Kan demensie voorkom word? Wat navorsing sê

As u omsien na iemand wat met demensie leef, of gesien het hoe ’n ouer daarmee saamleef, het u waarskynlik al gewonder of dit gekeer kon gewees het, en of u kan keer dat dit met uself gebeur. Hierdie bladsy verduidelik wat die navorsing werklik sê, in duidelike en eenvoudige taal. Die kort antwoord: niemand kan waarborg om demensie te voorkom nie, maar navorsing dui daarop dat sommige risiko’s verlaag kan word, en dat die verlaging daarvan oor ’n bevolking kan beteken dat minder mense demensie ontwikkel of dit eers later ontwikkel.

Hierdie is algemene inligting, nie mediese raad nie. Lees asseblief ons mediese vrywaring en gesels met ’n dokter oor u eie gesondheid.

Kan demensie voorkom word?

Daar is geen bewese manier om demensie vir enige individuele persoon te voorkom nie. Die National Institute on Aging (NIA) meld dat hoewel daar nog niks bewys is wat Alzheimer se siekte voorkom nie, navorsers belowende strategieë gevind het en besig is om te leer wat dalk kan werk en wat nie.

Wat navorsing wel wys, is dat sekere gesondheidstoestande en gewoontes verband hou met ’n hoër kans op demensie. Wanneer daardie risiko’s oor ’n hele bevolking laer is, kan minder mense demensie ontwikkel, of hulle kan dit dalk later in hul lewe ontwikkel. Dit is baie anders as ’n waarborg.

Een hoopvolle teken: die 2024 Lancet-kommissie het berig dat die aandeel ouer mense met demensie in sommige hoë-inkomstelande, waaronder die VSA en die VK, gedaal het. Die skrywers meen dit is waarskynlik deels te danke aan beter onderwys, beter gesondheidsorg en minder skade aan bloedvate oor ’n leeftyd, volgens University College London se opsomming van die verslag.

Wat het die 2024 Lancet-kommissie bevind?

Die Lancet-kommissie oor demensievoorkoming, -intervensie en -sorg is ’n groep van 27 demensienavorsers wat die bewyse elke paar jaar hersien. Hulle verslag van 2024 het 14 risikofaktore uitgewys wat moontlik verander kan word, en beraam dat hulle saam verantwoordelik is vir byna die helfte (sowat 45%) van demensiegevalle wêreldwyd. In die woorde van die skrywers sou hierdie gevalle teoreties voorkom of uitgestel kon word as die risiko’s verwyder sou word (2024 Lancet-kommissieverslag).

Die 14 faktore, gegroepeer volgens die lewensfase waar die bewyse die sterkste is:

• Vroeë lewe: minder onderwys.
• Middeljare (ongeveer 40 tot 65 jaar): gehoorverlies, hoë LDL-cholesterol („slegte” cholesterol), depressie, kopbesering, min fisieke aktiwiteit, diabetes, rook, hoë bloeddruk, vetsug en oormatige drankverbruik.
• Latere lewe: sosiale isolasie, lugbesoedeling en onbehandelde sigverlies.

Die twee nuutste toevoegings in 2024 was hoë LDL-cholesterol en onbehandelde sigverlies. Die faktore wat met die grootste aandeel gevalle verbind is, was gehoorverlies en hoë LDL-cholesterol (ongeveer 7% elk), gevolg deur minder onderwys en sosiale isolasie (ongeveer 5% elk).

Ons gids oor risikofaktore sit al 14 in ’n tabel uiteen, met wat die navorsing daaraan koppel en wat u kan doen.

Wat die 45%-syfer nie beteken nie

Dit is maklik om hierdie syfer verkeerd te verstaan, daarom help dit om presies te wees:

• Dit is ’n bevolkingskatting. Dit beskryf demensiegevalle oor die hele wêreld, nie u kanse of u ouer se kanse nie.
• Dit neem oorsaak en gevolg aan. Die skrywers verduidelik dat hulle slegs risikofaktore met oortuigende bewyse ingesluit het, maar dat sommige skakels dalk net deels oorsaaklik is. Depressie op ’n latere leeftyd kan byvoorbeeld soms ’n vroeë simptoom van demensie wees eerder as die oorsaak daarvan.
• Dit waarborg niks vir enige enkele mens nie. Die UCL-opsomming merk op dat die vermindering van risiko op die vlak van ’n bevolking werk en nie waarborg dat enige indiwidu demensie sal vryspring nie.
• Die ander helfte word nie deur hierdie faktore verklaar nie. Ouderdom, gene en oorsake wat wetenskaplikes nog nie verstaan nie, maak die res uit.

Wat is die verskil tussen „risikovermindering” en „voorkoming”?

Risikovermindering beteken om die waarskynlikheid te verlaag. As ’n groot groep mense hul bloeddruk verlaag, kan minder van hulle oor baie jare heen demensie ontwikkel as wat andersins die geval sou wees. Sommige individue in daardie groep sal dit egter steeds ontwikkel.

Voorkoming beteken om te keer dat iets enigsins gebeur. Vir demensie is dit nie iets wat navorsing vandag aan enigiemand kan beloof nie.

