Аҽзыҟаҵареи ахшыҩ агәабзиареи: аҭҵаарақәеи ашәарҭадареи

Афизикатә активра — ахшыҩ агәабзиара аҭҵаарақәа раан зегь реиҳа иҭырҵаауа ҟазшьоуп. Аҭҵаарақәа уи адеменциа аҿиара ашәарҭара шармаҷуа иазгәарҭоит, аха физикатә зыҟаҵарақәа адеменциа мап ацәкра рылшоит ҳәа шьақәдырӷәӷәаӡом. Иубарҭоу заҵәык — асысра шәқәра шаҟазаалакгьы аҵәцаӷәӷәара, абаланс, агәырӷьара, ацәара бзиа ирыцхраауеит. Ари адаҟьаҿы аҭҵаарақәа ирҳәо, аиҳабацәа шаҟа активра рымазароу, иара убас адеменциа змоу шәыҩныҵҟатәи шәацны иманшәалоу аҽсысра шыҟашәҵаша шәазхәыцроуп.

Афизикатә зыҟаҵарақәа адеменциа ашәарҭара армаҷуама?

Аҭҵаарақәа иаадырԥшуеит афизикатә активра змоу ауаа рҿы адеменциа аҿиара ашәарҭара имаҷуп ҳәа, аха ари ашьақәырӷәӷәара аҳәаақәа амоуп. 2024 Lancet Commission on dementia афизикатә активдара иара иаԥсахра ҟалоу 14 шәарҭаратә фақторк рахь иаҵанакуеит. Арҭ 14 фақтор зегь еидкыланы дунеикаҿ адеменциа 45% иҟоу рзы иахҟьоит ҳәа рымодель иаанарԥшуеит.

Абар аҭҵаарақәа иаҳдырбо:

• Ахылаԥшратә ҭҵаарақәа акы заҵәык иақәшаҳаҭуп. Акомиссиа иахәаԥшыз 58 ҭҵаарақәа ргәаҭара иаанарԥшит афизикатә активра змоу ауаа рҿы адеменциа ашәарҭара 20% еиҳа имаҷуп ҳәа. Зегь реиҳа еилкаау аиԥшымра убарҭан хьысра змам ауааи кьакьа сысра заҵәык змаз ауааи рыбжьара.
• Аидҳәалара ҩ-ганкахьылагьы иҟазаргьы ҟалоит. Акомиссиа иазгәанаҭоит активдара ашәарҭара иахҟьартә ҟалап ҳәа. Аха иара убас адеменциа анаҩстәи адиагноз аҟаҵара аԥхьа шықәсыбжак раԥхьа иалаго ахшыҩтә ԥсахрақәа ауаҩы иактивра еиҳа имаҷ иҟарҵартә ҟалоит.
• Аклиникатә ԥышәарақәа еилкаарадоуп. Аԥышәарак аҿы 78 шықәса зхыҵуаз 945-ҩык аиҳабацәа хә-шықәса мчыбжьык ҩынтә ахылаԥшра аҵаҟа аҽзыҟаҵарақәа ҟарҵон ма аҿырԥштә гәуԥ ахь ирышьҭын. Аҵыхәтәаны агәуԥқәа рыбжьара ахшыҩтә усураҿы иубарҭоу еилкаарадара ҟамызт. Аҿырԥштә гәуԥ аҿы иҟаз аӡәырҩы рхатә гәаԥхарала активны иҟан, убри алҵшәақәа реилкаара еиҳа иуадаҩнатәит.

National Institute on Aging (NIA) ииашоу аҭак аҟәыҵуеит. Афизикатә активреи Альцгеймер ичымазара мап ацәкреи рыбжьара иубарҭоу еидҳәалара шьақәырӷәӷәаӡам, аԥышәарақәа рҿгьы аҽзыҟаҵарақәа ачымазара аԥырхагоит ма иаркьаҿуеит ҳәа аҳәаразы хыԥхьаӡара рацәала ашьақәырӷәӷәарақәа амаӡам. Аха аҽзыҟаҵарақәа акаҳарақәа, адепрессиа, адиабет, ашьақәыӷәӷәара, аинсульт рышәарҭара армаҷуеит. Арҭ ачымазарақәа шьоукы рхала ахшыҩтә лшарақәа реиҵахара ирыдҳәалоуп.

Ииашоу алкаа убас иҟоуп: иахьа уҽыҵсыс, уи иахьатәи уԥсҭазаара еиӷьнатәуеит. Ахшыҩ азы ахәарҭара — ҟалап иҟало бзиарак аакәзар, гарансиак аӡәгьы уиҭом.

Шаҟа физикатә активра аҭахузеи аиҳабацәа?

