’eo ket sur ar skiant.

Petra eo an danjerioù eus ar jeunañ evit an dud kozh?

Un arnodenn dianav eo ar jeunañ evit kalz tud kozh. Pezhioù a c’hallfe bezañ danjerus a zo:

• Kollet pouez didalvezet. Debriñ nebeutoc’h eget ma vez ezhomm d’ar c’horf a c’hall kas d’ober kollet pouez ha kollet nerzh kigenn, ha se a c’hall ober an den frailloc’h.
• Kollet kigenn ha kollet eskern. En ur enklask gant an NIA a bade daou vloaz war digreskiñ ar c’halori en dud yaouank ha dud e-kreiz o oad, e oa gwan-bihan kresk an densded eskern hag ar pouez kig ebet a-dreuz ar c’horf.
• Sukr-gwad izel gant medisinoù diabetez. An dud a gemer insulin pe medisinoù diabetez all a c’hall gwad o sukr kouezhañ re izel mar lezont ar boued da dremen pe mar tergemeront anezhi, hervez an National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Gallout a ra ar sukr izel kas da fonder, da ziaezder ha da gounnarizh.
• Diouer dour. Ma vez lezet an dour da vont en-dro gant ar boued, e c’hall an den mont da vezañ didrenk.
• Fonder ha kouezhadoù. Lavar a ra Mayo Clinic e c’hall an jeunadur a-wechoù kas an dud da vezañ skuizh-meur ha fonder, ha ne vefe ket ur mod iac’h evit an dud en danjer uhel a gollet eskern hag a gouezhadoù (Mayo Clinic war an jeunadur a-wechoù).
• Disoc’hoù all. Mayo Clinic a zo ivez o tiviñ poanioù penn, cheñchamantoù a santimant ha kalet-ganol, ha notennet o deus un nebeud testenioù e c’hallfe ur prim jeunañ 16 eur gant ur prim debriñ 8 eur kreskiñ danjer an droukvezoù kalon, abalamour e vez debret en ur mod all. N’eo ket sur c’hoazh an testenioù-se.

Perak eo ar boued a-leizh ar pezh a bouez ar muiañ gant an dementia?

Evit an dud o vevañ gant an dementia, ar gudenn boutin eo kaout ur bern boued ha dour, ha n’eo ket re a-walc’h. Displegañ a ra an Alzheimer’s Association e c’hall an dud en degouezh kreiz ha diwezhañ bezañ digalonekaet gant dibab ar boued, ankouaet debriñ pe soñjal o deus debret dija. Ouzhpenn-se, lavar a ra e c’hall boued fall kreskiñ an arvezioù emzalc’h hag kas da gollet pouez (Alzheimer’s Association war ar boued hag ar debriñ).

Lavar a ra Alzheimer’s Society e c’hall diwall boued kas da gollet pouez, da gollet nerzh kigenn, da skuizh ha da wanter, ha ober an den frailloc’h ha gwashoc’h da adsevel eus an heñvelioù (Alzheimer’s Society war ar c’hoant debriñ).

Evit ar pezhioù-se, n’eo ket un dra mat jeunañ evit un den o vevañ gant an dementia. Ar pred na vez ket debret a c’hall aesaat dont da vezañ prantoù bet tec’het. Dleet eo ar cheñchamant e doare debriñ un den o vevañ gant an dementia bezañ kaset gant e zoktor pe gant ur verourez-boued enrollet.

Petra eo an arvezioù kentañ a zebriñ pe evañ a-leizh?

Bezit war-wel ouzh:

• Kollet pouez, pe dillad o vont dre-vras warnezho.
• Lezel boued pe nac’hañ prantoù, pe derc’hel boued en e c’henoù.
• Skuizh pe gwanter.
• Kalet-ganol, a c’hall bezañ liammet gant ar boued ha diouer dour.
• Arvezioù diouer dour. Lakaet a ra an NIA ganol sec, fonder, kalon o vont buan, ha gwelet traoù ne vezont ket, ha se a c’hall bezañ kaset gant an dementia e unan (NIA war an droukvezoù boutin).

Kalz abegoù a c’hall bezañ evit ar c’hoant debriñ a vank: dent poanius pe dantoù postiz diskol, medisinoù nevez, glac’har, kalet-ganol, bezañ nebeutoc’h a labour, pe cheñchamantoù er blaz ha an erc’hent. Lavarit d’o zoktor mar sellit ouzh unan eus an arvezioù-se. Gallout a rint klask an abeg hag e c’hallfent kinnig ur verourez-boued pe kreskerien.

Penaos skoazellañ un den da zebriñ hag evañ a-leizh?

• Kinnig boued bihan ha krampouezh alies, kentoc’h eget teir boued bras.
• Servijit ar boued a blij dezhañ, ha bezit disoc’h pa gemm ar blaz. Ar boued gozh a c’hall bezañ eeun mar eo izel ar c’hoant debriñ; goulennit d’ar zoktor mar eus abegoù yec’hedel da eskemm ar sukr.
• Derc’hit an dour tost, ha kinnigit kanaouennoù bihan a-hed an deiz. Ar soup, ar frouezh, an smoothies hag al laezh-fraezh a dalv ivez.
• Debrit asambles pa c’hallit. Ar bretoù a zo un abeg evit kenstrivañ, n’eo ket ur micher da bourraat.
• Klaskit boued da zaouarn, evel sandwichoù, lodennoù frouezh pe lodennoù yar, mar eo diaes ganti implijout ar bez.

Ho gidour boued a zo ideoù ouzhpenn evit ar prantoù. Skoazellañ da reizhañ ar boued a c’hall bezañ ur micherezh plijus asambles; gwelet labourioù an ti.

Komzit ouzh ur medisin

A-raok klask ober ur plan jeunañ ho-unan, komzit ouzh ho zoktor pe ur verourez-boued enrollet, dreist-holl mar kemerit medisinoù evit an diabetez pe ar pression, mar hoc’h eus kollet pouez nevez zo, pe mar hoc’h eus kouezhet. Evit un den o vevañ gant an dementia, goulennit d’o zoktor pegement a zlefe bezañ debret ha bevet bep deiz, kentoc’h eget diwar-benn ar jeunañ.

Kit war-zu tramor evit skoazell medikoù prest pa vez kollet an tu gant ur bec’h bras, pa vez fonder pe pa vez sukr-gwad re izel ha n’a ket e-buan en-dro.