Enwere Ike Igbochi Dementia? Ihe Nyocha Na-ekwu

Ọ bụrụ na ị na-elekọta onye nwere dementia, ma ọ bụ ị hụla nne ma ọ bụ nna ka ọ na-ebi ná ya, ị nwere ike ịnọ na-eche ma e nwere ike igbochi ya, na ma ị nwere ike igbochi ya ime gị. Ibe a na-akọwa ihe nyocha na-ekwu n’ezie, n’asụsụ dị mfe. Azịza dị mkpụmkpụ: ọ dịghị onye nwere ike ikwe nkwa igbochi dementia, mana nyocha na-atụ aro na enwere ike ibelata ụfọdụ ihe egwu, na ibelata ha n’etiti ọtụtụ mmadụ nwere ike ịpụta na mmadụ ole na ole na-enweta dementia ma ọ bụ na-enweta ya n’oge.

Nke a bụ ozi izugbe, ọ bụghị ndụmọdụ ahụike. Biko gụọ ọkwa ahụike anyị ma kparịta na dọkịta banyere ahụike nke gị.

Enwere ike igbochi dementia?

Enweghị ụzọ e gosipụtara iji gbochie dementia maka otu onye. National Institute on Aging (NIA) na-ekwu na ọ bụ ezie na ọ dịghị ihe e gosipụtabeghị ka ọ na-egbochi Alzheimer, ndị nyocha achọtala atụmatụ na-enye olileanya ma na-amụ ihe nwere ike ịrụ ọrụ na ihe nwere ike ọ gaghị arụ ọrụ.

Ihe nyocha na-egosi bụ na ọnọdụ ahụike na omume ụfọdụ jikọtara na ohere dị elu nke dementia. Mgbe ihe egwu ndị ahụ dị ala n’etiti ọtụtụ mmadụ, mmadụ ole na ole nwere ike ịnweta dementia, ma ọ bụ ha nwere ike ịnweta ya n’oge ọzọ n’ndụ. Nke ahụ dị nnọọ iche na nkwa.

Otu ihe ịrịba ama na-enye olileanya: Lancet Commission nke 2024 kọrọ na n’ụfọdụ mba ndị nwere ego dị elu, gụnyere US na UK, òkè ndị agadi nwere dementia agbadala. Ndị dere ya chere na nke a bụ n’ihi akụkụ ụfọdụ nke ezigbo agụmakwụkwọ, ezigbo nlekọta ahụike na obere mmebi nke akwara ọbara n’ime ndụ dum, dịka nchịkọta University College London nke akụkọ ahụ si kwuo.

Gịnị ka Lancet Commission nke 2024 chọtara?

Lancet Commission banyere igbochi, ntinye aka na nlekọta dementia bụ otu ndị nyocha dementia 27 na-enyocha ihe àmà kwa afọ ole na ole. Akụkọ ha nke 2024 kpọrọ ihe egwu 14 nwere ike ịgbanwe, ma gbaa ama na ha niile ọnụ na-ejikọta na ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ọkara (ihe dị ka 45%) nke ikpe dementia n’ụwa niile. N’okwu ndị dere ya, ikpe ndị a nwere ike n’echiche ịgbochi ma ọ bụ igbu oge ma ọ bụrụ na e wepụrụ ihe egwu ndị ahụ (akụkọ Lancet Commission nke 2024).

Ihe 14 ahụ, nke e kere ụzọ ọ bụla dịka oge ndụ ebe ihe àmà kachasị siri ike:

• Oge nwata: agụmakwụkwọ pere mpe.
• Etiti ndụ (ihe dị ka afọ 40 ruo 65): ịnụ ihe adịghị mma (hearing loss), LDL cholesterol dị elu (nke “ọjọọ”), ịda mba n’obi (depression), mmerụ isi, enweghị mmegharị ahụ, ọrịa shuga (diabetes), ise sịga, ọbara mgbali elu, oke ibu ahụ (obesity) na ịṅụ mmanya karịa ókè.
• Ọgbọ ikpeazụ: ịbụ onye a hapụrụ naanị ya (social isolation), mmetọ ikuku, na ịhụ ụzọ adịghị mma na-enweghị ọgwụgwọ.

