Dieter MIND, dieter Mediterranea hag ar dementia

Marteze hoc’h eus lennet e c’hall ur “dieter yec’hed-brein” derc’hel Alzheimer pell diouzh. Ar gwir a zo dielfennoc’h. Stummoù debriñ a zo kevredet gant riskl izelococ’h e studioù a heul tud a-hed an amzer, met ar studiadenn gwellañ betek bremañ n’en deus ket kavet disheñvelder spisus. Ar bajenn-mañ a ziskouez an div, ha neuze a zeu d’ar pezh a bouez moarvat afelloc’h evit unan a zo dija o vevañ gant ar dementia: debriñ ha evañ a-walc’h, ha tapout plijadur outañ.

Titouroù hollek int, na keleiñ ouzh ar vedisin ebet. Komzit gant ur medisin pe gant ur c’hoarvezer-debriñ enrollet a-raok cheñch ho tebriñ pe hini ur ren all. Gwelet a rit hon dilez medisinel.

Petra eo an dieterioù Mediterranea ha MIND?

Ar Institut Nasionel evit an Henaag (NIA) a zeskrivo anezho evel-henn (NIA on diet and Alzheimer’s):

• Dieter Mediterranea: kalz a frouezh, a legumaj, a ed bras, a bizi, a besk ha a voulc’h, hag an olev, gant nebeut a gig ruz, a wiad hag a sukr.
• Dieter MIND (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): kemmesk etre dieter Mediterranea ha dieter DASH evit ar pression. Al legumaj, dreist-holl ar re glas, a zo pouezus, ha ganto ar frouezh-greun, ar pezh ed bras, ar bizi, ar gnoenn, ar pesk unan wech dre lec’h ar sizhun lec’h, hag an olev. Enno e vez stok ar c’hig ruz, ar sukr, ar c’householc’h, ar amann pe ar margarin, ha ar boued frita pe ar boued prim.

Ha stankañ a ra an dieterioù-mañ ar riskl dementia?

Kemmesket eo an taolennoù. Ar NIA a lavar e kalz studioù evezhiet, met nann pep unan, a gevreze an dieterioù Mediterranea ha MIND gant riskl dementia izelococ’h, dre gemmesk gant un dieter stil Europa an Oest, leun a gig ruz, a genaezenn saotret ha a sukr.

Lakaet en-dro gant Komision Lancet 2024 an enklaskoù en un doare fonnusoc’h (Lancet Commission):

• Un adwelet war studioù a heul kohortoù a gevreze boued a stumm mat gant ur riskl dementia tost da 20% izelococ’h.
• Un dielfenn bras war dri kohort a gevreze heuliad tostoc’h ouzh an dieter MIND gant ur riskl izelococ’h.
• Met un studiadenn e Sveden, a heulias 28 025 den e-kreiz o bloavezhioù a-hed war-dro 20 bloaz, n’en deus kavet riskl izelococ’h ebet, na gant an dieterioù argymellet na gant un dieter stil Mediterranea.

Ne c’hall studioù evezhiet ebet diskouez kefrennadur kefre. An dud a zebr evel-se a zisheñvel alies e tu all ivez, evel an arc’hant, ar skol, ar sport ha gallout kaout ar yec’hed. Lavaret en deus Komision ne ved ket a dystenn a-walc’h evit lavared e stank an dieterioù yac’h ar dementia rik-tre, daoust ma sikour debriñ kalz a frouezh ha a legumaj, ha nebeutoc’h a voued kempenn-uhel, ur ster mat evit kalz a glenvedoù, hag a zo a dalvoudegezh evit danvezioù riskl evel an dismegañs, ar diabetez hag ar pression uhel. Ne c’hellas ket ouzhpenn ar debriñ d’o listenn a 14 danvez riskl.

Petra a gavas enklask 2023 war an dieter MIND?

