Ìdínkù Ìgbọ́ràn àti Ewu Dementia: Ohun tí Ìwádìí Fihàn

Ìdínkù ìgbọ́ràn wọ́pọ̀ ní ìgbà ogbó, àwọn olùwádìí sì ń kà á sí ohun tó ń fa ewu dementia ní pàtàkì. Èyí kò sọ àwọn ohun ìrànlọ́wọ́ ìgbọ́ràn di ọ̀nà tí a ti fi hàn láti dènà dementia; ìdánwò tí ó dára jù títí di ìsinsìnyí ní àwọn èsì tí ó yàtọ̀ síra. Ojú-ìwé yìí ṣàlàyé ohun tí ìwádìí fihàn, bí a ṣe lè ṣàyẹ̀wò ìgbọ́ràn, kí ni àwọn ohun ìrànlọ́wọ́ ìgbọ́ràn tí a ń rà ní ilé ìtajà ní US, àti bí a ṣe lè mú ìjíròrò rọrùn.

Kí ló dé tí ìgbọ́ràn fi ṣe pàtàkì fún ìlera ọpọlọ?

A so ìdínkù ìgbọ́ràn mọ́ ewu dementia tí ó ga jù. Ìgbìmọ̀ Lancet ti ọdún 2024 fojú díwọ̀n pé ó ń fa nǹkan bí 7% dementia ní gbogbo àgbáyé. Èyí mú un dọ́gba pẹ̀lú kọlẹ́stẹ́rọ́ọ̀lù LDL gíga fún ìpín tó tóbi jù láàárín àwọn ohun 14 tí a lè yípadà tí ó ń fa ewu nínú àwòṣe Ìgbìmọ̀ náà, gẹ́gẹ́ bí àkópọ̀ UCL lórí ìròyìn náà ti sọ.

Àwọn àbájáde pàtàkì láti ọ̀dọ̀ Ìgbìmọ̀ náà:

• Ewu tí ó ga jù pẹ̀lú ìdínkù ìgbọ́ràn. Nínú àyẹ̀wò àpapọ̀ rẹ̀ ti àwọn ìwádìí mẹ́fà tí ó dára gan-an, àwọn tí ìgbọ́ràn wọn ti dín kù ní ewu dementia tí ó ga ní nǹkan bí 37% ju àwọn tí ìgbọ́ràn wọn dára lọ.
• Bí ìdínkù bá pọ̀, ewu náà ń pọ̀. Àwọn ìwádìí tí ó wo bí ìdínkù ṣe le tó rí i pé ewu ń pọ̀ sí i bí ìgbọ́ràn ṣe ń burú sí i.
• Àwọn ìdí tí ó ṣeé ṣe, tí a kò tíì fi hàn. Àwọn èrò pẹ̀lú ìdáwà àti yíyọra, ìsoríkọ́, ìmúnú-ọpọlọ tí ó dín kù, àti ìsapá ọpọlọ àfikún tí gbígbọ́ ń nílò.

Ìdínkù ìgbọ́ràn wọ́pọ̀. National Institute on Aging (NIA) sọ pé nǹkan bí ìdá mẹ́ta àwọn àgbàlagbà ni ó ní i, ànfàní náà sì ń pọ̀ sí i bí ọjọ́ orí ti ń lọ.

Kí ni ìdánwò ohun ìrànlọ́wọ́ ìgbọ́ràn ACHIEVE rí?

ACHIEVE ni ìdánwò àkọ́kọ́ tí a pín àwọn ènìyàn sí ẹgbẹ́ lọ́nà àìròtẹ́lẹ̀ lórí àwọn ohun ìrànlọ́wọ́ ìgbọ́ràn àti ìdínkù agbára ìrònú. Àwọn èsì rẹ̀ ni a sábà máa ń ròyìn ní àṣìṣe, nítorí náà àwọn àlàyé nìyí láti inú ìròyìn ìdánwò tí a tẹ̀jáde.