Mgbakwunye abụọ kacha ọhụrụ na 2024 bụ LDL cholesterol dị elu na ịhụ ụzọ adịghị mma na-enweghị ọgwụgwọ. Ihe ndị jikọtara na òkè kacha ukwuu nke ikpe bụ ịnụ ihe adịghị mma na LDL cholesterol dị elu (ihe dị ka 7% nke ọ bụla), na-esote agụmakwụkwọ pere mpe na ịbụ onye a hapụrụ naanị ya (ihe dị ka 5% nke ọ bụla).

Nduzi anyị banyere ihe egwu na-agabiga ihe 14 niile n’ime tebụl, ya na ihe nyocha na-ejikọta na ihe ị nwere ike ime.

Ihe 45% anaghị apụta

Ọ dị mfe ịghọtaghị nọmba a nke ọma, ya mere ọ na-enyere aka ịbụ onye doro anya:

• Ọ bụ atụmatụ maka ọtụtụ mmadụ. Ọ na-akọwa ikpe dementia n’ụwa niile, ọ bụghị ohere gị ma ọ bụ nke nne ma ọ bụ nna gị.
• Ọ na-eche na ihe na-akpata ihe. Ndị dere ya na-ekwu na ha tinyere naanị ihe egwu nwere ihe àmà na-eme ka e kwenye, mana ụfọdụ njikọ nwere ike ịbụ naanị akụkụ ihe kpatara ya. Dịka ọmụmaatụ, ịda mba n’obi n’ọgbọ ikpeazụ nwere ike mgbe ụfọdụ ịbụ ihe mgbaàmà mbụ nke dementia kama ịbụ ihe kpatara ya.
• Ọ naghị ekwe nkwa ihe ọ bụla maka otu onye. Nchịkọta UCL na-ekwu na ibelata ihe egwu na-arụ ọrụ n’ọkwa ọtụtụ mmadụ ma ọ naghị ekwe nkwa na onye ọ bụla ga-ezere dementia.
• Ihe ndị a anaghị akọwa ọkara nke ọzọ. Afọ, mkpụrụ ndụ ihe nketa na ihe ndị ọkà mmụta sayensị na-aghọtabeghị bụ ihe ndị fọdụrụ.

Gịnị bụ ọdịiche dị n’etiti “ibelata ihe egwu” na “igbochi”?

Ibelata ihe egwu pụtara ibelata ohere. Ọ bụrụ na nnukwu otu ndị mmadụ belata ọbara mgbali elu ha, mmadụ ole na ole n’ime ha nwere ike ịnweta dementia n’ime ọtụtụ afọ karịa ka ha ga-eme n’ụzọ ọzọ. Ụfọdụ ndị n’otu ahụ ga-enweta ya.

Igbochi na-atụ aro igbochi ihe ka ọ ghara ime ma ọlị. Maka dementia, nke ahụ abụghị ihe nyocha nwere ike ikwe nkwa onye ọ bụla taa.

Ndị nyocha na-ekwukwa banyere igbu oge. Lancet Commission na-akọ ihe àmà ọhụrụ na ibelata ihe egwu nwere ike ịtụgharị mgbe dementia na-amalite ma belata oge onye na-etinye ịnọ n’ahụike adịghị mma. Ọbụlagodi igbu oge afọ ole na ole nwere ike ịdị mkpa nke ukwuu maka onye ahụ na ezinụlọ ya.

