Аҳашьа аԥсыҽхареи адеменциеи: ҭҵаарақәа иаҳдырбо

Ақәрахь инеихьоу ауаа рахьтә аҳашьа аԥсыҽхара шәалахьала иуԥыло закәуп, аҵарауаагьы уи адеменциа аҿиара ашәарҭара афакторны хадароу цәаӷәала иазхәыцуеит. Ус шакәугьы, аҳашьа аиӷьтәга марудақәа адеменциа аԥырнгылоит ҳәа ишашьақәырӷәӷәоу иуҳәом; зегь реиҳа бзианы имҩаԥгаз аҭҵаарақәа реиҩшаратә алҵшәақәа аадырԥшит. Ари адаҟьаҿы еилҳаргоит аҭҵаарақәа иаадырԥшуа, аҳашьа гәаҭашьа, АШЬА аҿы рецептда иҭиуа аҳашьа аиӷьтәгақәа зеиԥшроу, иара убас аицәажәара еиҳа имарианы иҟаҵашьа.

Избан аҳашьа ахшыӷь агәабзиаразы хадара змоу?

Аҳашьа аԥсыҽхара адеменциа аҿиара ашәарҭара еиҳарак иадҳәалоуп. 2024 Lancet Commission шазгәанаҭо ала, адунеи аҿы адеменциа ахҭысқәа 7% рҟынӡа аҳашьа аԥсыҽхара иадҳәалоуп. Уи акомиссиа амодель аҿы иарбоу 14 аԥсахра зылшо ашәарҭара факторқәа рахьтә холестерин LDL ҳаракы иеиԥшны зегь реиҳа идуу ҭыԥ ааникылоит, ари UCL аҳасабрба ахҳәааҿы ишарбоу еиԥш.

Акомиссиа алкаа хадақәа:

• Аҳашьа аԥсыҽхара ашәарҭара еиҳауп. Ибзиоу ф-ҭҵаарак рзеиԥш анализ ала, аҳашьа зԥсыҽу ауаа рахьтә адеменциа аҿиара ашәарҭара, инормалу аҳашьа змоу ауаа раасҭа, 37% рҟынӡа еиҳауп.
• Еиҳа иԥсыҽуацыԥхьаӡа, ашәарҭарагьы еиҳахоит. Аҳашьа аԥсыҽра аҩаӡара зҭҵаауаз аҭҵаарақәа ишаадырԥшыз ала, аҳашьа шеицәахоз еиԥш ашәарҭарагьы иазҳауан.
• Иҟалап зыхҟьо, аха макьана ишьақәырӷәӷәаӡам. Урҭ рахь иаҵанакуеит ахалара, аҵаара, адепрессиа, ахшыӷь астимулиациа маҷхара, убас аӡырҩразы ахшыӷь еиҳа амч шаҭаху.

Аҳашьа аԥсыҽхара ақәрауаа рахьтә шәалахьала иуԥылоит. National Institute on Aging (NIA) ишаҳәо ала, ақәрахь инеихьоу ауаа рхынтәи ахәҭа инареиҳаны аҳашьа аԥсыҽхара рымоуп, ақәра цацыԥхьаӡагьы уи алшара еиҳахоит.

Иарбан алҵшәақәа аанарԥшызеи ACHIEVE аҳашьа аиӷьтәга марудақәа рҭҵаара?

ACHIEVE акәын аҳашьа аиӷьтәгақәеи акогнитивтә ԥсыҽхареи ирызку раԥхьатәи арандомизациа змаз аҭҵаара. Убри алҵшәақәа лассы-лассы ииашамкәа ирылаҳәоит, убри аҟнытә иҭыжьу аҭҵаара аҳасабрбаҿы иарбоу аҵабырг шәаҳарԥшып.

• Дарбанқәоу иалахәыз: АШЬА аҿы 70 инаркны 84 шықәса зхыҵуаз, аҳашьа аԥсыҽхара змаз, аха ахшыӷь аԥхасҭа цәгьа змамыз 977-ҩык ақәрауаа.
• Изеиԥшрази аиҿырԥшра: Бжак аҳашьа аиӷьтәга марудақәеи аудиолог дицны асессиақәеи ранашьан. Даҽа бжак ақәра бзиа аиҿкаара иазку агәабзиара аҵара апрограмма иалалеит.
• Ихадоу алҵшәа: Хышықәса рышьҭахь, аҩ-гәыпк рыбжьара акогнитивтә ԥсыҽхара аганахьала зегь акәзар акгьы аиԥшымзаара ыҟамызт.
• Агәып хәыҷы алҵшәа: Аҭҵаара ҩ-хыҵхырҭак рҟынтә ауаа еизнагеит. 238-ҩык ауаа агәы агәабзиара иазку аҭҵаара ду (ARIC) рҟынтә ааит, урҭ акогнитивтә ԥсыҽхара ашәарҭара еиҳа ирыцуан. Ари агәыпҿы аҳашьа аиӷьтәга марудақәа рхархәарала аԥсыҽхара 48% еиҳа имцәашәан. Аха 739-ҩык агәабзиара змаз ауаа рахьтә иалкаау ԥсахрада иаанхеит.