• Ta ni ó kópa: Àgbàlagbà 977 tí ọjọ́ orí wọn jẹ́ 70 sí 84 tí wọ́n ní ìdínkù ìgbọ́ràn tí a kò tọ́jú tí wọn kò sì ní ìṣòro ìrònú tó pọ̀, ní àwọn ibi àdúgbò mẹ́rin ní US.
• Ohun tí a fi wéra: Ìdajì gba àwọn ohun ìrànlọ́wọ́ ìgbọ́ràn pẹ̀lú àwọn ìpàdé ìmọ̀ràn pẹ̀lú onímọ̀ ìgbọ́ràn (audiologist). Ìdajì kejì gba ètò ẹ̀kọ́ ìlera nípa ogbó ní ìlera.
• Èsì pàtàkì: Lẹ́yìn ọdún mẹ́ta, kò sí ìyàtọ̀ nínú ìdínkù agbára ìrònú láàárín àwọn ẹgbẹ́ méjèèjì lápapọ̀.
• Èsì ẹgbẹ́ kékeré: Ìdánwò náà gba àwọn ènìyàn láti orísun méjì. Ènìyàn 238 wá láti inú ìwádìí ìlera ọkàn tí ó ti pẹ́ tí ń lọ (ARIC), àti gẹ́gẹ́ bí ẹgbẹ́ wọ́n wà nínú ewu tí ó ga jù fún ìdínkù agbára ìrònú. Nínú ẹgbẹ́ yìí, ìdínkù náà lọ lọ́ra ní 48% pẹ̀lú àwọn ohun ìrànlọ́wọ́ ìgbọ́ràn. Láàárín àwọn olùfẹ́ àdúgbò aláìsàn 739, kò sí ipa tó hàn gbangba.

Bí a ṣe lè kà èyí ní òtítọ́:

• Èsì lápapọ̀ ni pé kò sí ipa.
• Àbájáde ẹgbẹ́ kékeré náà jẹ́ ohun tí a ti ṣètò ṣáájú, ṣùgbọ́n ó wá láti inú àyẹ̀wò kejì ti ẹgbẹ́ tí ó kéré jù. Ó nílò ìfọwọ́sí nínú àwọn ìwádìí mìíràn.
• Àwọn tí ó kópa mọ ètò tí wọ́n wà nínú rẹ̀, èyí tí ó lè ní ipa lórí àwọn èsì.
• Ìgbìmọ̀ Lancet ka ẹ̀rí náà gẹ́gẹ́ bí ohun tí ó fi hàn pé àwọn ohun ìrànlọ́wọ́ ìgbọ́ràn dà bí ẹni pé ó wúlò ní pàtàkì fún àwọn tí wọ́n ní ìdínkù ìgbọ́ràn pẹ̀lú àwọn ohun mìíràn tó ń fa ewu dementia.

Ohun tí ó parí rẹ̀ ni pé àwọn ohun ìrànlọ́wọ́ ìgbọ́ràn kì í ṣe ọ̀nà tí a ti fi hàn láti dènà dementia. Wọ́n ń ran ènìyàn lọ́wọ́ láti gbọ́, láti kópa nínú ìjíròrò àti láti máa wà ní ìsopọ̀, èyí tí ó tó ìdí láti gbé wọn yẹ̀ wò.

Báwo ni mo ṣe lè mọ̀ bóyá ó yẹ kí a ṣàyẹ̀wò ìgbọ́ràn?

NIA dá a lábàá rírí dókítà bí ẹ̀yin tàbí ẹni tí ẹ ń tọ́jú bá:

• Ní ìṣòro láti yé àwọn ènìyàn lórí fóònù
• Rí i pé ó ṣòro láti tẹ̀lé ìjíròrò nígbà tí ènìyàn méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ ń sọ̀rọ̀
• Sábà máa ń sọ fún àwọn ènìyàn pé kí wọ́n tún sọ̀rọ̀ wọn
• Ń gbé ohùn tẹ́lifíṣọ̀n sókè tó bẹ́ẹ̀ tí àwọn ẹlòmíràn ń ráhùn
• Ń ní ìṣòro láti yé ọ̀rọ̀ nígbà tí ariwo bá wà lẹ́yìn
• Rò pé àwọn ènìyàn mìíràn dà bí ẹni tí ń sọ̀rọ̀ ní ìsàlẹ̀ ẹnu

