Taƙaitaccen amsa
Lancet Commission ta 2024 ta ambaci abubuwan haɗarin mantuwa 14 da za a iya canzawa: ƙarancin ilimi, rashin ji, yawan LDL cholesterol, baƙin ciki mai tsanani, raunin kai, rashin motsa jiki, ciwon sukari, shan taba, hawan jini, kiba, shan giya da yawa, kaɗaici, gurɓataccen iska da rashin gani da ba a magance ba. A haɗe suna da alaƙa da kusan 45% na masu mantuwa a duniya, ba tare da tabbaci ga kowane mutum ɗaya ba.
- Abubuwan 14 suna ratsa rayuwa gaba ɗaya: ɗaya a ƙuruciya, goma a tsakiyar rayuwa da uku a tsufa.
- Rashin ji da yawan LDL cholesterol a tsakiyar rayuwa kowanne yana da alaƙa da kusan 7% na masu mantuwa a duniya, mafi girman rabo na kowane abu ɗaya.
- Waɗannan kaso ƙiyasin al’umma ne da suke ɗauka sanadi da sakamako. Wasu alaƙoƙi na iya zama na dalili ne kaɗan.
- Shekaru da kwayoyin halitta, waɗanda babu wanda zai iya canzawa, manyan abubuwan haɗari ne ma. Rage abubuwan 14 ba ya tabbatar da cewa wani zai guje wa mantuwa.
- Yawancin matakan da suka shafi hakan, kamar duba hawan jini, ji da gani, suna da amfani ga lafiya ta wasu hanyoyi kuma sun cancanci a tattauna da likita.
A wannan shafi (sassa 7)
Abin haɗari wani abu ne da yake da alaƙa da ƙarin yiwuwar kamuwa da wani yanayi. Ba shi ne sanadi a kowane hali ba, kuma samun ɗaya ba yana nufin za ku kamu da mantuwa ba. Wannan shafi yana lissafa abubuwan haɗarin mantuwa 14 da Lancet Commission ta 2024 ta ce za a iya canza su, abin da bincike ya haɗa su da shi, da abin da za ku iya tattauna da likita.
Don babban hoto, har da abin da manyan gwaje-gwaje suka gano, ku fara da Za a iya hana mantuwa? Abin da bincike yake nunawa. Wannan bayani ne na gabaɗaya, ba shawarar likita ba; ku duba sanarwarmu ta likita.
Mene ne abubuwan haɗarin mantuwa 14?
Lancet Commission ta 2024, da masu binciken mantuwa 27 suka rubuta, ta ƙiyasta cewa abubuwan haɗari 14 da za a iya canzawa a haɗe suna da alaƙa da kusan 45% na masu mantuwa a duniya. Kaso na kowane abu a ƙasa shi ne ƙiyasin Hukumar na rabon lamura a duniya da yake da alaƙa da shi, an kewaye zuwa lambobi cikakku. Lambobin suna haɗuwa da juna, domin mutane da yawa suna da haɗari da yawa a lokaci guda, shi ya sa suka haɗu zuwa 45% ba fiye da haka ba.
