Аҭак кьаҿ
2024 шықәсазы Lancet акомиссиа зыԥсаххо адеменциа ариск 14 факторк рыхьӡ ҳәеит: имаҷу аҵара, адырра аԥсыҽра, иҳараку LDL ахолестерин, адепрессиа, ахы ахҵәра, аԥсҭазаара еиҭамҵуа аҟазаара, адиабет, аҭынхахарҵәара, иҳараку ашьақәҵара, аҩра, арыжәтә ацәцара, асоциалтә маҷра, аҳауа ацәгьара, насгьы ихәышәтәым агәаҭара аԥсыҽра. Арҭ еицҵаны дунеи аҿы ахҭысқәа 45% ирыдҳәалоуп, аха дара акы аӡәгьы агәра ганы ирымҭоит.
- Арҭ 14 факторк аԥсҭазаара зегь иаҵанакуеит: акы аҿараан, жәаба абжьаратә ақәраан, хԥагьы иажәу ақәраан.
- Абжьаратә ақәраан адырра аԥсыҽреи иҳараку LDL ахолестерини дунеи аҿы адеменциа ахҭысқәа 7% ирыдҳәалоуп, уи егьырҭ зегь раасҭа еиҳау ахәҭоуп.
- Арҭ процентқәа ауаажәларра зегь ирыҵанакуа хыԥхьаӡарақәоуп, амзызқәа ртәы рҳәоит. Аӡәырҩы рзы арҭ адҳәаларақәа хәҭакала ауп зхылҵуа.
- Ақәреи агенетикеи ауаҩы иԥсахыр зымшо афактор дуқәоуп. Арҭ 14 шәарҭарак реиҵатәра адеменциа ацәцара агәрагара аӡәгьы имҭоит.
- Иҟаҵатәу уснагӡақәа реиҳарак, иаҳҳәап ашьақәҵареи, адырреи, агәаҭареи ргәаҭара, егьырҭ ганлагьы агәабзиара иацхраауеит, убри аҟынтә аҳақьым иацәажәара иаԥсоуп.
Ари адаҟьаҿы (7 аҟәшақәа)
Ариск афактор ҳәа зыхьӡу акы иахҭысхар ашәарҭара иҳараку аҭагылазаашьа иадҳәалоу акароуп. Уи еснагь ахылҵшьҭра акәӡом, уи шәмазаргьы адеменциа шәыхьыр ҳәа акгьы аҳәом. Ари адаҟьаҿы иарбоуп 2024 шықәсазы Lancet акомиссиа зыԥсаххоит ҳәа иаҳәаз адеменциа ариск 14 факторк, аҭҵаарақәа изадҳәало, насгьы аҳақьым иацыжәҳәар шәылшо.
Аҭагылазаашьа бзианы шәахәаԥшырц азы, иара убас аҭҵаара дуқәа ирҳәаз шәаԥхьарц азы, шәаԥхьа Адеменциа аԥкра шәылшома? Аҭҵаарақәа ирҳәо. Ари зегь ирзеиԥшу дырроуп, аҳақьым иабжьара акәӡом; шәахәаԥш ҳара амедицинатә ҭакԥхықәра амапкра.
Иарбанқәоу адеменциа ариск 14 факторк?
27 ҩык адеменциа аҭҵааҩцәа иҩыз 2024 Lancet акомиссиа аҳасабрбаҿы ишазгәарҭаз ала, зыԥсаххо 14 риск-факторк еицҵаны дунеи аҿы адеменциа ахҭысқәа 45% ирыдҳәалоуп. ҵаҟа иарбоу апроцентқәа акомиссиа дунеи аҿы ирыдҳәалоу ҳәа ирыԥхьаӡаз ахәҭақәоуп, ахыԥхьаӡара цқьақәа рҟынӡа ихарҭәааны. Арҭ ахыԥхьаӡарақәа еиқәшәоит, избанзар ауаа рацәа еиуеиԥшым ашәарҭарақәа рхы иақәшәоит, убри аҟынтә 45% инареиҳаӡом.
