Ахшыбаҩ агәабзиара

Адеменциа аԥырхагахара аума? Иҳәозеи аҭҵаарақәа

Ирҿыцуп 8 Минуҭк аԥхьараАхьтәы ҭагылазаашьақәа ргәыԥ ала · Ҳара ишҳаҩуа

Аҭак кьаҿ

Аӡәгьы адеменциа аԥырхагахара азы ҳәаақәҵара ҟаиҵар ҟамлоит. 2024 шықәсазтәи Lancet акомиссиа ишазгәанаҭаз ала, адунеи аҿы адеменциа ахҭысқәа реиҳарак агәҭаны 14 шәарҭарак ирыдҳәалоуп, урҭ ирыԥсахыр ҟалоит: ашьақәгылара ҳаракы, аҳаракыра аԥсыҽхара, аиҭаҵра маҷра. Аҭҵаарақәа ахшыҩзыжьра атестқәа рҿы маҷк аҿиара дырбоит, аха адеменциа ахҭысқәа реиҵахара ҵаҵӷәыс иамам. «Ииашоу» зегь ҟазҵо рацәаҩны ауаагьы адеменциа роуеит, уи аӡәгьы ихараӡам.

  • 2024 шықәсазтәи Lancet акомиссиа адунеи аҿы адеменциа ахҭысқәа 45%-ҟа 14 шәарҭарак ирыдҳәалеит, урҭ ирыԥсахыр ҟалоит. Уи ауааԥсыра рзеиԥш ҳәаақәҵароуп, хаҭалатәи гарантиаӡам.
  • Ашәарҭара армаҷра иаанаго ауааԥсыра рҿы зеиԥш алшара армаҷроуп. Уи акәӡам даҽаӡәи хаҭала адеменциа ацәцара илшоит ҳәа.
  • FINGER, US POINTER, SPRINT MIND реиԥш иҟоу аҭҵаара дуқәа ахшыҩзыжьра атестқәеи ахшыҩ маҷк аԥсыҽхареи рҿы маҷк аихьӡарақәа дырбеит, аха аӡәгьы ишьақәирӷәӷәаӡомыз аԥсҭазаашьа апрограмма адеменциа аԥырхагахоит ҳәа.
  • Ақәра — Альцгеимер ичымазаразы еицырдыруа зегь раасҭа дуу шәарҭароуп, уи аԥсахра ауам. Агәабзиара ахьчара зҵаскны измоу рацәаҩны ауаагьы адеменциа роуеит.
  • Еиҳарак изҵааҵәахьоу ауснагӡарақәа — ашьақәгылара ахәышәтәра, адыргақәа рыҭара, ауранагӡара — аҳақьым иажәа ацҵара иахәҭоуп, избанзар урҭ даҽа ганкгьы агәабзиара иацхыраауеит.
Ари адаҟьаҿы (11 аҟәшақәа)
  1. Адеменциа аԥырхагахара аума?
  2. Идырбеи 2024 шықәсазтәи Lancet акомиссиа?
  3. Изеиԥшымзеи «ашәарҭара армаҷреи» «аԥырхагахареи»?
  4. Идырбеи аҭҵаара дуқәа?
  5. Ихадароума шәандалац?
  6. Адеменциа ашәарҭара ауаа зегь рзы еиԥшума?
  7. Иарбанқәоу ари аҭҵаара ииашоу аҳәаақәа?
  8. Аӡәы зегь «ииашаны» иҟаиҵазар, избан уесгьы адеменциа зауз?
  9. Иарбан уснагӡарақәоу аҳақьым шәиацәажәар шәылшо?
  10. Аҳақьым шәиацәажәа
  11. Иарбан ҭыԥу Golden Moments зку

Адеменциа змау ауаҩы ихьчара шәҿазар, ма шәаб, шәан уи агәаҟра дызҭагылаз шәбар, шәазхәыцхьазар ҟалоит уи аԥырхагахара алшармаз ҳәа, насгьы шәара шәхаҭа уи ацәцара шәылшома ҳәа. Ари адаҟьаҿы аҭҵаарақәа ииашаҵәҟьаны ирҳәо еиҭаҳәоуп, имариоу бызшәала. Икьаҿу аҭак: аӡәгьы адеменциа аԥырхагахаразы ҳәаақәҵара ҟаиҵар ҟамлоит, аха аҭҵаарақәа иаҳдырбоит шәарҭарақәак армаҷра шалшо, насгьы урҭ ауааԥсыра зегь рҿы армаҷра ала ауаа адеменциа рацәаӡамкәа ироуар ма еиҳа ихьашәаны ироуар шалшо.