N’ebe a, anyị na-eji “ihe egwu dị ala” na “jikọtara na” n’ebumnuche. Mgbe ị hụrụ ngwaahịa, ihe mgbakwunye ma ọ bụ mmemme na-ekwu na ọ ga-“egbochi Alzheimer”, jiri nlezianya mee ya. NIA na-atụ aro ka ị gwa dọkịta tupu ị nwaa ọgwụ ma ọ bụ ọgwụgwọ ọ bụla na-ekwu na ọ ga-egbochi Alzheimer, n’ihi na ngwaahịa ndị dị otú ahụ nwere ike ọ gaghị abụ nke nchekwa, ịla ego n’efu, ma ọ bụ abụọ ahụ.

Gịnị ka nnukwu nnwale chọtara?

Nyocha nlele (observational studies), nke na-ele ihe na-eme ndị mmadụ n’oge, nwere ike igosi njikọ. Nnwale nke a na-ekenye ndị mmadụ n’otu usoro ma ọ bụ n’otu nlele site n’ohere (randomized trials) bụ ule siri ike karịa. Nke a bụ ihe ụfọdụ n’ime nnwale ndị a ma ama chọtara.

FINGER (Finland)

Nnwale FINGER debara ndị okenye 1,260 dị afọ 60 ruo 77 nwere ihe egwu dị elu nke dementia. Ọkara natara usoro afọ abụọ nke ndụmọdụ nri, mmegharị ahụ, mmega ụbụrụ isi n’kọmputa na nyocha nke ahụike obi na akwara ọbara; ọkara nke ọzọ natara ndụmọdụ ahụike izugbe. Otu usoro ahụ mere ntakịrị nke ọma n’otu nchịkọta ule iche echiche, obere ọdịiche nke dị mkpa n’ụzọ ọnụọgụ (statistically significant) (nnwale FINGER na The Lancet). Nnwale ahụ tụrụ nsonaazụ ule, ọ bụghị nchọpụta dementia.

US POINTER (United States)

US POINTER debara ndị okenye 2,111 dị afọ 60 ruo 79 na-adịghị eme mmegharị ahụ, nwere nri na-adịghị mma karịa na nwere ihe egwu ndị ọzọ. E gbara otu abụọ ahụ ume ka ha na-eme mmegharị ahụ na uche karịa, na-eri nri nke ọma, na-ejikọta ndị mmadụ ma na-elele ahụike obi. Otu natara usoro a haziri ahazi nke a na-azụ; nke ọzọ duziri onwe ya. N’ime afọ abụọ, nsonaazụ ule iche echiche mere nke ọma n’otu abụọ ahụ, ma ntakịrị karịa n’otu a haziri ahazi (nnwale US POINTER na JAMA). Ndị dere ya na-ekwu na a chọrọ nsonaazụ ọzọ ka a mara ma ọdịiche ahụ dị mkpa n’ndụ kwa ụbọchị. N’ihi na ọ nweghị otu “emeghị ihe ọ bụla”, nnwale ahụ enweghị ike ikwu ole usoro ọ bụla nyere aka ma e jiri ya tụnyere enweghị mgbanwe ọ bụla.

SPRINT MIND (ọbara mgbali elu)

SPRINT MIND mụrụ ndị okenye 9,361 nke US dị afọ 50 na karịa nwere ọbara mgbali elu. E kenyere ha n’ebumnuche ọbara mgbali dị ala karịa (nọmba elu n’okpuru 120) ma ọ bụ ebumnuche ọkọlọtọ (n’okpuru 140). Ebumnuche dị ala belatara obere nsogbu n’iche echiche na ncheta (mild cognitive impairment) nke ukwuu, nke bụ ọkwa nsogbu ncheta na iche echiche nke nwere ike bịa tupu dementia. Maka dementia nwere ike, e nwere ikpe ole na ole n’otu ebumnuche dị ala, mana ọdịiche ahụ abụghị nke dị mkpa n’ụzọ ọnụọgụ. Nnwale ahụ kwụsịrị n’oge ma nwee ikpe dementia pere mpe karịa ka a tụrụ anya, ya mere ọ nwere ike ịbụ ihe pere mpe iji zaa ajụjụ ahụ (SPRINT MIND na JAMA).