| Abin haɗari | Matakin rayuwa | Rabon lamura | Abin da bincike ya haɗa | Abin da za ku iya yi |
|---|---|---|---|---|
| Ƙarancin ilimi | Ƙuruciya | 5% | Ƙarancin shekarun karatu yana da alaƙa da ƙarin haɗari. Kasancewa mai aiki da tunani a tsakiyar rayuwa ma da alama yana kariya, har ga mutanen da suka yi ƙaramin karatu. | Ku ci gaba da koyo da yin abubuwan da ke aiki da tunani a kowane shekaru: karatu, sha’awoyi, darussa, wasanni da wasu. |
| Rashin ji | Tsakiyar rayuwa | 7% | Rashin ji da ba a magance ba yana da alaƙa da ƙarin haɗari. Nazarin da suke bin mutane a tsawon lokaci suna haɗa amfani da na’urar ji da ƙarancin haɗari. | Ku yi gwajin ji. Ku tambaya ko na’urar ji za ta taimaka, ku sa ta idan an rubuta. Ku kare kunnuwa daga hayaniya mai ƙarfi. |
| Yawan LDL cholesterol | Tsakiyar rayuwa (daga kusan shekara 40) | 7% | Yawan LDL cholesterol (“mara kyau”) a tsakiyar rayuwa yana da alaƙa da ƙarin haɗari. Binciken lura yana haɗa amfani da statin da ƙarancin haɗari, amma gwaje-gwajen da aka yi a tsufa ba su nuna haka ba. | Ku tambayi likitanku ko ya kamata a duba cholesterol ɗinku da abin da za a yi game da shi, idan akwai. |
| Baƙin ciki mai tsanani | Tsakiyar rayuwa | 3% | Baƙin ciki mai tsanani (depression) yana da alaƙa da ƙarin haɗari. A tsufa, depression na iya zama alamar farko ta mantuwa ma. | Ku gaya wa likita game da ɓacin rai ko rashin sha’awa da ya ɗauki fiye da makonni biyu. Ana iya magance depression. |
| Raunin kwakwalwa | Tsakiyar rayuwa | 3% | Raunin kai a kowane shekaru da daga kowane tushe, har da wasannin da ake taɓa juna, yana da alaƙa da ƙarin haɗari. | Ku sa hular kariya wajen hawa keke da wasannin taɓa juna. Ku tambaya game da hana faɗuwa. Ku huta ku a duba ku bayan raunin kai. |
| Rashin motsa jiki | Tsakiyar rayuwa | 2% | Mutanen da suke motsa jiki da wasanni ba su fi kamuwa da mantuwa ba. Shaidar gwaje-gwaje har yanzu ƙarama ce. | Ku tambaya wane motsi ne lafiyayye a gare ku, ku nemo abin da kuke jin daɗinsa. Ku duba jagorarmu ta motsa jiki. |
| Ciwon sukari | Tsakiyar rayuwa | 2% | Ciwon sukari, musamman idan ya fara a tsakiyar rayuwa ko ya daɗe, yana da alaƙa da ƙarin haɗari. | Ku duba sukarin jini. Idan kuna da ciwon sukari, ku yi aiki da ƙungiyar kula da ku wajen sarrafa shi lafiya. |
| Shan taba | Tsakiyar rayuwa | 2% | Shan taba yana da alaƙa da ƙarin haɗari. Nazari sun gano cewa waɗanda suka daina shan taba ba sa ɗaukar ƙarin haɗarin da masu ci gaba da shan taba suke ɗauka. | Ku tambaya game da tallafin daina shan taba. Ya cancanci a daina a kowane shekaru. |
| Hawan jini | Tsakiyar rayuwa | 2% | Hawan jini a tsakiyar rayuwa yana da alaƙa da ƙarin haɗari. Gwaje-gwajen magungunan hawan jini suna nuna ƙaramin raguwar haɗarin mantuwa ko raunin tunani. | Ku san lambobinku. Hukumar ta ba da shawarar lamba ta sama ta 130 ko ƙasa daga kusan shekara 40; ku tambaya wace manufa ce ta dace da ku. |
| Kiba | Tsakiyar rayuwa | 1% | Kiba a tsakiyar rayuwa tana da alaƙa da ƙarin haɗari, kuma tana ƙara haɗarin ciwon sukari ma. | Ku tambayi likitanku game da nauyin da ya dace da ku. Tsofaffi kada su yi rage nauyi ta abinci ba tare da shawarar likita ba. |
| Shan giya da yawa | Tsakiyar rayuwa | 1% | Shan giya da yawa yana da alaƙa da ƙarin haɗari. Rage yawan shan giya yana da alaƙa da ƙarancin haɗari. | Ku tambaya menene iyakar da ta dace da ku, musamman tare da magungunanku. |
| Kaɗaici | Tsufa | 5% | Ƙarancin cuɗanya da mutane yana da alaƙa da ƙarin haɗari. | Ku ci gaba da kasancewa tare da mutane ta hanyoyin da kuke jin daɗi. Ku duba jagorarmu ta cuɗanya da mutane. |
| Gurɓataccen iska | Tsufa | 3% | Rayuwa da ƙarin gurɓataccen iska yana da alaƙa da ƙarin haɗari. Nazari sun haɗa iska mafi tsabta da ƙarancin haɗari. | Galibi batun manufofin jama’a ne. Ku duba gargaɗin ingancin iska a yankinku ku rage lokacin da kuke waje a ranakun da iska ta fi gurɓata. |
| Rashin gani da ba a magance ba | Tsufa | 2% | Matsalolin gani da ba a gyara ba suna da alaƙa da ƙarin haɗari. Wani babban nazari na Amurka ya haɗa tiyatar ido ta cataract da ƙarancin haɗari. | Ku yi gwajin ido akai-akai. Ku tambaya ko za a iya magance matsaloli kamar cataract. |
Yaya zan fahimci waɗannan kaso?