Ари зеиԥш информациоуп, аҳақьым исоветӡам. Табу шәауа, ҳара ҳ-аҳақьымтә еиқәшаҳаҭра шәаԥхьа, шәхаҭа шәгәабзиара азы аҳақьым иажәа ацышәҵа.

Адеменциа аԥырхагахара аума?

Хаҭала ауаҩы изы адеменциа аԥырхагахаразы ишьақәырӷәӷәоу амҩа ыҟаӡам. Ақәра аҭҵааразы Амилаҭтә институт (NIA) ишазгәанаҭо ала, макьана Альцгеимер ачымазара аԥырхагахоит ҳәа аӡәгьы ишьақәирӷәӷәаӡомызт, аҭҵааҩцәа алшара бзиақәа зцу амҩақәа рыԥшааит, насгьы иацхыраауа, имцхыраауа иҭырҵаауеит.

Аҭҵаарақәа ииашаҵәҟьаны идырбо агәабзиареи аҵасқәеи ҩ-хкык адеменциа аҟалара ашәарҭара ишадҳәалоу ауп. Арҭ ашәарҭарақәа ауааԥсыра зегь рҿы ирмаҷзар, еиҳа имаҷны ауаа адеменциа роуар ҟалоит, ма еиҳа ақәра хаҵазарстәи аамҭазы ироуеит. Уи гарантиак аасҭа даҽакала иҟоуп.

Агәыӷра зҵоу дыргак: 2024 шықәсазтәи Lancet акомиссиа ишазгәанаҭаз ала, ахашәала ҳаракы змоу атәылақәак рҿы, АЕШ-и Британиа Дуи уахь иналаҵаны, адеменциа змау ақәрахьӡеи рхыԥхьаӡара еиҵахеит. Аавторцәа ирҳәоит уи еиҳа ибзиоу аҵара, агәабзиарахьчара, насгьы аԥсҭазаара аҩнуҵҟа ашьаҭыԥқәа рыԥхасҭара амаҷра иабзоуроуп ҳәа, Лондонтәи Ауниверситеттә коллеџь аҳасабрба ахҳәаа инақәыршәаны.

Идырбеи 2024 шықәсазтәи Lancet акомиссиа?

Адеменциа аԥырхагахара, алагалара, ахылаԥшра рзы Lancet акомиссиа — ашаҳатәрақәа шықәсқәак рыҩнуҵҟа зҭҵаауа 27-ҩык адеменциа аҭҵааҩцәа реилазаароуп. Р-2024 шықәсатәи аҳасабрбаҿы ирыԥсахыр ҟало 14 шәарҭарак рхьыӡ ҳәан, насгьы урҭ еицҵаны адунеи аҿы адеменциа ахҭысқәа реиҳарак агәҭаны (45%-ҟа) ирыдҳәалоуп ҳәа иазгәаҭан. Аавторцәа рҳәажьала, арҭ ахҭысқәа теориак ала аԥырхагахар ма рыхылҵшьҭра аамҭа иахаҵәар ҟалон, ашәарҭарақәа маҷхазар (2024 шықәсазтәи Lancet акомиссиа аҳасабрба).

Аԥсҭазаара аетапқәа рыла еикамыршәоу 14 шәарҭарак, ашаҳатәрақәа еиҳа иӷәӷәоу аамҭақәа рахь:

  • Аԥсҭазаара алагамҭазы: аҵарамаҷра.
  • Абжьаратә қәра (40 инаркны 65 шықәса рҟынӡа): аҳаракыра аԥсыҽхара, LDL («ицәгьоу») ахолестерин ҳаракы, адепрессиа, ахы ахәра, аиҭаҵра амаҷра, адиабет, аҭамбакы абжьыҭра, ашьақәгылара ҳаракы, аҵаулара, насгьы арыжәтә рацәаны ахархәара.
  • Ақәрахьӡеиразы: асоциалтә халара, аҳауа ацәгьахара, насгьы ихәышәтәым абалаҵра аԥсыҽхара.