| Ариск афактор | Аԥсҭазаара аетап | Ахҭысқәа рхәҭа | Аҭҵаарақәа изадҳәало | Ишәылшо |
|---|---|---|---|---|
| Имаҷу аҵара | Аҿараан | 5% | Ашкол аҿы маҷ иахьҵоз еиҳарак ашәарҭара иадҳәалоуп. Абжьаратә ақәраан ахшыҩ маҵзура аҵара маҷк змазгьы ихьчоит ҳәа иԥхьаӡоуп. | Шаҟа шәықәразаалакгьы аҵара шәаҵа, шәхшыҩ ҭашәырх: аԥхьара, аинтересқәа, аҵарақәа, егьырҭ ауаа шәрацәажәаны ахәмаррақәа. |
| Адырра аԥсыҽра | Абжьаратә ақәраан | 7% | Ихәышәтәым адырра аԥсыҽра еиҳарак ашәарҭара иадҳәалоуп. Ауаа рҭҵаарақәа ишаҳәола, адырратә аппаратқәа рхархәара ашәарҭара аԥкаара иадҳәалоуп. | Шәдырра гәажәҭа. Адырратә аппарат шәиашазар аҳақьым шәазҵаа, шәара ишәырҭазар шәхы иашәырхәа. Абыжь ду аҟынтә шәлымҳақәа шәихьча. |
| Иҳараку LDL ахолестерин | Абжьаратә ақәраан (40 ш. рҟынтә) | 7% | Абжьаратә ақәраан иҳараку LDL («цәгьа») ахолестерин еиҳарак ашәарҭара иадҳәалоуп. Агәаҭаратә ҭҵаарақәа астатинкәа рхархәара ашәарҭара аԥкаара иадҳәалоит ҳәа иаҳәоит, аха ажәра аамҭазы иҟаҵаз атестқәа уи мап ацәыркит. | Аҳақьым шәазҵаа шәхолестерин гәаҭатәузар, акгьы ҟаҵатәузар. |
| Адепрессиа | Абжьаратә ақәраан | 3% | Адепрессиа еиҳарак ашәарҭара иадҳәалоуп. Иажәу ақәраан адепрессиа адеменциа раԥхьатәи дырганы иҟалар ҟалоит. | Шәдоуҳа лбаазар ма шәҳаҭыр ҭбаазар ҩ-мчыбжь раасҭа, аҳақьым иҳәа. Адепрессиа хәышәтәуеит. |
| Ахы ахҵәра | Абжьаратә ақәраан | 3% | Шьаҿа зегьы аҿы, аспорт шәарҭақәагьы уахь иналаҵаны, ахы ахҵәра еиҳарак ашәарҭара иадҳәалоуп. | Авелосипед шәанықәло аҿы ма аспорт аҿы ахыхьчага шәхы иашәырхәа. Акаԥсара аԥкра шәазҵаа. Ахы шьахҵәазар, шәаԥсы шәшьа, аҳақьым шәгәаиҭароуп. |
| Аԥсҭазаара еиҭамҵуа аҟазаара | Абжьаратә ақәраан | 2% | Афизикатә уснагӡақәа ҟазҵо, аспорт зырҿио адеменциа рзы имаҷуп. Аклиникатә ҭҵаарақәа макьана маҷуп. | Иарбан уснагӡақәоу шәара шәзы ишәарҭадау шәазҵаа, шәгәы иахәо аԥшаа. Ҳаҭаа афизикатә уснагӡақәа рзы агәаларшәара. |
| Адиабет | Абжьаратә ақәраан | 2% | Адиабет, еиҳарак абжьаратә ақәраан ианалагалак ма акыр ицозар, еиҳарак ашәарҭара иадҳәалоуп. | Шәшьа аҿы ашеқар гәажәҭа. Адиабет шәмазар, шәгәабзиара зхылаԥшуа агәыԥ ирыцыҟашәҵа. |
| Аҭынхахарҵәара | Абжьаратә ақәраан | 2% | Аҭынхахарҵәара еиҳарак ашәарҭара иадҳәалоуп. Аҭҵаарақәа ишаҳәола, аҭынха зыжьҭаз уи ашәарҭара ду рымам. | Аҭынха ажьразы ацхыраара шәазҵаа. Шаҟа шәықәразаалакгьы уи ажьра аҵакы ду амоуп. |
