Ìdáhùn kúkúrú
Ìgbìmọ̀ Lancet ti ọdún 2024 dárúkọ àwọn ohun ewu dementia mẹ́rìnlá tí ó ṣeé ṣe kí a yí padà: ẹ̀kọ́ kékeré, àìlè gbọ́ràn, kọ́lẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù LDL gíga, ìsoríkọ́, ìfarapa orí, àìṣe eré ìdárayá ara, àtọ̀gbẹ, sìgá mímu, ẹ̀jẹ̀ ríru, ìsanra jù, ọtí mímu púpọ̀, ìyàraẹniṣọ̀tọ̀, ìbàjẹ́ afẹ́fẹ́ àti àìríran tí a kò tọ́jú. Papọ̀, wọ́n so mọ́ ìwọ̀n 45% àwọn ọ̀ràn jákèjádò ayé, láìsí ìdánilójú fún ẹnikẹ́ni.
- Àwọn ohun mẹ́rìnlá náà bo gbogbo ìgbésí ayé: ọ̀kan ní ìgbà èwe, mẹ́wàá ní ìgbà àárín ọjọ́ orí àti mẹ́ta ní ìgbà ogbó.
- Àìlè gbọ́ràn àti kọ́lẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù LDL gíga ní àárín ọjọ́ orí ni a so mọ́ ìwọ̀n 7% àwọn ọ̀ràn dementia jákèjádò ayé kọ̀ọ̀kan, èyí tí ó jẹ́ ìpín tí ó tóbi jù nínú ohun kọ̀ọ̀kan.
- Àwọn ìpín wọ̀nyí jẹ́ ìdíwọ̀n ti àwùjọ tí ó gba pé ohun kan ń fa òmíràn. Àwọn ìsopọ̀ kan lè jẹ́ èyí tí ó jẹ́ ìdí ní apá kan péré.
- Ọjọ́ orí àti ẹ̀dá-ìdílé, tí ẹnikẹ́ni kò lè yí padà, tún jẹ́ àwọn ohun ewu pàtàkì. Dídín àwọn ewu mẹ́rìnlá kù kò ṣe ìdánilójú pé ẹnikẹ́ni yóò yẹra fún dementia.
- Ọ̀pọ̀ àwọn ìgbésẹ̀ tí ó kan èyí, bíi ṣíṣàyẹ̀wò ìfúnpá ẹ̀jẹ̀, ìgbọ́ràn àti ìríran, dára fún ìlera ní àwọn ọ̀nà mìíràn, ó sì yẹ láti jíròrò pẹ̀lú dókítà.
Lórí ojú-ìwé yìí (àwọn apá 7)
Ohun ewu jẹ́ ohun tí a so mọ́ àǹfààní tí ó ga jù láti ní àìsàn kan. Kì í ṣe ohun tí ó fa àìsàn náà ní gbogbo ọ̀ràn, níní ọ̀kan kò sì túmọ̀ sí pé ẹ ó ní dementia. Ojú-ìwé yìí ṣe àtòjọ àwọn ohun ewu dementia 14 tí Ìgbìmọ̀ Lancet ti ọdún 2024 sọ pé a lè yí padà, ohun tí ìwádìí so wọ́n mọ́, àti ohun tí ẹ lè bá dókítà sọ.
Fún àwòrán tí ó gbòòrò jù, pẹ̀lú ohun tí àwọn ìdánwò ńlá rí, ẹ bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Ṣé a lè dènà dementia? Ohun tí ìwádìí sọ. Èyí jẹ́ ìmọ̀ gbogbogbò, kì í ṣe ìmọ̀ràn ìṣègùn; ẹ wo ìkéde ìṣègùn wa.
Kí ni àwọn ohun ewu 14 fún dementia?