2024 шықәсазы ҿыц иацырҵаз ҩба аколестерин LDL ҳараки ихәышәтәым абалаҵра аԥсыҽхареи ракәын. Зегь раасҭа ахҭысқәа рацәа зыдҳәалоу факторқәас иҟан аҳаракыра аԥсыҽхареи ахолестерин LDL ҳараки (7%-ҟа ҳәа хыԥхьаӡарацыԥхьаӡа), насгьы аҵарамаҷреи асоциалтә халареи (5%-ҟа ҳәа хыԥхьаӡарацыԥхьаӡа).

Ҳара ҳ-ашәарҭарақәа рзы агәаларшәага 14 факторк таблицала иарбоит, аҭҵаарақәа ирыдҳәалои шәара иҟашәҵар шәылшои нагӡаны иануп.

Иаанагомыз 45% ахыԥхьаӡара

Ари ахыԥхьаӡара еилкаара мариоуп, убри азы ииашаны аҵара иацхыраауеит:

  • Уи ауааԥсыра зегь рҳәаақәҵароуп. Уи адунеи зегь аҿы адеменциа ахҭысқәа ирызкуп, шәара ма шәаб-шәан рылшарақәа акәӡам.
  • Уи ахыҵхырҭеи ахылҵи агәрагона. Аавторцәа ирҳәоит агәрагора зцу ашаҳатәрақәа змау шәарҭарақәа мацара шналаргалаз, аха адҳәаларақәак шьҭахьк иахҟьо акәзар шалшо. Иаҳҳәап, ақәрахьӡеираҿы адепрессиа адеменциа ахҟьага акәымкәа, уи раԥхьатәи адыргахар ҟалоит.
  • Уи хаҭала аӡәгьы гарантиа инамҭоит. UCL аҳасабрба ахҳәааҿы ишазгәаҭоу ала, ашәарҭара армаҷра ауааԥсыра рзеиԥш ҩаӡараҿы аус ауеит, хаҭалатәи ауаҩы адеменциа дицәцап ҳәа аӡәгьы гарантиа инамҭоит.
  • Даҽа бжак арҭ афакторқәа рыла еилкааӡам. Ақәра, агенетика, аҵарауаа макьана изламырҵаау ахҭысқәа уи ахәҭа еиқәыршәоит.

Изеиԥшымзеи «ашәарҭара армаҷреи» «аԥырхагахареи»?

Ашәарҭара армаҷра иаанаго алшарақәа реиҵахароуп. Ауаа гәыԥ дук ршьақәгылара армаҷзар, шықәс рацәа рыҩнуҵҟа урҭ рҟынтә еиҳа имаҷны ауаа адеменциа роуар ҟалоит. Аха убри агәыԥ аҟынтә ауаа шьоукы уесгьы адеменциа роуеит.

Аԥырхагахара акәзар, акгьы ахаангьы аҟамлара аанагоит. Адеменциазы, иахьа аҭҵаарақәа уи аӡәгьы ҳәаақәҵара изыҟарҵар рылшомызт.

Аҭҵааҩцәа гәыԥк аамҭа ахаҵәарагьы иацәажәоит. Lancet акомиссиа иҿыцу ашаҳатәрақәа ирызкны иҳәоит ашәарҭара армаҷра адеменциа алагамҭа аамҭа иахаҵәар шалшо, насгьы ауаҩы ачымазара дигәаҟуа аамҭа кьаҿхар шалшо. Шықәсқәак рыла ахаҵәарагьы ауаҩи иҭаацәеи рзы акыр ихадароуп.

Ари асаит аҿы ҳара гәҭакыла «ашәарҭара армаҷра» насгьы «идҳәалоуп» ҳәа ҳхырхәоит. «Альцгеимер ачымазара аԥырхагахара» ҳәа ҳәаақәҵара зҵоу амаҭәар, абад, ма апрограмма шәбар, гәҽанҵарала шәазыҟазар иахәҭоуп. NIA аҳақьым иажәа ацышәҵаларц шәаҳәоит Альцгеимер аԥырхагахоит зҳәо ахәышәқәа ма атерапиақәа шәхамҵарԥшыӡцыԥхьаӡа, избанзар урҭ шәарҭахар ҟалоит, аԥара ахаҵәарахар ҟалоит, ма еицҵаны ҩ-хкыкгьы акәхар ҟалоит.

Идырбеи аҭҵаара дуқәа?

Ахылаԥшратә ҭҵаарақәа (аамҭа иалагӡаны ауаа изҭагыло хылаԥшра ззу) адҳәаларақәа дырбар алшоит. Арандомизациа зцу аҭҵаарақәа — ауаа апрограмма ма аҿырԥштә гәыԥ шьаҭада ианрыланархо — еиҳа иӷәӷәоу ԥышәароуп. Абар зегь раасҭа еицырдыруа аҭҵаарақәак идырбаз.