| Иҳараку ашьақәҵара | Абжьаратә ақәраан | 2% | Абжьаратә ақәраан иҳараку ашьақәҵара еиҳарак ашәарҭара иадҳәалоуп. Ашьақәҵара ахәшәқәа адеменциа ма ахшыҩ аԥсыҽра ашәарҭара маҷк еиҵарҭәоит ҳәа аҭҵаарақәа иаҳәоит. | Шәхыԥхьаӡарақәа шәдыр. Акомиссиа 40 ш. раахыс ахыхьтәи ахыԥхьаӡара 130 ма еиҵаны аҟаҵара аҵабыргхоит; шәара ишәзеиӷьу аҳақьым шәазҵаа. |
| Аҩра | Абжьаратә ақәраан | 1% | Абжьаратә ақәраан аҩра еиҳарак ашәарҭара иадҳәалоуп, уи адиабет ашәарҭарагьы иҳарактәуеит. | Шәара ишәзеиӷьу акапанра аҳақьым шәазҵаа. Иажәу ауаа аҳақьым иабжьарада ркапанра еиҵарҭәаӡом. |
| Арыжәтә ацәцара | Абжьаратә ақәраан | 1% | Арыжәтә рацәаны ахархәара еиҳарак ашәарҭара иадҳәалоуп. Уи реиҵатәра ашәарҭара аԥкаара иадҳәалоуп. | Шәара шәзы иаԥсоу адоза аҳақьым шәазҵаа, еиҳаракгьы ахәшәқәа шәаназкуа. |
| Асоциалтә маҷра | Иажәу ақәраан | 5% | Ауаа еснагь реиԥш ембзиабара еиҳарак ашәарҭара иадҳәалоуп. | Ауаа шәрацәажәала шәгәы иахәо ала. Ҳаҭаа асоциалтә еимадара азы агәаларшәара. |
| Аҳауа ацәгьара | Иажәу ақәраан | 3% | Аҳауа бзиам аҿы анхара еиҳарак ашәарҭара иадҳәалоуп. Аҳауа цқьа ашәарҭара аԥкаара иадҳәалоуп. | Арҭ еиҳарак аҳәынҭқарра ауп изыбзоуроу. Аҳауа ахҭысқәа шәрыхәаԥшла, аҳауа цәгьа анакәу амшқәа раан амшынтә шәыргәыцҳала шәымцозар еиӷьуп. |
| Ихәышәтәым агәаҭара аԥсыҽра | Иажәу ақәраан | 2% | Еиҭамҵуа агәаҭара апроблемақәа еиҳарак ашәарҭара иадҳәалоуп. АШДА аҿы дуӡӡаны имҩаԥгаз аҭҵаара катаракта аоперациа ашәарҭара аԥкаара иадҳәалоит ҳәа иаҳәеит. | Еснагь шәблақәа шәырхәаԥшла. Катаракта реиԥш иҟоу апроблемақәа рхәышәтәра шәазҵаа. |
Ишԥаԥхьатәу арҭ апроцентқәа?
Иргәаҭаны. Акомиссиа иҩыз аҳасабрбаҿы иазгәарҭоит хшыҩзышьҭра зҭаху ахәҭақәа:
- Дара ауаажәларра ауп изыҳәо, аӡә ихаҭа иакәӡом. Университет Коллеџь Лондон аҳасабрба аильяшәа аҿы иазгәанаҭоит ариск реиҵатәра ауаажәларра зегь рҿы аус шауа, аха уи аӡә адеменциа ицәцап ҳәа агәрагара шимҭо.
- Амзызи ахылҵшьҭреи ирыԥхьаӡоит. Аавторцәа шаҳаҭра бзиа змоу афакторқәа заҵәык ауп иахьрыларҵаз, аха иаҳәоит шьоукы рзы арҭ хәҭакала ауп зхылҵуа ҳәа.
- Дунеизегьтәи хыԥхьаӡарақәоуп. Аихьӡарақәа реиҳарак аԥара рацәа змоу атәылақәа рҟынтә иаагоуп, убри аҟынтә егьырҭ атәылақәа рҿы ахәҭа еиԥшымзаргьы ҟалоит.