Ìgbìmọ̀ Lancet ti 2024, tí àwọn olùwádìí dementia 27 kọ, fojú díwọ̀n pé àwọn ohun ewu 14 tí ó ṣeé ṣe kí a yí padà papọ̀ jẹ́ ìdí fún ìwọ̀n 45% àwọn ọ̀ràn dementia jákèjádò ayé. Ìpín fún ohun kọ̀ọ̀kan nísàlẹ̀ jẹ́ ìdíwọ̀n Ìgbìmọ̀ náà ti ìpín àwọn ọ̀ràn jákèjádò ayé tí a so mọ́ ọn, tí a mú wá sí odidi nọ́ńbà. Àwọn ìwọ̀n náà ń lù pọ̀, nítorí pé ọ̀pọ̀ ènìyàn ní ọ̀pọ̀ ewu lẹ́ẹ̀kan náà, ìdí nìyí tí wọ́n fi jọ 45% dípò ju bẹ́ẹ̀ lọ.
| Ohun ewu | Ìpele ìgbésí ayé | Ìpín àwọn ọ̀ràn | Ohun tí ìwádìí so mọ́ | Ohun tí ẹ lè ṣe |
|---|---|---|---|---|
| Ẹ̀kọ́ kékeré | Ìgbà èwe | 5% | Ọdún díẹ̀ ní ilé ẹ̀kọ́ ni a so mọ́ ewu tí ó ga jù. Jíjẹ́ ẹni tí ọkàn rẹ̀ ń ṣiṣẹ́ ní àárín ọjọ́ orí tún dàbí ààbò, kódà fún àwọn tí ó kàwé díẹ̀. | Ẹ máa kọ́ nǹkan kí ẹ sì máa ṣe àwọn ohun tí ń mú ọkàn ṣiṣẹ́ ní ọjọ́ orí èyíkéyìí: kíkàwé, eré ìgbádùn, kíláàsì, àwọn eré pẹ̀lú àwọn ẹlòmíràn. |
| Àìlè gbọ́ràn | Àárín ọjọ́ orí | 7% | Àìlè gbọ́ràn tí a kò tọ́jú ni a so mọ́ ewu tí ó ga jù. Àwọn ìwádìí tí ń tẹ̀lé àwọn ènìyàn lórí àkókò so lílo ẹ̀rọ ìgbọ́ràn mọ́ ewu tí ó kéré jù. | Ẹ ṣe àyẹ̀wò ìgbọ́ràn yín. Ẹ béèrè bóyá ẹ̀rọ ìgbọ́ràn yóò ṣe ìrànlọ́wọ́, kí ẹ sì lò ó bí a bá kọ ọ́ fún yín. Ẹ dáàbò bo etí yín lọ́wọ́ ariwo gíga. |
| Kọ́lẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù LDL gíga | Àárín ọjọ́ orí (láti nǹkan bí 40) | 7% | Kọ́lẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù LDL (“búburú”) gíga ní àárín ọjọ́ orí ni a so mọ́ ewu tí ó ga jù. Àwọn ìwádìí àkíyèsí so lílo statin mọ́ ewu tí ó kéré jù, ṣùgbọ́n àwọn ìdánwò ní ìgbà ogbó kò fi èyí hàn. | Ẹ béèrè lọ́wọ́ dókítà yín bóyá kí a ṣàyẹ̀wò kọ́lẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù yín àti ohun tí ẹ ó ṣe nípa rẹ̀, bí ó bá sí. |
| Ìsoríkọ́ (depression) | Àárín ọjọ́ orí | 3% | Ìsoríkọ́ ni a so mọ́ ewu tí ó ga jù. Ní ìgbà ogbó, ìsoríkọ́ tún lè jẹ́ àmì ìbẹ̀rẹ̀ dementia. | Ẹ sọ fún dókítà nípa ọkàn ìbànújẹ́ tàbí pípàdánù ìfẹ́ tí ó pẹ́ ju ọ̀sẹ̀ méjì lọ. A lè tọ́jú ìsoríkọ́. |