FINGER (Финлиандиа)

FINGER аҭҵаара адеменциа ашәарҭара ҳаракы змаз 60 инаркны 77 шықәса рҟынӡа зқәрахьӡаз 1,260-ҩык ауаа наланаргалеит. Агәҭаны ҩ-шықәсатәи апрограмма роуит: афатә азы абжьгарақәа, ауранагӡара, акомпьютертә хшыҩ ҽазышәарақәа, агәи ашьаҭыԥқәеи ргәаҭара; егьи абжа зеиԥш гәабзиаратә бжьгарақәа роуит. Апрограмма змаз агәыԥ ахшыҩ атестқәа рҿы маҷк еиӷьны иҟалеит, уи маҷзаргьы статистикала ихадароу еиԥшымзааран (FINGER аҭҵаара The Lancet аҿы). Аҭҵаара атестқәа рылҵшәақәа акәын изхылаԥшуаз, адеменциа адиагнозқәа акәӡамызт.

US POINTER (Америка Еиду Аштатқәа)

US POINTER 60 инаркны 79 шықәса рҟынӡа зқәрахьӡаз, аиҭаҵра маҷыз, афатә бзиа змамкәа егьырҭ ашәарҭарақәа змаз 2,111-ҩык ауаа наланаргалеит. Ҩ-гәыԥк физикалагьы хшыҩлагьы еиҳа иактивны иҟазарц, еиӷьны афатә рфарц, ауаа реилазаараҿы иҟазарц, агәы агәабзиара хылаԥшра азырҵарц ргәазҭаҵан. Актәи агәыԥ иструктуратәу, аинструкторцәа зцу программа роуит; аҩбатәи хаҭала аԥсҭазаашьа иахылаԥшуан. Ҩ-шықәса рыҩнуҵҟа ахшыҩ атестқәа рылҵшәақәа ҩ-гәыԥк рҿы еиӷьхеит, насгьы иструктуратәу агәыԥ аҿы маҷк еиҳа (US POINTER аҭҵаара JAMA аҿы). Аавторцәа ирҳәоит ари аиԥшымзаара есымшатәи аԥсҭазаараҿы ихадароузар азы макьана ахылаԥшра шаҭаху. «Акгьы ҟамҵара» зцу агәыԥ шамыз аҟынтә, аҭҵаара апрограммақәа акгьы аԥсахра аҵкыс шаҟа иацхыраада ҳәа аҭак аҟаҵара ауам.

SPRINT MIND (ашьақәгылара)

SPRINT MIND ашьақәгылара ҳаракы змаз 50 шықәса инаркны иреиҳауз АЕШ инхо 9,361-ҩык ауаа ҭнаҵааит. Урҭ еиҳа илаҟоу ашьақәгылара ахықәкы (ахыхьтәи ахыԥхьаӡара 120 аҵаҟа) ма астандарттә хықәкы (140 аҵаҟа) ирыдҳәалан. Еиҳа илаҟоу ахықәкы ахшыҩ маҷк аԥсыҽхара акыр иармаҷит — ари адеменциа аԥхьа иҟалар зылшо агәалашәареи ахшыҩи рыпроблемақәа рстадиоуп. Иҟалар шалшо адеменциазы, еиҳа илаҟоу ахықәкы змаз агәыԥ аҿы ахҭысқәа маҷын, аха аиԥшымзаара статистикала ихадарамызт. Аҭҵаара иааигәаны иаҟәыҵит, насгьы адеменциа ахҭысқәа игәыӷуаз аасҭа еиҳа имаҷын, убри азы ари азҵаара аҭак аҭаразы маҷк хәыҷхар ҟалон (SPRINT MIND JAMA аҿы).

Иаанагозеи аҳасабрбақәа реицҵара

2021 шықәсазтәи Cochrane аҳасабрба шәарҭарақәак еицызҵаауаз апрограммақәа рҟынтә 18,000-ҩык иреиҳау ауаа злахәыз жәаба ҭҵаара дук еиднакылеит. Уи ахшыҩ атестқәа рҿы маҷк аихьӡара дырбеит, аха уи зхылаԥшуаз ҩ-ҭҵаарак рҿы шаҟа ауаа адеменциа роуыз аҿы ииашоу еиԥшымзаара ԥшааӡамызт (Cochrane аҳасабрба еилаҵоу интервенциақәа рзы).

