Oúnjẹ MIND àti Mediterranean àti Dementia: Ohun Tí Ìwádìí Sọ

Ó ṣeé ṣe kí ẹ ti ka pé oúnjẹ “tí ó dára fún ọpọlọ” lè pa Alzheimer mọ́ ibi tí ó wà. Ohun tí ó rí gan-an kéré ju bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn ìrísí jíjẹun kan ni a so mọ́ ewu tí ó kéré nínú àwọn ìwádìí tí ó ń tẹ̀lé àwọn ènìyàn lórí àkókò, ṣùgbọ́n ìdánwò tí ó dára jù títí di ìsinsìnyí kò rí àǹfààní tí ó hàn kedere. Ojú-ìwé yìí ṣàlàyé méjèèjì, lẹ́yìn náà ó yíjú sí ohun tí ó sábà máa ń ṣe pàtàkì jù fún ẹni tí ó ti ń gbé pẹ̀lú dementia: jíjẹ àti mímu tó, àti gbígbádùn rẹ̀.

Èyí jẹ́ ìmọ̀ gbogbogbò, kì í ṣe ìmọ̀ràn ìṣègùn. Ẹ bá dókítà tàbí onímọ̀ oúnjẹ ìlera tí a forúkọ sílẹ̀ sọ̀rọ̀ kí ẹ tó yí oúnjẹ yín tàbí ti ẹlòmíràn padà. Ẹ wo ìkéde ìṣègùn wa.

Kí ni oúnjẹ Mediterranean àti MIND?

National Institute on Aging (NIA) ṣàpèjúwe wọn báyìí (NIA lórí oúnjẹ àti Alzheimer):

• Oúnjẹ Mediterranean: èso púpọ̀, ewébẹ̀, ọkà tí a kò yọ èèpo rẹ̀ kúrò, ẹ̀wà, ẹja àti oúnjẹ inú òkun, àti epo olifi, pẹ̀lú ẹran pupa, ẹyin àti oúnjẹ dídùn tí ó kéré.
• Oúnjẹ MIND (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay): àpapọ̀ oúnjẹ Mediterranean àti oúnjẹ DASH fún ẹ̀jẹ̀ ríru. Ó ní ewébẹ̀, pàápàá jù lọ èyí tí ó jẹ́ aláwọ̀ ewé; èso kékeré (berries); ọkà tí a kò yọ èèpo rẹ̀ kúrò; ẹ̀wà; èso ẹ̀pà àti irú rẹ̀; ẹja lẹ́ẹ̀kan lọ́sẹ̀ ó kéré tán; àti epo olifi. Ó dín ẹran pupa, oúnjẹ dídùn, wàràkàṣì, bọ́tà tàbí margarine, àti oúnjẹ dídín tàbí oúnjẹ kíákíá kù.

Ṣé àwọn oúnjẹ wọ̀nyí ń dín ewu dementia kù?

Ẹ̀rí náà jẹ́ àdàlù. NIA sọ pé àwọn ìwádìí ìfojúsí kan, ṣùgbọ́n kì í ṣe gbogbo, ti so oúnjẹ Mediterranean àti MIND mọ́ ewu dementia tí ó kéré ní ìfiwéra pẹ̀lú oúnjẹ ìrísí Ìwọ̀ Oòrùn tí ó ní ẹran pupa, ọ̀rá tí ó kún àti ṣúgà púpọ̀ jù.

Lancet Commission ti 2024 yẹ ìwádìí náà wò ní kíkún sí i (Lancet Commission):

• Àtúnyẹ̀wò kan lórí àwọn ìwádìí àwùjọ so ìdára oúnjẹ gíga mọ́ ewu dementia tí ó kéré ní nǹkan bí 20%.
• Ìtúpalẹ̀ tí ó tóbi jù lórí àwùjọ mẹ́ta so títẹ̀lé oúnjẹ MIND tímọ́tímọ́ mọ́ ewu tí ó kéré.
• Ṣùgbọ́n ìwádìí kan ní Sweden tí ó tẹ̀lé àwọn ènìyàn 28,025 ní agbedeméjì ọjọ́ orí fún nǹkan bí ọdún 20 kò rí ewu tí ó kéré pẹ̀lú èyíkéyìí nínú àwọn oúnjẹ tí a dábàá tàbí oúnjẹ ìrísí Mediterranean.