| Ìfarapa ọpọlọ | Àárín ọjọ́ orí | 3% | Ìfarapa orí ní ọjọ́ orí èyíkéyìí àti láti orísun èyíkéyìí, pẹ̀lú àwọn eré ìdárayá oníjà, ni a so mọ́ ewu tí ó ga jù. | Ẹ wọ àṣíborí fún kẹ̀kẹ́ gígùn àti àwọn eré ìdárayá oníjà. Ẹ béèrè nípa dídènà ìṣubú. Ẹ sinmi, kí ẹ sì ṣe àyẹ̀wò lẹ́yìn ìfarapa orí. |
| Àìṣe eré ìdárayá ara | Àárín ọjọ́ orí | 2% | Àwọn tí wọ́n ń ṣe eré ìdárayá ní àǹfààní tí ó kéré jù láti ní dementia. Ẹ̀rí láti inú ìdánwò ṣì kéré. | Ẹ béèrè irú ìgbòkègbodò tí ó wà ní ààbò fún yín, kí ẹ sì wá ohun tí ẹ gbádùn. Ẹ wo ìtọ́sọ́nà eré ìdárayá wa. |
| Àtọ̀gbẹ | Àárín ọjọ́ orí | 2% | Àtọ̀gbẹ, pàápàá nígbà tí ó bá bẹ̀rẹ̀ ní àárín ọjọ́ orí tàbí tí ó pẹ́ jù, ni a so mọ́ ewu tí ó ga jù. | Ẹ ṣàyẹ̀wò ṣúgà inú ẹ̀jẹ̀. Bí ẹ bá ní àtọ̀gbẹ, ẹ bá ẹgbẹ́ ìtọ́jú yín ṣiṣẹ́ láti darí rẹ̀ ní ààbò. |
| Sìgá mímu | Àárín ọjọ́ orí | 2% | Sìgá mímu ni a so mọ́ ewu tí ó ga jù. Àwọn ìwádìí rí i pé àwọn tí ó ti jáwọ́ kò ní ewu gíga kan náà bí àwọn tí ń tẹ̀síwájú láti mu. | Ẹ béèrè nípa ìrànlọ́wọ́ láti jáwọ́. Ó yẹ láti jáwọ́ ní ọjọ́ orí èyíkéyìí. |
| Ẹ̀jẹ̀ ríru | Àárín ọjọ́ orí | 2% | Ẹ̀jẹ̀ ríru ní àárín ọjọ́ orí ni a so mọ́ ewu tí ó ga jù. Àwọn ìdánwò oògùn ẹ̀jẹ̀ ríru dámọ̀ràn ewu dementia tàbí àìlera ìrònú tí ó kéré díẹ̀. | Ẹ mọ nọ́ńbà yín. Ìgbìmọ̀ náà dámọ̀ràn nọ́ńbà òkè ti 130 tàbí kéré jù láti nǹkan bí ọmọ ọdún 40; ẹ béèrè ibi tí ó yẹ yín. |
| Ìsanra jù | Àárín ọjọ́ orí | 1% | Ìsanra jù ní àárín ọjọ́ orí ni a so mọ́ ewu tí ó ga jù, ó sì tún ń gbé ewu àtọ̀gbẹ ga. | Ẹ béèrè lọ́wọ́ dókítà yín nípa ìwọ̀n ara tí ó yẹ yín. Àwọn àgbàlagbà kò gbọ́dọ̀ gbìyànjú láti dín ara kù láìsí ìmọ̀ràn ìṣègùn. |
| Ọtí mímu jù | Àárín ọjọ́ orí | 1% | Ọtí mímu púpọ̀ ni a so mọ́ ewu tí ó ga jù. Dídín ọtí mímu púpọ̀ kù ni a so mọ́ ewu tí ó kéré jù. | Ẹ béèrè ìwọ̀n tí ó wà ní ààbò fún yín, pàápàá pẹ̀lú àwọn oògùn yín. |
| Ìyàraẹniṣọ̀tọ̀ | Ìgbà ogbó | 5% | Ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ènìyàn tí kò pọ̀ ni a so mọ́ ewu tí ó ga jù. | Ẹ máa bá àwọn ènìyàn sọ̀rọ̀ ní àwọn ọ̀nà tí ẹ gbádùn. Ẹ wo ìtọ́sọ́nà ìbáṣepọ̀ wa. |