Ари ииашаны аҵаара шаҭаху:

• Зеиԥш алҵшәа акгьы аԥсахра ыҟамызт.
• Агәып хәыҷы алҵшәа раԥхьаӡа иазгәаҭан, аха уи агәып хәыҷы анаҩстәи анализ аҟынтә иааит. Уи даҽа ҭҵаарақәа рыла ашьақәырӷәӷәара аҭахуп.
• Алахәцәа иарбан программа ишалахәыз рдыруан, уи алҵшәақәа ирныршар алшоит.
• Lancet акомиссиа шазгәанаҭо ала, аҳашьа аиӷьтәгақәа еиҳарак ирцхыраауеит аҳашьа аԥсыҽхара адагьы даҽа деменциа факторқәа змоу ауаа.

Ихадоу хабарны иҟоуп аҳашьа аиӷьтәгақәа адеменциа аԥырнгылоит ҳәа ишашьақәырӷәӷәам. Аха урҭ ауаа ибзианы рыҳашьа, аицәажәарақәа ирылахәхарц, убас еснагь аҿцәажәараҿы иҟазарц ирыцхыраауеит, убри азын урҭ шәазхәыцра ҟалоит.

Ишԥазеилкааша аҳашьа гәаҭатәузар?

NIA аҳаким диҭаара шәабжьанагоит шәара ма шәхылаԥшра иҟоу ауаҩы:

• Ателефон ала ацәажәара аилкаара дацәгьозар
• Ҩ-ҩык ма уи аҵкыс еиҳа ауаа рацәажәара аналало аилкаара дацәгьозар
• Лассы-лассы «иҳәах» ҳәа дҳәозар
• Ателевизор бжьы цәаӷәала иахаирҭәозар, егьырҭ акьыс рымазаргьы
• Алашара даҽа бжьык иацузар ацәажәара аилкаара дацәгьозар
• Егьырҭ ауаа маҷк рҵәыцәуа еиԥш ибибазар

Раԥхьаӡа аҭаацәаратә ҳаким диҭаатәуп, иара аудиолог (аҳашьа аспециалист) ма лор-ҳаким дихьар алшоит. Алеи асерра ҟалазар, уи аҳашьа аԥсыҽхара лассы иахҟьо цәырҵроуп, аҳакимгьы уи марианы деилкаауеит. Аҳашьа цәаӷәа акаҵара уадаҩра дууп, NIA уаҳа амш мырҵыскәа аҳаким диҭаара шәабжьанагоит.

Аҳашьа аԥсыҽхара зны-зны ахшыӷь аԥсахра еиԥш ирышьоит. NIA шазгәанаҭо ала, бзианы измаҳауа ақәрауаа лассы-лассы иахьрызмырҵахуа, ма еилкаара змам уаа еиԥш хара имҩаԥыргоит. Шәара бзиа шәибо ауаҩы аҵаара дашьҭало иалагар, ма иҳәоу изеимлкаауазар, аҳашьа гәаҭара раԥхьатәи шьаҿаны иҟалоит.

Иарбанқәоу рецептда аҳашьа аиӷьтәгақәа?

2022 шықәса жьҭаарамза 17 инаркны FDA рецептда (OTC) аҳашьа аиӷьтәгақәа раахәара азин анаҭеит. Рецептла иҭиуа аиӷьтәгақәеи урҭи реиԥшымзаара абас еиԥш иҟоуп:

FDA шаҳәо ала, OTC аиӷьтәгақәа аҳашьа цәгьаӡаны изԥсыҽу рзы иҟаҵам. Шәара убри аахәара шәазхәыцаанӡа аҳаким, еиҳарак лор-ҳаким, диҭаара шәабжьанагоит шәара шәахьы:

• Алеи ахьбара ма аҭацәара
• Алеи аҟынтә аӡы, ахьеи ма ашьа цыз аҵыхәтәантәи фымз рыҩныҵҟа
• Аҳашьа цәаӷәа ма уадаҩла аԥсахра
• Ак леи еиҳа бзиамызт, ма ак леи заҵәык аҟны бжьык ҭазар
• Ахы ршара ма агәраҵара
• Алеи аҿы асерра рацәаны иҟазар

Аҳашьа аиӷьтәгақәа раламҩашьара аамҭа аҭахуп, убри азы FDA шаҳәо ала, шәаахәаанӡа адевайс архынҳәра аԥҟарақәа шәрызхәыц. NIA иара убас шәгәабзиара астраховка уи ахәҭак ахьыҵәахуазар азҵаара шәабжьанагоит. Адеменциа змоу ауаҩы изы, аудиолог есымша ахархәаразы еиҳа имариахо аиӷьтәга ахкы алхра дицхыраар алшоит.

Ишԥалшо еиҳа имарианы аҳашьа зԥсыҽу ауаҩы дицәажәара?

NIA иабжьанагоит:

1. Ауаҩы ихы шәирханы дихәаԥшла, шәлақәа еиҿырганы, ибзиоу алашараҿы, шәлепҳақәеи шәхаҿра аҷыдарақәеи ибарц азы.
2. Аҭынч ҭыԥ шәыԥшаа. Ателевизор шәаҿы ма егьырҭ абжьы дуқәа шәрацәахьаҵ.
3. Еиҳа бжьы ҳаракыла шәцәажәа, аха шәымҩыццын. Ҵабыргла, имарианы, шәаамҭа ала шәцәажәа.
4. Шәаҟәра аартны шәымазааит. Шәцәажәацыԥхьаӡа шәымфан, жьмыжәла шәымхәын, шәаҟәрагьы шәнапала шәымкӀын.
5. «Еиҭаҳәа» аҵкыс даҽакала шәҳәа ауаҩы акәак иеимлкаазар.
6. Знык ауаҩык дицәажәала. Гәып дук шәыбжьара иҟазар, убри ауаҩы аицәажәара дшалахәу шәазхәыц.
7. Шәчҳала, иара убас ишԥашәылшо шәицхраара азҵаала.

Арҭ абжьгарақәа бзианы иацхраауеит ҳара ҳ-адеменциа зду ауаа рацәажәара агәабзиаратә бжьгарақәа. Асахьақәа змоу аусқәагьы аӡырҩра амч ахықәыргоит. Picture Pairs убас Conversation Cards ишәбо ала аус руеит, Finish the Saying аҵыхәтәа аҳәара аҵкыс аарԥшра алшара анаҭоит. Ателефонла ацәажәаразы, ҳара ҳ-телефонлаи видеолаи ацәажәара шәахәаԥш.

Абалагьы хадара ду амоуп

2024 шықәсазы Lancet акомиссиа ахәшәтәра змам абала аԥсыҽхара даҽа шәарҭара факторны иацырҵеит. UCL аҳасабрба ала, уи адеменциа ахҭысқәа 2% рҟынӡа иадҳәалоуп, акомиссиагьы абала агәаҭареи ахәшәтәреи зегьы ироурц азы абжьгара ҟанаҵоит. NIA абжьгара ҟанаҵоит 60 шықәса анеихылак нахыс шықәсык-ҩышықәса рҿы знык азинчра ҭбааны аблақәа гәаҭатәуп, ахьеилаҳәагақәа ргәаҭарагьы налаҵаны. Абала маҷк аԥсахрақәа мацарагьы ауаҩы акаҳаара ашәарҭара иазырҳаит.

Аҳаким дицәажәа

Аҳашьеи абалеи рганахьала аҳаким дизҵаа, хыхь иарбоу адыргақәа ԥшәырбазҭгьы. Аҳашьа цәаӷәа акаҵара, алеи ахьбара, ма алеи аҟынтә аӡы ацара анеилалак аҳаким диҭаара амш мырҵыскәа иҟашәҵа. Адеменциа змоу ауаҩы шәихылаԥшуазар, иҳашьеи ибалеи рыԥсахрақәа рганахьала аҳаким иеиҳәа, урҭ агәаҵанаара, ашәарҭадара, убас ауаа рыбжьара дшало аҭагылазаашьа ианыршар алшоит.

Ари адаҟьа зеиԥш дырра мацароуп, медицинатә бжьгарам. Ҳара ҳ-медицинатә гәаҭага шәахәаԥш. Убас асоциалтә еимадареи ахшыӷь агәабзиареи рганахьала еиҳаны шәаԥхьа.