CDC 65 шықәса иреиҳау аиҳабацәа рзы анаукатә ссирқәа мчыбжьыцыԥхьадза х-хкылҵшәак рыҟаҵара шәаԥнагоит:

Арҭ зегьы хықәкырақәоуп, маҷӡа аԥкрақәа ракәӡом. CDC иазгәанаҭоит: шәалшозар шәахьымӡозар, шәыгәабзиареи шәылшарақәеи ишрылшо ала шәҽышәсыс. Кьакьа сысра шакәзаалакгьы сысрадара аасҭа еиӷьуп.

Аиҳабацәа рзы ласы-ласы иҟаҵахо аҽсысрақәа

• Уаҩы дицны ашьаҿаҭара. Аҩыза, агәыла дицны есымшатәи ашьаҿаҭара ацәажәарагьы ашәарҭадарагьы иацхраауеит.
• Атәарҭаҿтәи аҽзыҟаҵарақәа. Атәарҭаҿы анапақәа рыҩаӡара, ашьапыкәацәқәа ргәылгара, атәарҭаҿы амарш ҟаҵара, атәарҭатә иога — абаланс ашәарҭарада аҵәцақәа ирӷәӷәоит.
• Аҩныҵҟа акәашара. Ауаҩы иқәыԥшра аамҭазтәи амузика шәаԥнашәла, шәеицсыс, шәацкәаша. Ҳара ҳаԥҵамҭа амузикатә уснагӡақәа рзы анаукатә ссир хьыԥхьаӡара рацәала аидеақәа амоуп.
• Ҩнытә маҭәарқәа рыла аҵәцаӷәӷәара. Ибзианы иубо ателехәаԥшра шәанахәаԥшуа аӡы зҭоу ашошақәа ма абанкақәа шәҩаӡала.
• Абаҳча аҿы ақәгылара ма аҩнытә усурақәа. Ашәҭқәа ӡы рызҭара, амҵарсра, аҵаӷәа аҵаара, амаҭәа аиҵарбара — зегьы хәарҭоуп. Шәахәаԥш анҭыҵтәи абаҳчатәи уснагӡақәа иара убас аҩнытә уснагӡақәа.
• Аӡтә зыҟаҵарақәа. NIA аӡтә аеробика аҽзыҟаҵарақәа алыххоит адгьыл аҿы асысра рышьапыкәацәқәа изыцәгьоу ауаа рзы.

Адеменциа змоу ауаҩы дицны аҽзыҟаҵарақәа шыҟаҵатәу

Адеменциа змоу ауаҩы изы хықәкыс иҟоуп аманшәалара, агәырӷьара, есымшатәи алшарақәа рыхьчара, акәымкәа ацифрақәа рахь анаӡара. NIA ишазгәанаҭо ала, афизикатә активра Альцгеймер ичымазара змоу ауаҩы иҵәцақәа, ишьапыкәацәқәа, игәы бзианы иааникылоит, иара убас агәырӷьареи ацәареи еиӷьнатәуеит. Аҽзыҟаҵара ҿыц шәалагаанӡа шәҳақьым дицәажәа. NIA ахылаԥшцәа рзы анаукатә ссир аҟынтә алабжьарақәа:

1. Есымша шәеицны шәашьаҿаҭала. Ишәарҭадам, ибзианы издыруа, амҩахьынтә акгьы аԥырхага змам амҩа алышәх. Ауаҩы ихьыԥшымкәа дышьаҿаҭозар, шәтелефон номыр зну аилкаагатә браслет иманшәалоуп.
2. Аиҳабацәа рзы аҽзыҟаҵаратә видеоқәа шәыԥхьаӡа. Шәеицтәтәаны ма шәгыланы еицышәҿыц.
3. Аамҭа кьаҿыц шәаҭала. Аамҭа ду зцо ак аасҭа, мчыбжьык кьаҿқәа шәыԥшаарц еиӷьхоит.
4. Амузика шәаԥнашәла. Ибзианы издыруа ашәақәа асысра уадаҩратә усурас акәымкәа, гәырӷьара шамоу убарҭа иҟарҵоит. Ауаҩы иргәаԥхозар, шәацкәаша.
5. Аӡи аманшәалатәи амашьыни шәырҭала. Аҽзыҟаҵара аан ма уи анаҩс аӡы ма асок шәиржәла, иманшәалоу амаҭәеи аҽзыҟаҵара иазкыу амашьыни алышәхла.

Ашьаҿаҭара уадаҩхазар, NIA Альцгеймер ичымазара змоу ауаҩы ихылаԥшразы анаукатә ссир итәтәаны ҟаҵахо аҽзыҟаҵарақәа шәаԥнагоит. Арҭ атәарҭатә иога, апакетқәа рыҭыхра, аҳауатә шар ма ахәмарра ҭыхшьа, алентақәа рыҵысра, ласы иҟоу аҩнытә маҭәарқәа рыҩаӡара, атәарҭатә педалқәа рҿы асысра ирыҵанакуеит. Аҵаӷәа аҵаареи арура ахыхреи реиԥш иҟоу имариоу усурақәагьы хәарҭоуп.