| Ìbàjẹ́ afẹ́fẹ́ | Ìgbà ogbó | 3% | Gbígbé níbi tí ìbàjẹ́ afẹ́fẹ́ ti pọ̀ jù ni a so mọ́ ewu tí ó ga jù. Àwọn ìwádìí so afẹ́fẹ́ mímọ́ mọ́ ewu tí ó kéré jù. | Ní pàtàkì, ọ̀rọ̀ ìlànà gbogbogbò ni. Ẹ ṣàyẹ̀wò àwọn ìkìlọ̀ dídára afẹ́fẹ́ ní agbègbè yín, kí ẹ sì dín àkókò ní ìta kù ní àwọn ọjọ́ tí afẹ́fẹ́ bá bàjẹ́ gan-an. |
| Àìríran tí a kò tọ́jú | Ìgbà ogbó | 2% | Àwọn ìṣòro ìríran tí a kò tún ṣe ni a so mọ́ ewu tí ó ga jù. Ìwádìí ńlá kan ní Amẹ́ríkà so iṣẹ́ abẹ cataract mọ́ ewu tí ó kéré jù. | Ẹ máa ṣe àyẹ̀wò ojú déédéé. Ẹ béèrè bóyá a lè tọ́jú àwọn ìṣòro bíi cataract. |
Báwo ni ó ṣe yẹ kí n ka àwọn ìpín wọ̀nyí?
Pẹ̀lú ìṣọ́ra. Ìròyìn Ìgbìmọ̀ fúnra rẹ̀ sọ àwọn ohun díẹ̀ tí ó yẹ láti rántí:
- Wọ́n ṣàpèjúwe àwùjọ, kì í ṣe ènìyàn kọ̀ọ̀kan. Àkópọ̀ ìròyìn náà láti University College London sọ pé dídín ewu kù ń ṣiṣẹ́ ní àwùjọ, kò sì ṣe ìdánilójú pé ẹnikẹ́ni yóò yẹra fún dementia.
- Wọ́n gba pé ohun kan ń fa òmíràn. Àwọn òǹkọ̀wé fi àwọn ohun tí ó ní ẹ̀rí tí ó dájú nìkan kún un, ṣùgbọ́n wọ́n sọ pé àwọn ìsopọ̀ kan lè jẹ́ èyí tí ó jẹ́ ìdí ní apá kan péré.
- Wọ́n jẹ́ ìwọ̀n jákèjádò ayé. Ọ̀pọ̀ ìsọfúnni wá láti àwọn orílẹ̀-èdè tí ó ní owó wọlé gíga, ìpín gidi fún orílẹ̀-èdè tàbí àdúgbò kan yóò sì yàtọ̀.
- Àwọn ìpín kékeré tún lè ṣe pàtàkì. Ohun tí a so mọ́ 2% àwọn ọ̀ràn jákèjádò ayé ṣì ń kan iye ènìyàn tí ó pọ̀ gan-an.
Àwọn ohun ewu wo ni a fi kún un ní 2024?
Ìròyìn 2024 fi ohun méjì kún àwọn 12 tí a dárúkọ ní 2020:
- Kọ́lẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù LDL gíga ní àárín ọjọ́ orí, tí a so mọ́ ìwọ̀n 7% àwọn ọ̀ràn.
- Àìríran tí a kò tọ́jú ní ìgbà ogbó, tí a so mọ́ ìwọ̀n 2% àwọn ọ̀ràn.
Àwọn ohun ewu wo ni a kò lè yí padà?
National Institute on Aging sọ pé ọjọ́ orí ni ohun ewu tí ó tóbi jù tí a mọ̀ fún Alzheimer, ẹnikẹ́ni kò sì lè yí i padà. Ẹ̀dá-ìdílé náà ní ipa; ẹ̀dá-ìdílé kan tí a mọ̀ dáadáa tí ó ń nípa lórí ewu Alzheimer ni a ń pè ní APOE. NIA fi kún un pé àwọn onímọ̀ ìjìnlẹ̀ kò tíì ní òye kíkún nípa ohun tí ó ń fa Alzheimer ní ọ̀pọ̀ ènìyàn. Ìgbìmọ̀ Lancet sọ pé a lè dín àwọn ewu tí ó ṣeé yí padà kù ohunkóhun tí ewu ẹ̀dá-ìdílé ẹni náà jẹ́.