Àwọn ìwádìí ìfojúsí kò lè fi ohun tí ó fa nǹkan àti àbájáde rẹ̀ hàn. Àwọn ènìyàn tí wọ́n ń jẹun báyìí sábà máa ń yàtọ̀ ní àwọn ọ̀nà míràn pẹ̀lú, bíi owó tí ń wọlé, ẹ̀kọ́, eré ìdárayá àti àǹfààní sí ìtọ́jú ìlera. Commission parí rẹ̀ pé ẹ̀rí kò tó láti sọ pé àwọn oúnjẹ ìlera ń dènà dementia taara, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé jíjẹ èso àti ewébẹ̀ púpọ̀ àti oúnjẹ tí a ti ṣe lọ́pọ̀lọpọ̀ (ultra-processed) tí ó kéré dára fún ọ̀pọ̀ ipò ìlera, ó sì ní ipa lórí àwọn ewu bíi sísanra jù, àtọ̀gbẹ àti ẹ̀jẹ̀ ríru. Kò fi oúnjẹ kún àtòjọ rẹ̀ ti àwọn ohun tí ó lè mú ewu wá 14.

Kí ni ìdánwò oúnjẹ MIND ti 2023 rí?

Ìdánwò tí ó lágbára jù títí di ìsinsìnyí jẹ́ ìdánwò tí a pín ẹgbẹ́ láìròtẹ́lẹ̀ tí a tẹ̀ jáde nínú New England Journal of Medicine ní 2023 (ìdánwò oúnjẹ MIND):

• Ta ni: àwọn àgbàlagbà 604 tí ọjọ́ orí wọn jẹ́ 65 àti jù bẹ́ẹ̀ lọ ní àwọn agbègbè Chicago àti Boston, láìsí ìṣòro ìrònú, tí wọ́n ní ìbátan tímọ́tímọ́ tí ó ní dementia, tí wọ́n sanra jù, tí wọ́n sì ní oúnjẹ tí kò ní ìlera tó láti ìbẹ̀rẹ̀.
• Kí ni: fún ọdún mẹ́ta, ìdajì tẹ̀lé oúnjẹ MIND ìdajì sì tẹ̀lé oúnjẹ wọn déédéé. A bẹ ẹgbẹ́ méjèèjì láti jẹ nǹkan bí 250 kálórì kéré lójoojúmọ́, wọ́n sì gba ìtọ́ni déédéé láti ọwọ́ àwọn onímọ̀ oúnjẹ ìlera tí a forúkọ sílẹ̀.
• Èsì: èsì ìdánwò ìrònú dára díẹ̀ ní ẹgbẹ́ méjèèjì. Ìyàtọ̀ láàrin àwọn ẹgbẹ́ náà kéré, ó sì kò ṣe pàtàkì ní ìṣirò. Àwọn àwòrán ọpọlọ tún fi àwọn àyípadà tí ó jọra hàn ní ẹgbẹ́ méjèèjì.
• Ìwọ̀n ara: ẹgbẹ́ méjèèjì pàdánù nǹkan bí kìlógíráàmù 5 (ní àyíká 11 pọ́ọ̀nù).

Kí ló ṣeé ṣe kí ó mú kí ìdánwò náà má rí ìyàtọ̀?

Àwọn olùwádìí dábàá ọ̀pọ̀ ìdí. Ẹgbẹ́ ìfiwéra ṣeé ṣe kí ó ti mú oúnjẹ rẹ̀ dára sí i pẹ̀lú, nítorí pé ó pàdánù ìwọ̀n ara tí ó jọra. Ìdánwò tí a tún ṣe lè mú èsì dára fúnra rẹ̀, bí àwọn ènìyàn ṣe ń mọ àwọn ìdánwò náà. Ọdún mẹ́ta lè kúrú jù. Ọ̀pọ̀ àwọn tí ó kópa ní ẹ̀kọ́ tí ó dára, wọ́n sì jẹ́ ìran Europe, nítorí náà àwọn èsì náà lè má kan gbogbo ènìyàn.

Nítorí náà àkópọ̀ òtítọ́ ni: oúnjẹ MIND kò borí oúnjẹ tí ó ní ìdínkù kálórì tí ó bọ́gbọ́n mu ní ọdún mẹ́ta. Ìyẹn kò túmọ̀ sí pé jíjẹun ní ìlera kò wúlò. Ó túmọ̀ sí pé kò yẹ kí ẹnikẹ́ni retí pé oúnjẹ pàtó kan yóò dènà dementia.

Kí ni nípa àwọn oúnjẹ àti èròjà afikún pàtó?