Аҭҵаарадыррақәа, аинженериа, амедицина рмилаҭтә академиақәа 2017 шықәсазтәи рҳасабрба, NIA икьаҿу ахҳәаа ззыҟанаҵаз, х-амҩак рзы «агәыӷра зҵоу, аха макьана ииашаӡам» ашаҳатәрақәа ԥшааит: ашьақәгылара ҳаракы ахылаԥшра, афизикатә уранагӡара ардура, насгьы ахшыҩтә тренинг.

Ихадароума шәандалац?

Lancet акомиссиа абжьгара ауп ашәарҭарақәа шеилшо еиҳа ираԥхьа армаҷреи шеилшо еиҳа ирацәаны лаҟаны рыхьчареи: «шеилшо еиҳа ииашазар, еиӷьуп» насгьы «шеилшо еиҳа ирацәазар, еиӷьуп». Иара убас иҳәоит ашәарҭара армаҷра ахаангьы еиҳа ираԥхьаӡам ма еиҳа ихьашәаӡам ҳәа. Ашаҳатәрақәа реиҳарак абжьаратә қәра иаҵанакуеит, 40 инаркны 65 шықәса рҟынӡа, аха абалаҵра аԥсыҽхареи асоциалтә халареи реиԥш иҟоу шәарҭарақәак ақәрахьӡеираҿы ауснагӡара аҵакы амоуп.

Аҳасабрба иҳәоит ашәарҭара иаамҭа рацәаны аҟазара еиҳа дуу ԥсахра шырҿио ашаҳатәрақәа еиҳа иӷәӷәахеит ҳәа. Иаҳҳәап, абжьаратә қәраҿы иалаго адиабет еиҳа ихьашәаны иалаго адиабет аасҭа еиҳа ихадароушәа ҟоуп.

Адеменциа ашәарҭара ауаа зегь рзы еиԥшума?

Мап. Акомиссиа ишазгәанаҭаз ала, ахашәала лаҟәи абжьаратәи змоу атәылақәа рҿы инхо, амиллеҭ маҷқәа ирыҵанакуа, насгьы аԥара маҷ змоу ауаа арҭ ашәарҭарақәа еиҳа ирацәаны ирымоуп, убри азы адеменциа еиҳа иқәыԥшу ақәраҿы аҿиара алашароуп. Шәарҭара рацәа ауаа хаҭала иалырхым аҭагылазаашьақәа ирыдҳәалоуп: ахәыҷраан ирымаз ашколтә ҵара ахәшьара, инхо аҳауа, насгьы агәабзиаратә фатә ааигәа аԥшаара алшареи уи ахәи.

Убри азы акомиссиа абжьгарақәа ауаа хаҭала реиԥш аҳәынҭқаррақәагьы рзы иҳәоуп: ахәыҷқәа зегь рзы аҵара бзиа, еиҳа ицқьоу аҳауа, аҭамбакы абжьыҭра армаҷразы ауснагӡарақәа, атуканқәеи аресторанқәеи рҿы иҭиуа афатә аҿы ашеқәари аџьыки армаҷра, насгьы зҭаху зегь рзы аҳаракыратә дыргақәа рыҭара. Хаҭалатәи аџьабаа ихадароуп, аха ауаа зынхо адунеигьы хадароуп. Уи даҽа мзызк ауп адиагноз азы аӡәгьы хара идымҵаразы.

Иарбанқәоу ари аҭҵаара ииашоу аҳәаақәа?