Ihe nyocha ndị a na-agbakọta pụtara

Nyocha Cochrane nke 2021 jikọtara nnwale buru ibu itoolu nke usoro na-elekọta ọtụtụ ihe egwu n’otu oge, ya na ndị mmadụ karịrị 18,000. Ọ chọtara obere uru n’ule iche echiche, mana enweghị ọdịiche doro anya n’ọnụọgụ ndị nwetara dementia n’nnwale abụọ nke tụrụ ya (nyocha Cochrane banyere usoro ọtụtụ akụkụ).

Nyocha nke 2017 nke National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, nke NIA kọwara n’ụzọ dị mkpụmkpụ, chọtara ihe àmà “na-akpali obi mana na-agaghị agwa mmadụ ihe ọ bụla” maka ụzọ atọ: ijikwa ọbara mgbali elu, ịbawanye mmegharị ahụ, na ọzụzụ iche echiche.

Oge ị malitere ọ̀ dị mkpa?

Ndụmọdụ Lancet Commission bụ ibelata ihe egwu ka ọ dị n’oge o kwere omume ma debe ha dị ala ruo ogologo oge o kwere omume: “ka ọ dị n’oge karịa, ka ọ ka mma” na “ka ọ dị ogologo karịa, ka ọ ka mma.” Ọ na-ekwukwa na o nweghị oge gara ọsọ ma ọ bụ nke gabigara ibelata ihe egwu. Ọtụtụ ihe àmà gbasara etiti ndụ, ihe dị ka afọ 40 ruo 65, mana ụfọdụ ihe, dị ka ịhụ ụzọ adịghị mma na ịbụ onye a hapụrụ naanị ya, bụ ihe egwu nke ọgbọ ikpeazụ ebe ime ihe ka nwere ike ịdị mma.

Akụkọ ahụ na-ekwu na e nwere ihe àmà siri ike ugbu a na ịnọ ogologo oge n’ihe egwu nwere mmetụta ka ukwuu. Dịka ọmụmaatụ, ọrịa shuga na-amalite n’etiti ndụ yiri ka ọ dị mkpa karịa ọrịa shuga na-amalite n’oge ọzọ.

Ihe egwu dementia ọ̀ bụ otu maka onye ọ bụla?

Mba. Commission chọtara na ndị nọ n’mba ndị nwere obere ego na ego etiti, ndị si n’otu ndị pere mpe na ndị nwere obere ego na-ebukarị ọtụtụ n’ime ihe egwu ndị a, ya mere dementia na-amalitekarị n’afọ dị obere. Ọtụtụ ihe egwu jikọtara na ọnọdụ ndị mmadụ ahọrọghị, dị ka ogo agụmakwụkwọ ha nwere mgbe ha bụ ụmụaka, ikuku dị ebe ha bi, na ma nri ahụike dị ọnụ ahịa nke ọma ma dịkwa nso.

Nke a bụ ihe mere ndụmọdụ Commission ji lekwasị anya n’ọchịchị dịka ndị mmadụ n’onwe ha: ezigbo agụmakwụkwọ maka ụmụaka niile, ikuku dị ọcha, usoro iji belata ise sịga, obere shuga na nnu n’nri a na-ere n’ụlọ ahịa na ebe a na-eri nri, na ihe enyemaka ịnụ ihe maka onye ọ bụla chọrọ ha. Mbọ onye ọ bụla dị mkpa, ma ụwa ndị mmadụ bi n’ime ya dịkwa mkpa. Nke a bụ ihe ọzọ mere i kwesịghị ịta onye ọ bụla ụta maka nchọpụta.

Kedu oke eziokwu nke nyocha a?