Da hankali. Rahoton Hukumar da kansa ya ba da wasu abubuwa da suka cancanci a tuna:
- Suna bayyana al’umma, ba mutane ba. Taƙaicen rahoton daga University College London ya ce rage haɗari yana aiki a cikin al’umma kuma ba ya tabbatar da cewa wani mutum ɗaya zai guje wa mantuwa.
- Suna ɗauka sanadi da sakamako. Marubutan sun haɗa abubuwa masu shaida mai gamsarwa kawai, amma sun ce wasu alaƙoƙi na iya zama na dalili ne kaɗan.
- Lambobin duniya ne. Mafi yawan bayanai suna zuwa daga ƙasashe masu arziki, kuma ainihin rabo ga kowace ƙasa ko al’umma zai bambanta.
- Ƙananan kaso na iya zama masu muhimmanci. Abin da yake da alaƙa da 2% na lamura a duniya har yanzu yana shafar mutane masu yawa.
Waɗanne abubuwan haɗari aka ƙara a 2024?
Rahoton 2024 ya ƙara abubuwa biyu zuwa 12 da aka ambata a 2020:
- Yawan LDL cholesterol a tsakiyar rayuwa, mai alaƙa da kusan 7% na lamura.
- Rashin gani da ba a magance ba a tsufa, mai alaƙa da kusan 2% na lamura.
Waɗanne abubuwan haɗari ba za a iya canzawa ba?
National Institute on Aging ta ce shekaru su ne mafi girman abin haɗari da aka sani ga Alzheimer, kuma babu wanda zai iya canza su. Kwayoyin halitta ma suna da rawa; wata sananniyar kwayar halitta da take shafar haɗarin Alzheimer ana kiranta APOE. NIA ta ƙara da cewa masana kimiyya ba su gama fahimtar abin da yake haddasa Alzheimer a yawancin mutane ba tukuna. Lancet Commission ta lura cewa za a iya rage haɗarin da za a iya canzawa ko wane irin haɗarin kwayoyin halitta mutum yake da shi.
Saboda shekaru da kwayoyin halitta suna da babban rawa, mutane da yawa da ba su da ko ɗaya cikin abubuwan haɗari 14 har yanzu suna kamuwa da mantuwa. Ba laifin kowa ba ne.
Me shaidar gwaje-gwaje take cewa game da canza waɗannan haɗari?
Haɗa abin haɗari da mantuwa ba daidai yake da tabbatar da cewa canza shi yana rage haɗarin mantuwa ba. Wasu misalai na inda shaidar gwaje-gwaje take:
- Hawan jini. A gwajin SPRINT MIND, manufar hawan jini mai ƙasa ta rage ƙaramar matsalar tunani da ƙwaƙwalwa sosai. Ba ta rage mantuwa mai yiwuwa sosai ba, ko da yake gwajin yana iya zama ƙarami da ba zai iya nuna hakan ba (SPRINT MIND a JAMA).
- Na’urar ji. Lancet Commission ta bayyana gwajin na’urar ji na shekaru uku da bai sami tasiri gabaɗaya a kan tunani ba, amma ya sami fa’ida a ƙaramin rukunin mutane masu haɗari mafi girma. Nazarin da suke bin mutane a tsawon lokaci suna haɗa amfani da na’urar ji da ƙarancin haɗari. Jagorarmu ta ji tana da ƙari.