Ar stêr kentañ betek bremañ a oa ur c’hwiladenn dargreizet embannet e New England Journal of Medicine e 2023 (MIND diet trial):

• Piv: 604 den koshoc’h a 65 vloaz pe’z int, e takadoù Chicago ha Boston, hep kudennoù soc’h ar spered, a oa ur c’hoar nes kozh ganto gant ar dementia, a oa re dreut, ha devoa dieter nebeutoc’h a yec’hed da gentañ.
• Petra: dre dri bloaz, an hanter a heuilhas an dieter MIND ha an hanter a heuilhas o dieter arferiel. Goulennet e oa d’an daou strollad debriñ war-dro 250 kalorienn nebeutoc’h bep devezh, ha skoazellet e oa gant dietourien enrollet a-viskoazh.
• Disoc’h: gwellaet e oa ar stigelloù ar spered a-zikour an daou strollad. Disheñvelder vihan a oa etre ar strolladoù, ha n’eo ket bet kadarnaet dre ar stadegoù ebet. Ar skeudennoù an empenn a ziskouezas cheñchamantoù heñvel e-touez an daou strollad.
• Pouez: kollet en devoa an daou strollad war-dro 5 kilogram (tro-dro 11 lur).

Perak e c’hallfe an enklask n’en deus kavet disheñvelder ebet?

Lakaet en deus an ence-ober meur a abeg. An strollad kontrol a c’hall bezañ gwellaet he dieter ivez, peogwir kollet a oa ar memes pouez ganti. Gallout a ra an deskadurioù adkaset gwellaat an disoc’hoù hepken dre m’eo kinnig an dud d’an deskadurioù. Tri bloaz a c’hall bezañ re verr. Ar pezh a bouez, an dud a oa kalz a studioù ha a oa a orin europat, neuze ne c’hall ket bezañ lakaet da holl an dud.

Setu, ar gerioù eeun: ne drec’has ket an dieter MIND ur dieter kiviziek mat gant kalorienn nebeutoc’h e-pad tri bloaz. Ne laka ket se an debriñ yac’h da netra. Ne ra ket se ken nemet e ranker chom hep kredi e c’hall ur dieter dibar stankañ ar dementia.

Ha pezh diwar-benn un dra bennak pe eil-skoazell?

Lavaret en deus ar NIA n’eus ket a bruderezh a ziskouez e c’hall debriñ pe skuilhañ un dra bennak a stankfe Alzheimer pe an diskar anvioù ergerzh a sav gant an oad. Studiet eo bet ar mouezhed glas, al legumaj glas ha ar tirmerik, hep bezañ kadarnaet. Lavaret en deus ivez ne ved ebet a vitamin pe a eil-skoazell bet kadarnaet a stankfe Alzheimer, ha n’eo ket argymellet kemer hini ebet evit an dra-mañ. Chom a ra ar NIA gant ar c’hemennadur e c’hall ar produioù dibroved gwerzhet evit stankañ Alzheimer bezañ dic’hortoz, koll arc’hant, pe an daou, ha dont a-enep d’ar medisinoù rannet. Kemerit kont ganin, gant ur medisin a-raok kregiñ gant ur produ ebet (NIA on preventing Alzheimer’s).

Penaus e c’hall ar boued chom yac’h ha plijus?

Evit ar پlac’h-ro enn-ba, an dra pouezus eo boued a fell d’ar c’horf, a zo anavezet ha plijus, ha n’eo ket un hent dre-greiz:

• Sevelit debriadoù gant ar boued a blij deoc’h, eus ar stumm Mediterranea: legumaj, frouezh, bizi, ed bras, pesk ha olev.
• Derc’hit ho lipajoù plijus. Plijadur ha c’hoant debriñ a bouez, dreist-holl pa vez an oad uheloc’h.
• Debrit gant re all pa c’hallit. Debriadoù boas a zo mignoned mat.
• Kozhiit asambl. Gwaskañ legumaj pe stlakañ ur bodig a zo ur ober boas kenrannet; sellit ouzh an dra-ti. Ur reseit a blij d’ar familh a c’hall ivez degas kaozioù kent.

Ne dle ar re gozh ket lakaat da vont pizh ar c’hoarvezer-debriñ pe da gollañ pouez hep kaozeal gant ur medisin, ha dre-holl ne vez ket diarvar ar sifr-debriñ. Sellit ouzh hon gid sifr-debriñ.

Penaus e c’hallit skoazellañ unan a vev gant ar dementia da zebriñ mat?