Асысра иалшо real-ны шәахәаԥш. Lancet Commission аҽзыҟаҵарақәа ауаҩы игәыхьтә ҭагылазаашьа (иаҳҳәап, аԥсыҽра ма аԥсыргәаҭара) армаҷуеит ҳәа шьақәырӷәӷәарада иаанрыжьит. Шәеицсыс уи шәгәы еиӷьнатәуеит ҳәа, акәымкәа ауадаҩра ҭаху аҽны иаԥырхагоит ҳәа. Ауаҩы мап иҳәозар, уи аҿы шәарҭарадара ыҟам. Ҳара ҳгид мап анаҳәо шәаԥхьар шәылшоит анаҩс даҽазны шәахынҳәырц. Аамҭа ԥхьа шәаангылазар, ма анҭыҵ шәеицтәтәаны шәԥсшьазар — уигьы бзиоу алҵшәоуп.

Аҽсысра анаҩс, Calm Breathing реиԥш иҟоу ҭынчратә аамҭак шәашьҭиртә шәара шәҩыџьагьы шәицхраауеит. Итәтәаны, напласыла ахәмарразы, Sort Together иара убас Picture Bingo астол аҿы ибзианы шәахәоит.

Абаланси акаҳарақәа раԥырхагеи

Акаҳарақәа ласы-ласы иҟалоит, шәарҭароуп. CDC аҳасабрбақәа ишаадырԥшуа ала, есышықәса ԥшьҩык аиҳабацәа рахьтә уаҩык дкаҳауеит, аха абжагьы аҳақьым иарҳәомызт. Зны укаҳар, даҽазны акаҳара ашәарҭара ҩынтә еизҳауеит. CDC иаанарԥшуа ариск фақторқәа:

• Ашьапыкәацәқәеи ашьапақәеи рыԥсыҽра
• Ашьаҿаҭареи абаланси рҿы ауадаҩрақәа
• Хәышәқәак, убри аҟнытә аҭынчратә хәышәқәеи антидепрессантқәакгьы
• Ахәаԥшра/абзиабара аҿы ауадаҩрақәа
• Ашьапа ахьаа ма иманшәалам амашьын
• Ҩныҵҟатәи ашәарҭарақәа: икаԥсоу амаҭәарқәа, ахаҳәқәа (коврикқәа), амардуан ԥхасҭақәа

Еиҳа шәарҭада аҽсысразы:

• Иӷәӷәоу атәарҭа шәхы иашәырхәала амашьына хәыҷқәа змам, шәгыланы шәызҟаҵозар астол ма агәыцәа шәнапа иахьанеиуа шәааигәа иҟашәҵа.
• Аҭыԥ раԥхьа ирыцқьалатәуп аколхоз хәыҷқәа (коврикқәа), акабельқәа, аԥырхага зҭо амаҭәарқәа.
• Шәыгылана ласы-ласы шәгыла, ауаҩы ихы дгәылгозар ма абаланс дицәыӡуазар, шәаангыла.
• Иӷәӷәоу амашьын шәышәҵала, аноскиқәа ма иҭбаау аҩнытә машьын агәылара акәымкәа.
• Абаланс аҭҵаара шәхылаԥшла. Атәарҭа аҟынтә агылареи ашьапа ахәҭақәа рыла ашьаҿаҭареи CDC абаланс аҽзыҟаҵарақәа ҳәа иазгәанаҭоит.

CDC иазгәанаҭоит аиҳабы дкаҳаны ихы иашьыр, убри аан ашьа арԥсыҽгақәа ижәозар, иаразнак аҳақьым дибароуп ҳәа.

Аҳақьым шәицәажәа

Аҽзыҟаҵара ҿыц шәалагаанӡа аҳақьым шәицәажәа, еиҳарак игәы, иԥсыҭагара, ишьапыкәацәқәа, абаланс ауадаҩрақәа ма адеменциа змоу ауаҩы изы. Аҳақьым ма атерапевт шәарҭадам аҽзыҟаҵарақәа шәизирбоит, иара убас ахәышәқәа абаланс иаҳәома ҳәа гәеиҭоит. Аҳақьым изеиҭашәҳәа акаҳарақәа зегьы, аԥхасҭада икаҳазаргьы. Аҽзыҟаҵара аан акәы ак иахьазар ма иманшәаламхар, шәаангыла. Иаразнак агәыхь хьанҭахар, аԥсыҭагара уадаҩхар, ма хшыҩдара ҟалар, 103 ма 112 ахь ателефон шәаԥхьа.

Ари адаҟьа зегьы ирзеиԥшу информациоуп, медицинатә лабжьараӡам. Шәахәаԥш ҳара медицинатә мапкра. Еиҳа иҭбаау асахьа шәабаразы, шәаԥхьа адеменциа ашәарҭаратә фақторқәа рзы аҭҵаарақәа ирҳәо иара убас адеменциа мап ацәкра алшома.