- Motsa jiki. National Institute on Aging ta ce babu isasshiyar shaidar gwaje-gwajen asibiti don a kammala cewa motsa jiki zai iya hana ko jinkirta ƙaramar matsalar tunani da ƙwaƙwalwa ko Alzheimer, ko da yake wasu nazari suna nuna cewa yana iya taimakawa da raguwar da ke zuwa da shekaru (NIA kan hana Alzheimer).
Dogayen gwaje-gwajen da suke jira mantuwa ta bayyana suna da jinkiri kuma suna da tsada, don haka ga abubuwa da yawa mafi kyawun shaida za ta ci gaba da fitowa daga nazarin da suke bin mutane tsawon shekaru. Wannan shaida tana da amfani, amma ta fi gwaji rauni.
Me game da barci da abinci?
Hukumar ta duba barci da abinci amma ba ta ƙara su cikin jerin ba, domin shaidar ba ta da ƙarfi ko daidaito sosai. Jagororinmu na barci da abinci suna bayanin abin da aka sani.
Ku yi magana da likita
Duba lafiya na shekara-shekara lokaci ne mai kyau na tada waɗannan batutuwa. Kuna iya kawo wannan jeri ku tambaya:
- Menene lambobin hawan jinina, sukarin jini da cholesterol, kuma ko wasu suna buƙatar kulawa?
- Ya kamata a duba jina da idanuna?
- Motsin da nake yi lafiyayye ne kuma ya isa gare ni?
- Ko wasu magunguna nawa za su iya shafar ƙwaƙwalwa ko tunani?
Kafin canza magunguna, abinci, azumi, motsa jiki ko ƙari, ku tattauna da likita tukuna. Idan ku ko wanda kuke kulawa da shi kuna da ruɗewa kwatsam, rauni a gefe ɗaya na jiki, ko wahalar magana, ku kira lambar gaggawa ta yankinku.
Tambayoyin da ake yawan yi
Mene ne abubuwan haɗarin mantuwa 14 da za a iya canzawa?
Lancet Commission ta 2024 ta ambaci ƙarancin ilimi, rashin ji, yawan LDL cholesterol, baƙin ciki mai tsanani, raunin kwakwalwa, rashin motsa jiki, ciwon sukari, shan taba, hawan jini, kiba, shan giya da yawa, kaɗaici, gurɓataccen iska da rashin gani da ba a magance ba. A haɗe suna da alaƙa da kusan rabin masu mantuwa a duniya.
Wane abin haɗarin mantuwa ne ya fi muhimmanci?
A tsakanin al’ummar duniya, Hukumar ta ƙiyasta cewa rashin ji da yawan LDL cholesterol a tsakiyar rayuwa kowanne yana da alaƙa da kusan 7% na lamura, sai ƙarancin ilimi da kaɗaici kusan 5% kowanne. Wane abu ne ya fi muhimmanci ga mutum ɗaya yana dogara da lafiyarsa, don haka likita shi ne mafi kyawun jagora.
Akwai abubuwan haɗari biyu sababbi da aka ƙara a 2024?
Eh. Rahoton 2024 ya ƙara yawan LDL cholesterol (“mara kyau”) a tsakiyar rayuwa da rashin gani da ba a magance ba a tsufa zuwa abubuwa 12 da aka ambata a 2020. Hukumar ta haɗa su da kusan 7% da 2% na lamura a jere.
Shekaru abu ne da za a iya canzawa?
A’a. Shekaru su ne mafi girman abin haɗari da aka sani ga cutar Alzheimer, kuma ba za a iya canza su ba. Kwayoyin halitta ma suna da rawa. Abubuwan 14 da ke wannan shafi su ne waɗanda bincike yake nuna cewa za a iya canza su.
Madogara
Mun haɗa mahaɗa zuwa ƙungiyoyi da binciken da wannan shafi ya dogara da su. An duba kowanne lokacin da aka sabunta shafin.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)