Evit an dud a vev gant ar dementia, debriñ ha evañ a-walc’h a vez alies an dra pouezusañ. Lavaret en deus Kevredigezh Alzheimer e c’hall an dud ankouaat debriñ, soñjal e’int dija debret, pe bezañ fallet gant re a zibaboù, ha e c’hall an dieter fall kreskiñ an arverioù emzalc’h ha kollet pouez (Alzheimer’s Association on food and eating). Ar sonjoù-mañ a zeu eus Kevredigezh Alzheimer, eus ar NIA hag eus Kevredigezh Alzheimer ar Roue-Unanet:

1. Proponit boued a vrazh-dorn. Pezhioù bihan a zo aes da gemer, evel pezhioù gwastell, pezhioù kailh, pesk-stik, segmantoù orañjez pe brokoli kuitet, a laka un den da zebriñ e-unan hep tamm-labour ebet.
2. Implijit kontrast war an taol. Kemmoù er gweled a c’hall lakaat diaes distrujañ ar boued diwar ar plad. Platoù pe bolc’hioù gwenn war ur blanketenn kontrastek a c’hall skoazellañ. Chomit hep implijout listri pe liennoù bevennet.
3. Servit unan pe zaou boued dre wezh. Ur plad leun a c’hall bezañ dic’hortoz.
4. Derc’hit ar debriadoù digor. Diskuizhit an TV, lakait ur voullenn simpl, ha roit amzer. Ar NIA a lavar na zeu ket da vezañ prim, na da c’houlenn.
5. Proponit debriadoù bihan ha lipajoù alies. Ar NIA a argas debriadoù bihanoc’h ha alies, ha lipajoù uhel a galorioù ma ne zebr ket an den digenkoa (NIA tips for eating well).
6. Skoazellit evit evañ. Proponit evaj bihan a zour pe a zeoc’h all dre an deiz, ha boued karget gant dour, evel frouezh, sistr, lapous ha laezh-skuilhet. Mar na fell ket d’an den dour, ar NIA a gav mat klask sukr-dour, dour blaset, saos-kig, laezh, pe kafe pe te disukr.
7. Gwiriit an tomder. Un den a c’hall ne welfe ket e vez tomm-kenañ ur boued pe un evaj.
8. Addasit ar banne-debriñ hag ar gwerennoù. Bolc’hioù a-lec’h platoù, gwerennoù gant ur c’horf bras, hag ero gant gwilvan a c’hall lakaat debriñ aesoc’h. Na vezit ket tamm-skuizh diwar-benn an netted.
9. Lakaat ar boued da vezañ aesoc’h da lenkañ ha da zroc’hañ. Tamm-torret pe boued malus a roit. Mar tousk pe tagañ an den dre ma debr, lavarit d’e vedisin.
10. Chomit hep degas boued dre nerzh. Ar NIA a notenn e vez divreget ar c’hoant da zebriñ en degouezhioù diwezhañ ar gefliñvez Alzheimer.

Arwezioù da lavarout d’ar medisin

Kollet pouez, nac’hañ d’ar boued, skuizh pe gwanaat a c’hall bezañ arwezioù ez eus unan na zebr ket a-walc’h. Lavaret en deus Kevredigezh Alzheimer ar Roue-Unanet e c’hall dent glac’haret pe dent-faos, goanv, diboan ha kemmoù medisinoù digreskiñ ar c’hoant da zebriñ (Alzheimer’s Society on appetite). Arwezioù dic’hi ar corf a list ar NIA a gaw ar geg sec’het, gwalloù, kalon a bad buan, ha gwelet traoù ne vezont ket. (NIA on common medical problems).

Komzit gant ur medisin

A-raok lakaat cheñchamantoù bras en ho tebriñ pe en tebriñ un den all, komzit gant ur medisin pe ur c’hoarvezer-debriñ enrollet, dreist-holl ma’z oc’h klañv gant diabetez, klenved an arennoù, diaezamantoù lenkañ pe kollet pouez nevez. Evit un den a vev gant ar dementia, goulennit pegement a zle debriñ ha evañ bemdez, ha ma c’hallfe ur c’hoarvezer-debriñ pe eil-skoazell skoazellañ.

Gouilit war-lerc’h ur skoazell prim mar eo un den o taga, pe mar en deus ur c’hoarvezer diaes strishaet, pennglac’har a-vouezh pe diveriñ.