  • Адеменциа аҿиара шықәс жәпа иаҭахуп, аха аҭҵаарақәа реиҳарак ҩ-шықәса инаркны хә-шықәса рҟынӡа имҩаԥысуеит. Атестқәа рылҵшәақәа мацара акәымкәа, адеменциа ахаҭа аҭҵаара акыр идуум, акыр идуу ҭҵаарақәа иаҭахуп.
  • Аҭҵаарақәа реиҳарак ахшыҩ атестқәа рхылаԥшуеит. Атест аҿы маҷк аеиӷьхара уи ауаа адеменциа маҷны ироуеит ма есымшатәи аԥсҭазаара мариоухар ҳәа ҳәаақәҵараӡам.
  • Агәаҳәара зҵоу ауаа еиҳа гәабзиоуп насгьы егьырҭ ауаа аасҭа еиҳа аҵара рымоуп. Lancet акомиссиа иазгәанаҭоит ашаҳатәрақәа реиҳарак макьана ахашәала ҳаракы змоу атәылақәа рҟынтә ишхылҵуа, амиллеҭ маҷқәагьы маҷны ишрыланархо.
  • Адҳәаларақәак ҩ-ганки ицоит. Аиҭаҵра амаҷреи ауаа реилазаара аҟамзаареи адеменциа ахҟьага мацара акәымкәа, уи раԥхьатәи алҵшәахар ҟалоит.
  • Афатә азы аҭҵаарақәа макьана агәырҭыӡбара ду аҳнамыҭаӡеит. MIND адиета хышықәсатәи аҭҵаара ахшыҩ атестқәа рҿы аконтрольтә диета аасҭа ҷыдалатәи еиԥшымзаара амаӡамызт. Ҳара ҳ-афатә азы агәаларшәага шәахәаԥш.
  • Ахшыҩ ахәмаррақәа адеменциа аԥырхагахоит ҳәа ишьақәырӷәӷәаӡам. Ҳара ҳ-ахшыҩ ахәмаррақәеи адеменциеи рзы агәаларшәага шәахәаԥш.
  • Афатә аҟәыҵра (ачгара) ауаа рҿы ашаҳатәрақәа маҷ амоуп, насгьы ақәрахьӡеи рзы шәарҭахар ҟалоит. Ҳара ҳ-афатә аҟәыҵразы агәаларшәага шәахәаԥш.

Аӡәы зегь «ииашаны» иҟаиҵазар, избан уесгьы адеменциа зауз?

Избанзар адеменциа алхрақәа рылҵшәа мацара акәӡам. NIA иҳәоит ақәра — Альцгеимер ачымазаразы еицырдыруа зегь раасҭа дуу шәарҭароуп ҳәа, уи аӡәгьы иԥсахыр ауам. Агенетикагьы роль ду амоуп. Насгьы аҵарауаа ауаа реиҳарак рҿы Альцгеимер зыхҟьо макьана инагӡаны ирызеилкаауам. 14 шәарҭарак зегь аԥырхагахаргьы, Lancet акомиссиа хаҭалатәи аҳәаақәҵарала ахҭысқәа реиҳарак бжак инареиҳаны макьана еилкааӡам.

Убри азы шәара ауранагӡара зҭаху, бзианы зфоз, аҭамбакы ахаангьы змыбжьыз, аха уесгьы адеменциа зауз ауаҩы шәзыхшыҩзышьҭуазар, урҭ ргәаналагьы шәара шәгәаналагьы агха акгьы ыҟаӡам. Шәара шәхаҭа адеменциа змоу шәакәзар, уи шәара шәхараӡам. Ахара гәаӷьра аҭаацәа рҿы лассы-лассы ицәырҵуеит, аха уи иахәҭам. Уажәы ихадароу — агәҭынчра, аимадара, бзиала амшқәа рархьӡароуп, ҳара ҳ-уснагӡатә идеақәа насгьы ахылаԥшҩы ихы ахьчаразы агәаларшәага алагамҭа бзиоуп.

Иарбан уснагӡарақәоу аҳақьым шәиацәажәар шәылшо?

Арҭ аганахьала еиҳарак аҭҵаарақәа мҩаԥыргон. Урҭ агәаҭараан рылацәажәара иахәҭоуп, избанзар урҭ реиҳарак агәы агәабзиара, агәаҳәара, ахақәиҭра рҿы иацхыраауеит, адеменциа иахьахылҵуа алҵшәа иарбанзаалакгьы.