Ẹ bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú dókítà ìtọ́jú àkọ́kọ́, tí ó lè tọ́ yín sọ́dọ̀ onímọ̀ ìgbọ́ràn (audiologist) tàbí dókítà etí, imú àti ọ̀fun. Ìdọ̀tí etí tí ó kún jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun tó ń fa ìdínkù ìgbọ́ràn tí dókítà lè ṣàyẹ̀wò. Ìdínkù ìgbọ́ràn òjijì jẹ́ pàjáwìrì ìṣègùn, NIA sì gbà á nímọ̀ràn rírí dókítà lójúkan.

A lè ṣi ìdínkù ìgbọ́ràn kà sí ìdààmú ọkàn. NIA sọ pé àwọn àgbàlagbà tí wọn kò gbọ́ dáadáa ni a máa ń rò ní àṣìṣe pé wọ́n ń da ọkàn rú, wọn kò dáhùn tàbí wọn kò fọwọ́sowọ́pọ̀. Bí ẹni tí ẹ nífẹ̀ẹ́ bá dà bí ẹni tí ó ń yọra tàbí tí ó ń fojú fo ohun tí a sọ, àyẹ̀wò ìgbọ́ràn jẹ́ ìgbésẹ̀ ìbẹ̀rẹ̀ tí ó dára.

Kí ni àwọn ohun ìrànlọ́wọ́ ìgbọ́ràn tí a ń rà ní ilé ìtajà?

Láti October 17, 2022, FDA ti gba ẹ̀ka kan ti àwọn ohun ìrànlọ́wọ́ ìgbọ́ràn tí a ń rà ní ilé ìtajà (OTC) láàyè. Báyìí ni wọ́n ṣe yàtọ̀ sí àwọn tí dókítà kọ:

FDA sọ pé àwọn OTC kì í ṣe fún ìdínkù ìgbọ́ràn líle tàbí jíjinlẹ̀. Ó gbà á nímọ̀ràn rírí dókítà, ní pàtàkì dókítà etí, imú àti ọ̀fun, kí ẹ tó rà wọ́n bí ẹ bá ní:

• Ìrora tàbí àìfararọ etí
• Omi, ọyún tàbí ẹ̀jẹ̀ láti etí ní oṣù mẹ́fà tó kọjá
• Àyípadà òjijì tàbí tí ń yí padà nínú ìgbọ́ràn
• Ìgbọ́ràn tí ó burú jù ní etí kan, tàbí ariwo nínú etí kan péré
• Orí yíyí tàbí ìyípo (vertigo)
• Ìdọ̀tí etí púpọ̀

Gbígbà mọ́ àwọn ohun ìrànlọ́wọ́ ìgbọ́ràn gba ìdánrawò, nítorí náà ẹ ṣàyẹ̀wò ìlànà ìpadàbọ̀ ṣáájú kí ẹ tó rà, gẹ́gẹ́ bí FDA ti dábàá. NIA dá a lábàá bíbéèrè bóyá ìdánilójú ìlera yín bo apá kan owó náà. Fún ẹni tí ó ń gbé pẹ̀lú dementia, onímọ̀ ìgbọ́ràn lè ran yín lọ́wọ́ láti pinnu irú ohun ìrànlọ́wọ́ àti ìṣètò tí yóò rọrùn jù láti bójútó lójoojúmọ́.

Báwo ni mo ṣe lè sọ̀rọ̀ ní ìrọ̀rùn pẹ̀lú ẹni tí ìgbọ́ràn rẹ̀ ti dín kù?