- Апроцент маҷқәагьы аҵакы ду рымоуп. Дунеи аҿы 2% иадҳәалоу афактор ауаа рацәаӡаны ирҵанакуеит.
Иарбан риск-факторқәоу 2024 шықәсазы иацырҵаз?
2024 шықәсатәи аҳасабрбаҿы 2020 шықәсазы иаҳәаз 12 факторк ҩба ирцырҵеит:
- Абжьаратә ақәраан иҳараку LDL ахолестерин, ахҭысқәа 7% ирыдҳәалоуп.
- Иажәу ақәраан ихәышәтәым агәаҭара аԥсыҽра, ахҭысқәа 2% ирыдҳәалоуп.
Иарбан риск-факторқәоу ԥсахшьа змам?
Агәабзиара амилаҭтә институт иаҳәоит ақәра Альцгеимер азы зегь реиҳа идыру риск-факторуп, уи аӡәгьы иԥсахыр зымшо. Агенқәагьы аҵакы ду рымоуп; Альцгеимер ашәарҭара издҳәалоу еицырдыруа агенетикатә ген APOE ҳәа изоуп. NIA иазгәанаҭоит аҵарауаа макьана бзианы ишырзеимлкаау ауаа Альцгеимер зыхьуа. Lancet акомиссиа иазгәанаҭоит зыԥсаххо арискқәа шаҟа шәгенетикатә риск ҳаракызаалакгьы реиҵатәра шылшо.
Ақәреи агенқәеи аҵакы ду шамоу аҟынтә, арҭ 14 риск-факторк змам ауаа рацәагьы адеменциа рхы иақәшәоит. Уи аӡәгьы ихара акәӡом.
Иҳәозеи аҭҵаарақәа арҭ арискқәа рыԥсахра иазкны?
Ариск афактор адеменциа иадҳәалоуп ҳәа аҳәара, уи аԥсахра адеменциа ашәарҭара еиҵанахуеит ҳәа агәрагара аҭара акәӡом. Аҭҵаарақәа ирҳәо маҷк шәахәаԥш:
- Ашьақәҵара. SPRINT MIND аҭҵаара аҿы ашьақәҵара еиҵатәра ахшыҩ аԥсыҽра маҷк иаԥкыит. Уи адеменциа иашаны иԥкыит ҳәа агәрагара имҭаӡеит, насгьы аҭҵаара маҷзар ҟалоит уи арбаразы (SPRINT MIND аҭҵаара JAMA аҿы).
- Адырратә аппаратқәа. Lancet акомиссиа хышықәсатәи адырратә аппаратқәа рҭҵаара ахҭыс ҳәоит, уи ахшыҩ аҿиара зегь иадҳәалаӡомызт, аха ашәарҭара ду змаз ауаа ргәыԥ аҿы ацхыраара рызҭеит. Ауаа рҭҵаарақәа адырратә аппаратқәа рхархәара ашәарҭара аԥкаара иадҳәалоит ҳәа иаҳәоит. Ҳара адырра азы агәаларшәара аҿы еиҳа иҟоуп.
- Афизикатә уснагӡақәа. Агәабзиара амилаҭтә институт иаҳәоит аклиникатә ҭҵаарақәа ргәрагара макьана шазымхо аспорти ауснагӡақәеи ахшыҩ аԥсыҽра ма Альцгеимер аԥыркуеит ҳәа азгәаҭаразы, аха шьоукы аҭҵаарақәа ажәра иадҳәалоу аԥсыҽра ацхыраара иаҵанакуеит ҳәа иаҳәоит (NIA Альцгеимер аԥкра азы).
Адеменциа аҿиара ззыԥшуа аҭҵаара дуқәа уадаҩуп насгьы ԥара рацәа рҭахуп, убри аҟынтә афакторқәа рацәа рзы зегь реиҳа бзиоу ашаҳаҭрақәа ауаа шықәсырацәала зҭҵаауа аҭҵаарақәа рҟынтә аауеит. Арҭ адыррақәа хәарҭоуп, аха аклиникатә ҭҵаарақәа раасҭа ԥсыҽуп.