NIA sọ pé kò sí ẹ̀rí pé jíjẹ tàbí yíyẹra fún oúnjẹ kan pàtó lè dènà Alzheimer tàbí ìdínkù ìrònú tí ọjọ́ orí ń mú wá. A ti ṣe ìwádìí lórí blueberries, ewébẹ̀ aláwọ̀ ewé àti turmeric, láìsí ẹ̀rí. NIA tún sọ pé a kò tíì fi hàn pé fítámì tàbí èròjà afikún kankan ń dènà Alzheimer, kò sì sí èyí tí a dábàá fún ète yẹn. NIA kìlọ̀ pé àwọn ọjà tí a kò tíì fi hàn tí a ń tà láti dènà Alzheimer lè jẹ́ aláìléwu, ìfowóṣòfò, tàbí méjèèjì, wọ́n sì lè dí àwọn oògùn tí a kọ lọ́wọ́, nítorí náà ẹ bá dókítà sọ̀rọ̀ kí ẹ tó gbìyànjú èyíkéyìí (NIA lórí dídènà Alzheimer).

Báwo ni jíjẹun ṣe lè wà ní ìlera tí ó sì dùn?

Fún ọ̀pọ̀ àgbàlagbà, ète ni oúnjẹ tí ó ń bọ́ ara, tí ó mọ̀ tí ó sì dùn, kì í ṣe ètò líle:

• Ẹ kọ́ oúnjẹ yín yíká àwọn oúnjẹ tí ẹ fẹ́ràn láti inú ìrísí Mediterranean: ewébẹ̀, èso, ẹ̀wà, ọkà tí a kò yọ èèpo rẹ̀ kúrò, ẹja àti epo olifi.
• Ẹ fi àwọn oúnjẹ dídùn tí ẹ fẹ́ràn sílẹ̀. Ìgbádùn àti oúnjẹ wíwù ṣe pàtàkì, pàápàá ní ìgbà ogbó.
• Ẹ jẹun pẹ̀lú àwọn ẹlòmíràn nígbà tí ẹ bá lè. Oúnjẹ tí a jọ jẹ jẹ́ ẹlẹgbẹ́ rere.
• Ẹ jọ se oúnjẹ. Fífọ ewébẹ̀ tàbí rírú ìkòkò jẹ́ ìgbòkègbodò àjọpín tí ó dára; ẹ wo iṣẹ́ ilé. Ọ̀nà ìsè ẹbí tí ẹ fẹ́ràn lè mú rírántí ìgbà àtijọ́ wá pẹ̀lú.

Àwọn àgbàlagbà kò gbọdọ̀ dín kálórì kù tàbí pàdánù ìwọ̀n ara láìbá dókítà sọ̀rọ̀, gbígbààwẹ̀ sì ní àwọn ewu àfikún. Ẹ wo ìtọ́sọ́nà wa lórí gbígbààwẹ̀.

Báwo ni ẹ ṣe lè ran ẹni tí ó ní dementia lọ́wọ́ láti jẹun dáadáa?

Fún àwọn tí ó ń gbé pẹ̀lú dementia, jíjẹ àti mímu tó ni ọ̀rọ̀ pàtàkì jù. Alzheimer’s Association sọ pé àwọn ènìyàn lè gbàgbé láti jẹun, rò pé wọ́n ti jẹun, tàbí kí àṣàyàn púpọ̀ ba ọkàn wọn jẹ́, àti pé oúnjẹ tí kò dára lè mú àwọn àmì ìwà pọ̀ sí i kí ó sì fa pípàdánù ìwọ̀n ara (Alzheimer’s Association lórí oúnjẹ àti jíjẹun). Àwọn èrò wọ̀nyí wá láti Alzheimer’s Association, NIA àti Alzheimer’s Society:

1. Ẹ fún un ní oúnjẹ tí a lè fi ọwọ́ jẹ. Àwọn ègé kékeré tí ó rọrùn láti gbé, bíi ègé búrẹ́dì, ègé adìẹ, ègé ẹja, èso ọsàn tí a pín sí ègé tàbí ewébẹ̀ tí a hú, ń jẹ́ kí ẹnìkan jẹun fúnra rẹ̀ láìsí ṣíbí àti fọ́ọ̀kù.
2. Ẹ lo ìyàtọ̀ àwọ̀ lórí tábìlì. Àwọn àyípadà nínú ìríran lè mú kí ó ṣòro láti mọ oúnjẹ yàtọ̀ sí àwo. Àwo tàbí abọ́ funfun lórí aṣọ tábìlì kékeré tí ó yàtọ̀ ní àwọ̀ lè ṣèrànwọ́. Ẹ yẹra fún àwọn àwo àti aṣọ tábìlì tí ó ní àwòrán.
3. Ẹ gbé oúnjẹ kan tàbí méjì lẹ́ẹ̀kan. Àwo tí ó kún lè bò ó mọ́lẹ̀.
4. Ẹ jẹ́ kí àkókò oúnjẹ dákẹ́. Ẹ pa tẹlifíṣọ̀n, ẹ jẹ́ kí tábìlì rọrùn, kí ẹ sì fún un ní àkókò tó pọ̀. NIA dábàá pé kí ẹ má yára tàbí tì í.
5. Ẹ fún un ní oúnjẹ kékeré àti ìpápánu nígbà gbogbo. NIA dábàá oúnjẹ kékeré tí ó pọ̀ síi àti ìpápánu tí ó kún fún kálórì bí ẹni náà kò bá jẹun tó (ìmọ̀ràn NIA fún jíjẹun dáadáa).
6. Ẹ ran mímu lọ́wọ́. Ẹ fún un ní ife omi kékeré tàbí àwọn ohun mímu míràn ní gbogbo ọjọ́, pẹ̀lú àwọn oúnjẹ tí ó ní omi púpọ̀ bíi èso, ọbẹ̀, wàrà tí a pò àti ohun mímu èso tí a pò. Bí ẹni náà kò bá fẹ́ omi, NIA dábàá gbígbìyànjú oje èso, omi adùn, omitooro, wàrà, tàbí kọfí tàbí tíì tí kò ní kaféènì.
7. Ẹ ṣàyẹ̀wò ìgbóná. Ẹnìkan lè má ṣàkíyèsí pé oúnjẹ tàbí ohun mímu gbóná jù.
8. Ẹ ṣe àtúnṣe sí ohun èlò jíjẹun àti ife. Abọ́ dípò àwo, ṣíbí tí ó ní ọwọ́ ńlá, àti ife pẹ̀lú ìbòrí lè mú kí jíjẹun rọrùn. Ẹ má ṣàníyàn bí oúnjẹ bá dà sílẹ̀.
9. Ẹ jẹ́ kí oúnjẹ rọrùn láti jẹ àti láti gbé mì. Ẹ gé oúnjẹ sí ègé kékeré tàbí kí ẹ fún un ní oúnjẹ rírọ̀. Bí ẹni náà bá wúkọ́ tàbí tí nǹkan dí i lọ́fun nígbà tí ó ń jẹun, ẹ sọ fún dókítà rẹ̀.
10. Ẹ yẹra fún fífi ipá bọ́ ọ. NIA sọ pé oúnjẹ wíwù máa ń dínkù ní àdánidá ní àwọn ìpele ìkẹyìn Alzheimer.

Àwọn àmì láti sọ fún dókítà

Pípàdánù ìwọ̀n ara, kíkọ̀ oúnjẹ, àárẹ̀ tàbí àìlágbára lè jẹ́ àmì pé ẹnìkan kò jẹun tó. Alzheimer’s Society sọ pé eyín tí ó ń dùn tàbí eyín àtọwọ́dá, ìsoríkọ́, àìyàgbẹ́ àti àyípadà oògùn lè dín oúnjẹ wíwù kù (Alzheimer’s Society lórí oúnjẹ wíwù). Àwọn àmì àìtó omi ara tí NIA ṣe àtòjọ rẹ̀ pẹ̀lú ẹnu gbígbẹ, orí yíyí, ìlù ọkàn yíyára àti ríri àwọn nǹkan tí kò sí (NIA lórí àwọn ìṣòro ìṣègùn tí ó wọ́pọ̀).

Ẹ bá dókítà sọ̀rọ̀

Kí ẹ tó ṣe àwọn àyípadà ńlá sí oúnjẹ yín, tàbí ti ẹlòmíràn, ẹ bá dókítà tàbí onímọ̀ oúnjẹ ìlera tí a forúkọ sílẹ̀ sọ̀rọ̀, pàápàá bí ẹ bá ní àtọ̀gbẹ, àrùn kíndìnrín, ìṣòro gbígbé oúnjẹ mì tàbí pípàdánù ìwọ̀n ara láìpẹ́. Fún ẹni tí ó ń gbé pẹ̀lú dementia, ẹ béèrè iye tí ó yẹ kí ó fojúsùn láti jẹ àti mu lójoojúmọ́, àti bóyá onímọ̀ oúnjẹ ìlera tàbí èròjà afikún lè ṣèrànwọ́.

Ẹ wá ìrànlọ́wọ́ kíákíá bí ẹnìkan bá ń fi nǹkan dí ọ̀fun, tàbí tí ó ní ìdàrúdàpọ̀ lójijì, orí yíyí líle tàbí dídákú.