• Dementia na-ewe ọtụtụ iri afọ ịmalite, mana ọtụtụ nnwale na-adịru afọ abụọ ruo ise. Ịtụ dementia n’onwe ya, ọ bụghị naanị nsonaazụ ule, chọrọ nyocha dị ogologo ma buru ibu.
• Ọtụtụ nnwale na-atụ ule iche echiche. Obere mmelite n’ule anaghị apụta na mmadụ ole na ole ga-enweta dementia ma ọ bụ na ndụ kwa ụbọchị ga-adị mfe.
• Ndị ọ bụ afọ ofufo na-asonye na-adịkarị mma ahụike karịa ma mụtakwa akwụkwọ karịa ọha mmadụ. Lancet Commission na-ekwu na ọtụtụ ihe àmà ka si n’mba ndị nwere ego dị elu na ndị si n’otu ndị pere mpe adịghị n’ọnụọgụ zuru ezu.
• Ụfọdụ njikọ na-aga n’ụzọ abụọ. Ịbụ onye na-adịghị eme mmegharị ma ọ bụ na-adịghị ejikọta ndị mmadụ nwere ike ịbụ mmetụta mbụ nke dementia, ọ bụghị naanị ihe kpatara ya.
• Nnwale nri enweghị nsonaazụ na-atọ ụtọ ruo ugbu a. Otu nnwale afọ atọ nke usoro nri MIND chọtara enweghị ọdịiche dị ukwuu n’iche echiche ma e jiri usoro nri nlele tụnyere ya. Lee nduzi anyị banyere nri.
• Egwuregwu ụbụrụ isi egosipụtabeghị na ha na-egbochi dementia. Lee nduzi anyị banyere egwuregwu ụbụrụ isi na dementia.
• Ihe àmà nke ibu ọnụ n’ime mmadụ pere mpe nke ukwuu, ọ nwekwara ike ịbụ ihe egwu maka ndị okenye. Lee nduzi anyị banyere ibu ọnụ.

Ọ bụrụ na onye mere ihe niile “n’ụzọ ziri ezi”, gịnị mere o ji nweta dementia?

N’ihi na dementia abụghị naanị nsonaazụ nhọrọ. NIA na-ekwu na afọ bụ isi ihe egwu a maara maka Alzheimer, ọ dịghịkwa onye nwere ike ịgbanwe ya. Mkpụrụ ndụ ihe nketa na-ekere òkè. Ndị ọkà mmụta sayensị aghọtabeghị nke ọma ihe na-akpata Alzheimer n’ọtụtụ ndị. Ọbụlagodi ma e wepụ ihe egwu 14 ahụ niile, atụmatụ Lancet Commission n’onwe ya na-ahapụ ihe karịrị ọkara nke ikpe n’enweghị nkọwa.

Ya mere ọ bụrụ na ị na-elekọta onye mere mmegharị ahụ, riri nri nke ọma, ọ naghị asị sịga ma ka nwetara dementia, ọ dịghị ihe jọrọ njọ n’akụkụ ya, ma ọ bụ nke gị. Ọ bụrụ na ị na-ebi ná dementia n’onwe gị, ọ bụghị ihe i mere. Ịta onwe onye ụta bụ ihe a na-ahụkarị n’etiti ezinụlọ, mana ọ bụghị ihe ọ kwesịrị. Ihe dị mkpa ugbu a bụ nkasi obi, njikọ na ụbọchị ọma, echiche ọrụ anyị na nduzi ilekọta onwe onye na-elekọta bụkwa ebe dị mma ịmalite.

Nzọụkwụ ndị ị nwere ike ikparịta na dọkịta

Ndị a bụ ebe a na-amụkarị. Ha kwesịrị ibuli n’oge nyocha n’ihi na ọtụtụ n’ime ha na-enyekwa ahụike obi, mmetụta na nnwere onwe aka, ihe ọ bụla mmetụta ha n’dementia ga-abụ.