  1. Ашьақәгылара. Шәазҵаа шәара шәхыԥхьаӡарақәа шәаҳәарц, шәара шәгәабзиара иашьашәалоу ахықәкы иарбану. Lancet акомиссиа 40 шықәса рҟынтә инаркны ахыхьтәи ахыԥхьаӡара 130 ма еиҳа илаҟоу ахықәкы ашьҭазаара абжьгара ҟанаҵоит, аха еиҳа ихәыҷу/изқәрахьӡаз ауаҩы изы ииашоу ахықәкы зеиԥш гәабзиара иадҳәалоуп.
  2. Аҳаракыра. Аҳаракыра агәаҭара шәазҵаа, насгьы аҳаракыратә дыргақәа ишәцхыраару. Ҳара ҳ-аҳаракыразы агәаларшәага аҭҵаарақәа еиҭанаҳәоит.
  3. Абалаҵра. Есымша аблақәа ргәаҭара шәацәымцан, катаракта реиԥш иҟоу ауадаҩрақәа рыхәышәтәра шәазҵаа.
  4. Ахолестерин. Шәара шә-LDL ахолестерин агәаҭара аҭахума, акгьы аԥсахра аҭахума шәазҵаа.
  5. Ашьа аҿы ашеқәар. Адиабет шәмазар, шәарҭада уи ахылаԥшра шәазҵаа.
  6. Агәаҳәара. Адепрессиа лассы-лассы иҟалоит, насгьы ихәышәтәуеит. Ҩ-мчыбжь иреиҳаны агәыкаҳара шәмазар ма акгьы шәгәы иақәымшәозар, шәҳақьым иажәа иацҵа.
  7. Аҭамбакы абжьыҭреи арыжәтәи. Аҭамбакы абжьыҭра аҟәыҵразы ацхыраареи арыжәтә ахархәара шәарҭада аҳәаақәеи шәазҵаа.
  8. Аиҭаҵра. Шәара шәзы шәарҭада иҟоу ауранагӡара иарбану шәазҵаа. Ҳара ҳ-ауранагӡаразы агәаларшәага идеақәа амоуп.
  9. Ахы ахьчара. Авелосипед ақәшәараани аконтакттә спорт аани ашлем шәшәыршәала, насгьы акаҳарахьчара шәазҵаа.
  10. Аимадара ахьчара. Егьырҭ ауаа рыҟны аамҭа алхра агәабзиаратә ԥсҭазаара ахәҭоуп. Ҳара ҳ-социалтә еимадаразы агәаларшәага насгьы ацәаразы шәахәаԥш.

Ахәшәқәа, афатә, абадқәа, ачгара, ма ауранагӡара шәаԥсахыр шәхацырцыԥхьаӡа, раԥхьа шәҳақьым иажәа ацышәҵа, хаҭала агәы чымазара, адиабет, акаҳарақәа шәмаззар, ма шәара шәхаҭа адеменциа змау шәакәзар.

Аҳақьым шәиацәажәа

Шәара шәхаҭа ма даҽаӡәы иҿы шәгәы зырҿио агәалашәареи ахшыҩи рыԥсахрақәа шәбар, аҳақьым дызхьашәҵа. NIA ишазгәанаҭо ала, агәалашәара апроблемақәа даҽа мзызқәак рымазар ҟалоит, иаҳҳәап, ахәшәқәа ралҵшәа, аҭыӡы хылаԥшратә чымазара, адепрессиа, ма авитамин B12 амаҷра, насгьы арҭ апроблемақәа шьоукы амзыз анхәышәтәу хыҵуеит. Ҳара ҳ-ашәарҭаратә дыргақәа рзы агәаларшәага шәахәаԥшыр шәылшоит изхьаԥштәу еилкааразы.

Ихахарҭәаау аԥсахрақәа рзы иццаку ацхыраара шәаԥшаа: ихахарҭәаау ахшыҩ аилаҩра, ганк ала аԥсыҽхара ма акгьы амырҵара, ацәажәара ацәгьахара, ма ахы хьбара ӷәӷәа инсульт ма даҽа ҭагылазаашьа ӷәӷәак адыргахар ҟалоит. 112 ахь шәазвоқәа.

Иарбан ҭыԥу Golden Moments зку

Golden Moments имариоу еицызхәмаруа уснагӡарақәа ҟанаҵоит: аиҿцәажәаратә карточкақәа, асахьақәа рбинго, насгьы аҭынч аԥсыԥ лаҵара. Урҭ агәырӷьаразеи еицырхьӡаратә аамҭазеи иҟаҵоуп. Урҭ ахәышәтәра акәӡам, насгьы адеменциа аԥырхагахаӡом, амҽхаӡом.

Еицырзеиԥшу азҵаарақәа

Адеменциа аԥырхагахара аума?

Ахаҭалатәи ауаҩы изы адеменциа аԥырхагахаразы ишьақәырӷәӷәоу амҩа ыҟаӡам. Аҭҵаарақәа ишаҳарбо ала, шәарҭарақәак армаҷра, иаҳҳәап, ашьақәгылара ҳаракы, аҳаракыра аԥсыҽхара, аҭамбакы абжьыҭра, ауааԥсыра зегь рҿы адеменциа аҟалара алшара маҷхар ма уи ахылҵшьҭра аамҭа иахаҵәар ҟалоит. Урҭ алшарақәоуп, ҳәаақәҵарақәаӡам.