Nítorí pé ọjọ́ orí àti ẹ̀dá-ìdílé ní ipa tó ga tó báyìí, ọ̀pọ̀ ènìyàn tí kò ní èyíkéyìí nínú àwọn ohun ewu 14 náà ṣì ń ní dementia. Kì í ṣe àṣìṣe ẹnikẹ́ni.
Kí ni ẹ̀rí ìdánwò sọ nípa yíyí àwọn ewu wọ̀nyí padà?
Sísopọ̀ ohun ewu kan mọ́ dementia kò dà bí fífihàn pé yíyí i padà ń dín ewu dementia kù. Àpẹẹrẹ díẹ̀ ibi tí ẹ̀rí ìdánwò dúró sí:
- Ìfúnpá ẹ̀jẹ̀. Nínú ìdánwò SPRINT MIND, ibi àfojúsùn ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ tí ó kéré jù dín àìlera ìrònú díẹ̀ kù ní pàtàkì. Kò dín dementia tí ó ṣeé ṣe kù ní pàtàkì, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìdánwò náà lè ti kéré jù láti fi hàn bẹ́ẹ̀ (SPRINT MIND ní JAMA).
- Ẹ̀rọ ìgbọ́ràn. Ìgbìmọ̀ Lancet ṣàpèjúwe ìdánwò ẹ̀rọ ìgbọ́ràn ọdún mẹ́ta tí kò rí ipa gbogbogbò lórí ìrònú, ṣùgbọ́n ó rí àǹfààní nínú àwùjọ kékeré kan tí ewu wọn ga jù. Àwọn ìwádìí tí ń tẹ̀lé àwọn ènìyàn lórí àkókò so lílo ẹ̀rọ ìgbọ́ràn mọ́ ewu tí ó kéré jù. Ìtọ́sọ́nà ìgbọ́ràn wa ní àlàyé sí i.
- Ìgbòkègbodò ara. National Institute on Aging sọ pé ẹ̀rí ìdánwò ìṣègùn kò tó láti parí pé eré ìdárayá lè dènà tàbí dín ìlọsíwájú àìlera ìrònú díẹ̀ tàbí Alzheimer kù, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ìwádìí kan dámọ̀ràn pé ó lè ṣe ìrànlọ́wọ́ fún ìdínkù tí ó jẹ mọ́ ọjọ́ orí (NIA lórí dídènà Alzheimer).
Àwọn ìdánwò gígùn tí ń dúró de dementia láti wá lọ́ra, wọ́n sì ń ná owó púpọ̀, nítorí náà fún ọ̀pọ̀ ohun, ẹ̀rí tí ó dára jù yóò máa wá láti inú àwọn ìwádìí tí ń tẹ̀lé àwọn ènìyàn fún ọ̀pọ̀ ọdún. Ẹ̀rí yẹn wúlò, ṣùgbọ́n kò lágbára bí ti ìdánwò.
Kí ni nípa oorun àti oúnjẹ?
Ìgbìmọ̀ náà ṣe àtúnyẹ̀wò oorun àti oúnjẹ ṣùgbọ́n kò fi wọ́n kún àtòjọ náà, nítorí pé ẹ̀rí kò lágbára tàbí kò dúró déédé tó. Àwọn ìtọ́sọ́nà wa lórí oorun àti oúnjẹ ṣàlàyé ohun tí a mọ̀.
Ẹ bá dókítà sọ̀rọ̀
Àyẹ̀wò ọdọọdún jẹ́ àkókò rere láti gbé àwọn kókó wọ̀nyí jáde. Ẹ lè mú àtòjọ yìí lọ, kí ẹ sì béèrè:
- Kí ni nọ́ńbà ìfúnpá ẹ̀jẹ̀, ṣúgà ẹ̀jẹ̀ àti kọ́lẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù mi, ǹjẹ́ èyíkéyìí nílò ìkíyèsí?