1. Ọbara mgbali. Jụọ ihe nọmba gị bụ na ebumnuche dabara gị. Lancet Commission na-atụ aro ime ebumnuche nọmba elu nke 130 ma ọ bụ ala site n’afọ 40, mana ebumnuche ziri ezi maka onye okenye na-adabere n’ahụike ya n’ozuzu.
2. Ịnụ ihe. Rịọ nyocha ịnụ ihe, ma jụọ ma ihe enyemaka ịnụ ihe ga-enyere aka. Nduzi anyị banyere ịnụ ihe na-akọwa nyocha ahụ.
3. Ịhụ ụzọ. Nweta nyocha anya mgbe niile ma jụọ ma nsogbu dị ka cataract nwere ike ịgwọ.
4. Cholesterol. Jụọ ma ọ̀ kwesịrị ilele LDL cholesterol gị na ma ihe ọ bụla kwesịrị ịgbanwe.
5. Shuga dị n’ọbara. Ọ bụrụ na ị nwere ọrịa shuga, jụọ otu esi ejikwa ya n’ụzọ dị nchekwa.
6. Mmetụta. Ịda mba n’obi bụ ihe a na-ahụkarị ma enwere ike ịgwọ ya. Gwa dọkịta gị ma ọ bụrụ na ị nọla n’obi mgbu ma ọ bụ furu mmasị n’ihe karịa izu abụọ.
7. Ise sịga na mmanya. Jụọ banyere nkwado iji kwụsị ise sịga na oke nchekwa maka mmanya.
8. Mmegharị. Jụọ ụdị ọrụ dị nchekwa maka gị. Nduzi anyị banyere mmegharị ahụ nwere echiche.
9. Nchedo isi. Yi okpu nchekwa maka ịnya ígwè ma ọ bụ egwuregwu nwere ihe ịkpọtụ, ma jụọ banyere igbochi ịda.
10. Ịnọgide na-ejikọta. Oge ịnọ na ndị ọzọ bụ akụkụ nke ndụ ahụike. Lee nduzi anyị banyere njikọ ọha, na ụra kwa.

Tupu ịgbanwe ọgwụ, nri, ihe mgbakwunye, ibu ọnụ ma ọ bụ mmegharị ahụ, gwa dọkịta gị buru ụzọ, karịsịa ma ọ bụrụ na ị nwere ọrịa obi, ọrịa shuga, akụkọ ọdịda, ma ọ bụ ị na-ebi ná dementia ugbu a.

Gwa dọkịta

Ọ bụrụ na ị hụ mgbanwe n’ncheta ma ọ bụ n’iche echiche na-echegbu gị, n’onwe gị ma ọ bụ n’onye ọzọ, mee oge ịhụ dọkịta. NIA na-ekwu na nsogbu ncheta nwere ike inwe ihe ndị ọzọ na-akpata ha, dị ka mmetụta ọgwụ, nsogbu thyroid, ịda mba n’obi ma ọ bụ vitamin B12 dị ala, na na ụfọdụ nsogbu ndị a na-apụ ozugbo a gwọrọ ihe kpatara ha. Nduzi anyị banyere ihe ịrịba ama ịdọ aka ná ntị na-akọwa ihe ị ga-ele anya.

Nweta enyemaka ngwa ngwa maka mgbanwe na mberede: mgbagwoju anya na mberede, adịghị ike ma ọ bụ ahụ́ ịnwụ n’otu akụkụ (numbness), nsogbu n’ikwu okwu, ma ọ bụ isi ọwụwa dị oke njọ nwere ike ịbụ ihe ịrịba ama nke stroke ma ọ bụ mberede ọzọ. Kpọọ nọmba mberede nke mpaghara gị.

Ebe Golden Moments dabara

Golden Moments na-eme ọrụ dị mfe e nwere ọnụ, dị ka kaadị mkparịta ụka, bingo onyonyo na ntakịrị oge iku ume nwayọọ. Ha bụ maka obi ụtọ na ịnọ ọnụ. Ha abụghị ọgwụgwọ, ha anaghịkwa egbochi ma ọ bụ mee ka dementia na-aga nwayọọ.