Иаанагозеи Lancet акомиссиа иаанагаз 45% ахыԥхьаӡара?

2024 шықәсазтәи Lancet акомиссиа ишазгәанаҭаз ала, адунеи аҿы адеменциа ахҭысқәа 45%-ҟа 14 шәарҭарак ирыдҳәалоуп, урҭ теориак ала ирыԥсахыр ҟалоит. Уи аҳәаақәҵара арҭ афакторқәа адеменциа иахҟьоит ҳәа агәрагон, аавторцәагьы иазгәарҭоит урҭ адҳәаларақәа шьҭахьк иахҟьо акәзар шалшо. Уи ауааԥсыра зегь ирызкуп, хаҭалатәи ауаҩы ишәарҭара аҳәара ауам.

Саб ма сан ииашоу аԥсҭазаашьа рымазар, избан адеменциа зауз?

Ақәра, агенетика, аӡәгьы ихылаԥшра иаҵамыз афакторқәа рацәа адеменциаҿы роль ду нарыгӡоит. Lancet акомиссиа аавторцәа иазгәарҭоит ауааԥсыра зегь рҿы ашәарҭара армаҷра хаҭала ауаҩы адеменциа дицәцап ҳәа гарантиа шанамҭо. Адиагноз аӡәгьы игха шакәым азышаҳатәроуп.

65 шықәса ашьҭахь адеменциа ашәарҭара армаҷра ихьашәазар аума?

Lancet акомиссиа иҳәоит ашәарҭара армаҷра макьана ихьашәаӡам, насгьы иеиҳагьы ииашам ҳәа ахаангьы иҟаӡам, ашаҳатәрақәа реиҳарак абжьаратә ақәра иаҵанакуазаргьы. Аҳаракыреи абалаҵреи рахәышәтәра, ауранагӡара, ауаа реилазаараҿы аҟазара — арҭ иахьатәи аԥсҭазаашьа аҿы изҵааҵәахьоу уснагӡароуп. Шәара шәгәабзиара иашьашәалоу аҳақьым иажәа ацышәҵа.

Ахшыҩ ахәмаррақәа ма ҷыдалатәи афатә адеменциа аԥырхагахазар аума?

Ахәмаррагьы, афатәгьы, абадгьы, адиетагьы адеменциа аԥырхагахоит ҳәа ишьақәырӷәӷәаӡам. MIND адиета хышықәсатәи аҭҵаара ахшыҩ атестқәа рҿы ҷыдалатәи еиԥшымзаара амаӡамыз, акоммерциатә апликациақәагьы аҭҵаарақәа рҿы ирбаз ахҭысқәа шамоу ишьақәырӷәӷәаӡам.

Ахыҵхырҭақәа

Ҳара ари адаҟьа зықәгәыӷуа аиҿкаарақәеи аҭҵаарақәеи рахь ҳрыдҳәалоит. Адаҟьа анырҿыцыз зегьы гәаҭан.

  1. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
  2. Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
  3. Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
  4. What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
  5. Memory Problems, Forgetfulness, and Aging · National Institute on Aging
  6. A 2 year multidomain intervention of diet, exercise, cognitive training, and vascular risk monitoring versus control to prevent cognitive decline in at-risk elderly people (FINGER): a randomised controlled trial · The Lancet (via PubMed)
  7. Structured vs Self-Guided Multidomain Lifestyle Interventions for Global Cognitive Function: The US POINTER Randomized Clinical Trial · JAMA (via PubMed)
  8. Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)
  9. Multi-domain interventions for the prevention of dementia and cognitive decline · Cochrane Database of Systematic Reviews (via PubMed)

Ахәмарра ҟәымшәышә шәазыхиоума?

Асахьа дуқәа, атаимер ыҟам, ахәшьара ыҟам, насгьы аҽҭаҩразы акгьы ыҟам. Шәбраузер аҟны шәеицхәмаруеит.

Абарҭ ахәмаррақәа уманы уца

iPhone, iPad, Android рзы ихәыҷу Golden Moments апрограмма: асахьа дуқәа, шәҭаацәаратә фотосахьақәа зну ахәмаррақәа, насгьы Wi‐Fi ада аус зуа асахьатә пакетқәа. Аконт, аӡыргақәа, атаимер ма ахәшьара ыҟам.