- Ṣé kí n ṣe àyẹ̀wò ìgbọ́ràn àti ojú mi?
- Ṣé ìgbòkègbodò tí mo ń ṣe wà ní ààbò, ó sì tó fún mi?
- Ǹjẹ́ èyíkéyìí nínú àwọn oògùn mi lè nípa lórí ìrántí tàbí ìrònú?
Kí ẹ tó yí oògùn, oúnjẹ, ààwẹ̀, eré ìdárayá tàbí àfikún oúnjẹ padà, ẹ bá dókítà sọ̀rọ̀ ná. Bí ẹ̀yin tàbí ẹni tí ẹ ń tọ́jú bá ní ìdàrúdàpọ̀ òjijì, àìlágbára ní ẹ̀gbẹ́ kan ara, tàbí ìṣòro sísọ̀rọ̀, ẹ pe nọ́ńbà pàjáwìrì ní agbègbè yín.
Àwọn ìbéèrè tí ó wọ́pọ̀
Kí ni àwọn ohun ewu mẹ́rìnlá fún dementia tí a lè yí padà?
Ìgbìmọ̀ Lancet ti ọdún 2024 dárúkọ ẹ̀kọ́ kékeré, àìlè gbọ́ràn, kọ́lẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù LDL gíga, ìsoríkọ́, ìfarapa ọpọlọ, àìṣe eré ìdárayá ara, àtọ̀gbẹ, sìgá mímu, ẹ̀jẹ̀ ríru, ìsanra jù, ọtí mímu jù, ìyàraẹniṣọ̀tọ̀, ìbàjẹ́ afẹ́fẹ́ àti àìríran tí a kò tọ́jú. Papọ̀, wọ́n so mọ́ ìwọ̀n ìdajì àwọn ọ̀ràn dementia jákèjádò ayé.
Ohun ewu dementia wo ni ó ṣe pàtàkì jù?
Jákèjádò àwùjọ ayé, Ìgbìmọ̀ náà fojú díwọ̀n pé àìlè gbọ́ràn àti kọ́lẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù LDL gíga ní àárín ọjọ́ orí ni a so mọ́ ìwọ̀n 7% àwọn ọ̀ràn kọ̀ọ̀kan, tí ẹ̀kọ́ kékeré àti ìyàraẹniṣọ̀tọ̀ tẹ̀lé ní ìwọ̀n 5% kọ̀ọ̀kan. Àwọn ohun tí ó ṣe pàtàkì jù fún ẹni kan dá lórí ìlera rẹ̀, nítorí náà dókítà ni atọ́nà tí ó dára jù.
Ṣé àwọn ohun ewu méjì tuntun ni a fi kún un ní 2024?
Bẹ́ẹ̀ ni. Ìròyìn 2024 fi kọ́lẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù LDL (búburú) gíga ní àárín ọjọ́ orí àti àìríran tí a kò tọ́jú ní ìgbà ogbó kún àwọn ohun méjìlá tí a dárúkọ ní 2020. Ìgbìmọ̀ náà so wọ́n mọ́ ìwọ̀n 7% àti 2% àwọn ọ̀ràn ní ìtẹ̀léra.
Ṣé ọjọ́ orí jẹ́ ohun ewu tí a lè yí padà?
Rárá. Ọjọ́ orí ni ohun ewu tí ó tóbi jù tí a mọ̀ fún àrùn Alzheimer, a kò sì lè yí i padà. Ẹ̀dá-ìdílé náà ní ipa. Àwọn ohun mẹ́rìnlá lórí ojú-ìwé yìí ni àwọn tí ìwádìí dámọ̀ràn pé a lè yí padà.
Àwọn orísun
A ń sopọ̀ mọ́ àwọn ẹgbẹ́ àti àwọn ìwádìí tí ojú-ìwé yìí gbára lé. A yẹ ọ̀kọ̀ọ̀kan wò nígbà tí a ṣe àtúnṣe ojú-ìwé náà.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)