NIA dá a lábàá:

1. Ẹ kọjú sí ẹni náà kí ẹ sì máa wo ojú ara yín, ní ìmọ́lẹ̀ tó dára, kí ó lè rí ètè àti ìrísí ojú yín.
2. Ẹ wá ibi parọ́rọ́. Ẹ pa tẹ́lifíṣọ̀n tàbí kí ẹ lọ kúrò ní ibi ariwo.
3. Ẹ sọ̀rọ̀ sókè díẹ̀, ṣùgbọ́n ẹ má pariwo. Ẹ sọ̀rọ̀ ní ọ̀nà àdánidá àti ní ìyára tó bójúmu.
4. Ẹ jẹ́ kí ẹnu yín hàn kedere. Ẹ má jẹun, ẹ má jẹ ègbin tàbí kí ẹ bo ẹnu nígbà tí ẹ bá ń sọ̀rọ̀.
5. Ẹ sọ ọ́ lọ́nà mìíràn dípò kí ẹ tún un sọ nígbà tí ohun kan bá yọ.
6. Ẹnìkan lẹ́ẹ̀kan. Nínú ẹgbẹ́, ẹ rí i dájú pé ẹ fi ẹni náà kún un.
7. Ẹ ní sùúrù kí ẹ sì béèrè bí ẹ ṣe lè ṣèrànwọ́.

Àwọn ìmọ̀ràn wọ̀nyí ń ṣiṣẹ́ dáadáa pẹ̀lú àwọn ìmọ̀ràn ìbánisọ̀rọ̀ dementia wa. Àwọn ìgbòkègbodò tí ó dá lórí àwòrán tún ń mú ìdààmú kúrò lórí gbígbọ́. Àwọn méjì-méjì àwòrán àti Àwọn káàdì ìjíròrò ń ṣiṣẹ́ nípasẹ̀ ohun tí ẹ rí, Parí òwe náà sì jẹ́ kí ẹ fi òpin hàn dípò sísọ ọ́. Fún àwọn ìpè, ẹ wo ìtọ́sọ́nà wa lórí ìpè fóònù àti fídíò.

Ìríran náà ṣe pàtàkì

Ní ọdún 2024, Ìgbìmọ̀ Lancet fi ìdínkù ìríran tí a kò tọ́jú kún un gẹ́gẹ́ bí ohun tuntun tó ń fa ewu. Àkópọ̀ UCL fi í sí nǹkan bí 2% àwọn ọ̀ràn dementia, Ìgbìmọ̀ náà sì dábàá pé kí a jẹ́ kí àyẹ̀wò àti ìtọ́jú àwọn ìṣòro ìríran wà fún gbogbo ènìyàn. NIA gbà á nímọ̀ràn àyẹ̀wò ojú pẹ̀lú ọmọ ojú tí a mú gbòòrò ní ọdún kan tàbí méjì lẹ́yìn ọmọ ọdún 60, àti ṣíṣàyẹ̀wò ìwé àṣẹ dígí ojú pẹ̀lú. Àní àwọn àyípadà kékeré nínú ìríran lè mú ewu ìṣubú pọ̀ sí i.

Ẹ bá dókítà sọ̀rọ̀

Ẹ béèrè lọ́wọ́ dókítà nípa àyẹ̀wò ìgbọ́ràn àti ìríran bí ẹ bá ṣàkíyèsí èyíkéyìí nínú àwọn àmì tí a mẹ́nu kàn lókè. Ẹ wá ìtọ́jú lójúkan fún ìdínkù ìgbọ́ràn òjijì, ìrora etí, tàbí omi tí ó ń jáde láti etí. Bí ẹ bá ń tọ́jú ẹni tí ó ń gbé pẹ̀lú dementia, ẹ sọ fún dókítà rẹ̀ nípa àwọn àyípadà nínú ìgbọ́ràn tàbí ìríran, èyí tí ó lè ní ipa lórí ìṣesí, ààbò àti bí ẹni náà ṣe lè kópa dáadáa.

Ojú-ìwé yìí jẹ́ ìsọfúnni gbogbogbò, kì í ṣe ìmọ̀ràn ìṣègùn. Ẹ wo ìkìlọ̀ ìṣègùn wa. Ẹ ka sí i nípa ìsopọ̀ láwùjọ àti ìlera ọpọlọ.