Иҟаи ацәеи афатәи рзы?
Акомиссиа ацәеи афатәи гәанаҭеит, аха арҭ асиа иаланарҵаӡацызт, избанзар ашаҳаҭрақәа ӷәӷәаӡамызт. Ҳара ацәара насгьы афатә рзы ҳагәаларшәарақәа иҳәоит идыру зегьы.
Аҳақьым иацәажәара
Шықәсык аҩныҵҟа аҳақьым ибара бзиоуп арҭ азҵаарақәа рықәыргыларазы. Ари асиа шәааганы аҳақьым шәазҵаар шәылшоит:
- Иарбанқәоу сшьақәҵара, сшьа аҿы ашеқар, насгьы схолестерин ахыԥхьаӡарақәа, урҭ хшыҩзышьҭра рҭахума?
- Сдырреи сблақәеи гәастароума?
- Сызҿу афизикатә уснагӡақәа сара сзы ишәарҭадаума, насгьы изхома?
- Сыхәшәқәа рахьтә сахшыҩ ма сгәалашәара ианыруа ҟалома?
Шәхәшәқәа, шәфатә, амшынтә уснагӡақәа, ма абиологиатә иҵарҭәақәа шәыԥсахранӡа, раԥхьа аҳақьым иацәажәа. Шәара ма шәара шәзыхълаччо ауаҩы иргәаҵа ԥхасҭахар, ганк ала ҟәымшәышәхара амоузар, ма ацәажәара уадаҩхар, 112 шәаси.
Еицырзеиԥшу азҵаарақәа
Иарбанқәоу адеменциа зыԥсаххо 14 риск-факторк?
2024 шықәсазы Lancet акомиссиа имаҷу аҵара, адырра аԥсыҽра, иҳараку LDL ахолестерин, адепрессиа, ахы ахҵәра, аԥсҭазаара еиҭамҵуа аҟазаара, адиабет, аҭынхахарҵәара, иҳараку ашьақәҵара, аҩра, арыжәтә ацәцара, асоциалтә маҷра, аҳауа ацәгьара, насгьы ихәышәтәым агәаҭара аԥсыҽра ҳәа рыхьӡ ҳәеит. Арҭ еицҵаны дунеи аҿы адеменциа ахҭысқәа бжак раҟара ирыдҳәалоуп.
Иарбан риск-фактороу адеменциа аҿы зегь реиҳа зҵазкуа?
Дунеи зегь аҿы, акомиссиа ишаҳәола, абжьаратә ақәраан адырра аԥсыҽреи иҳараку LDL ахолестерини 7% ирыдҳәалоуп, анаҩс имаҷу аҵареи асоциалтә маҷреи 5% раҟара ирыдҳәалоуп. Ауаҩы ихаҭа изы ихадоу уи ихаҭа игәабзиара иахьыԥшуп, убри аҟынтә аҳақьым раасҭа бзианы аӡәгьы уи имҳәоит.
2024 шықәсазы ҿыц иацырҵаз ҩ-факторк сынтәақәоу?
Ааи. 2024 шықәсатәи аҳасабрба 2020 шықәсазы иаҳәаз 12 факторк ирцырҵеит абжьаратә ақәраан иҳараку LDL (цәгьа) ахолестерини иажәу ақәраан ихәышәтәым агәаҭара аԥсыҽреи. Акомиссиа арҭ 7% насгьы 2% раҟара ахҭысқәа ирыдҳәалоуп ҳәа ирыԥхьаӡеит.
Ақәра зыԥсаххо риск-факторома?
Мап. Ақәра Альцгеимер ичымазара аҿы зегь реиҳа идыру риск-факторуп, уи ԥсахшьа амам. Агенқәагьы аҵакы ду рымоуп. Ари адаҟьаҿы иарбоу 14 факторк аҭҵаарақәа шьаҿа аҭаны иԥсахыр ауеит ҳәа иазгәарҭоқәоуп.
Ахыҵхырҭақәа
Ҳара ари адаҟьа зықәгәыӷуа аиҿкаарақәеи аҭҵаарақәеи рахь ҳрыдҳәалоит. Адаҟьа анырҿыцыз зегьы гәаҭан.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)