Navorsers praat ook oor uitstel. Die Lancet-kommissie rapporteer nuwe bewyse dat die verlaging van risiko die aanvang van demensie kan uitstel en die tyd wat ’n persoon met swak gesondheid leef, kan verkort. Selfs ’n uitstel van ’n paar jaar kan vir ’n mens en hul gesin baie beteken.

Op hierdie webwerf gebruik ons doelbewus terme soos „laer risiko” en „verband hou met”. Wanneer u ’n produk, aanvulling of program sien wat beloof om „Alzheimer se siekte te voorkom”, wees baie versigtig. Die NIA raai aan om eers met ’n dokter te praat voordat u enige pil of behandeling probeer wat beloof om Alzheimer se siekte te voorkom, aangesien sulke produkte onveilig kan wees, ’n vermorsing van geld kan wees, of albei.

Wat het groot proewe bevind?

Waarnemingstudies (wat kyk wat oor tyd met mense gebeur) kan verbande toon. Ewekansige proewe, waar mense lukraak aan ’n program of ’n vergelykingsgroep toegewys word, bied ’n sterker toets. Hier is wat van die bekendste proewe bevind het.

FINGER (Finland)

Die FINGER-proef het 1 260 volwassenes tussen 60 en 77 jaar ingesluit wat ’n hoër risiko vir demensie gehad het. Die helfte het ’n tweejarige program ontvang met dieetadvies, oefening, rekenaargebaseerde breinoefeninge en kontroles van hart- en bloedvatgesondheid; die ander helfte het algemene gesondheidsadvies ontvang. Die programgroep het effens beter gevaar op ’n reeks denktoetse, ’n klein maar statisties beduidende verskil (FINGER-proef in The Lancet). Die proef het toetsresultate gemeet, nie demensiediagnoses nie.

US POINTER (Verenigde State)

US POINTER het 2 111 volwassenes tussen 60 en 79 jaar ingesluit wat onaktief was, ’n minder gesonde dieet gehad het en ander risikofaktore gehad het. Albei groepe is aangemoedig om meer fisiek en verstandelik aktief te wees, beter te eet, sosiaal betrokke te bly en hul hartgesondheid dop te hou. Een groep het ’n gestruktureerde program met afrigting ontvang; die ander groep het hulself begelei. Oor twee jaar het denktoetsresultate in albei groepe verbeter, en effens meer in die gestruktureerde groep (US POINTER-proef in JAMA). Die skrywers sê verdere opvolgwerk is nodig om te weet of die verskil in die daaglikse lewe saak maak. Omdat daar geen groep was wat „niks gedoen het nie”, kan die proef nie sê hoeveel enige van die programme gehelp het in vergelyking met geen verandering nie.

SPRINT MIND (bloeddruk)

SPRINT MIND het 9 361 Amerikaanse volwassenes van 50 jaar en ouer met hoë bloeddruk bestudeer. Hulle is toegewys aan ’n laer bloeddrukteiken (boonste getal onder 120) of die standaardteiken (onder 140). Die laer teiken het ligte kognitiewe inkorting beduidend verminder — ’n stadium van geheue- en denkprobleme wat demensie kan voorafgaan. Wat waarskynlike demensie betref, was daar minder gevalle in die groep met die laer teiken, maar die verskil was nie statisties beduidend nie. Die proef is vroeër beëindig en het minder demensiegevalle gehad as wat verwag is, so dit was moontlik te klein om daardie vraag finaal te beantwoord (SPRINT MIND in JAMA).

Waarop die oorsigte neerkom

’n Cochrane-oorsig van 2021 het nege groot proewe saamgevoeg van programme wat verskeie risiko’s gelyktydig aanpak, met meer as 18 000 mense. Dit het ’n klein voordeel op denktoetse gevind, maar geen duidelike verskil in hoeveel mense demensie ontwikkel het in die twee proewe wat dit gemeet het nie (Cochrane-oorsig van multidomein-intervensies).

’n Oorsig van 2017 deur die National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, opgesom deur die NIA, het „bemoedigende maar nie-deurslaggewende” bewyse gevind vir drie benaderings: die beheer van hoë bloeddruk, meer fisieke aktiwiteit, en kognitiewe oefening.

Maak dit saak wanneer ’n mens begin?

Die raad van die Lancet-kommissie is om risiko’s so vroeg as moontlik te verlaag en dit so lank as moontlik laag te hou: „hoe vroeër, hoe beter” en „hoe langer, hoe beter.” Dit sê ook dit is nooit te vroeg of te laat om risiko te verminder nie. Baie van die bewyse handel oor die middeljare, min of meer tussen 40 en 65 jaar, maar sommige faktore, soos sigverlies en sosiale isolasie, is risiko’s op ’n latere leeftyd waar optrede steeds sinvol kan wees.

Die verslag meld dat daar nou sterker bewyse is dat langer blootstelling aan ’n risiko ’n groter impak het. Diabetes wat byvoorbeeld in die middeljare begin, lyk of dit meer saak maak as diabetes wat later begin.

Is demensierisiko vir almal dieselfde?

Nee. Die kommissie het bevind dat mense in lae- en middelinkomstelande, mense uit minderheidsgroepe en mense met minder geld dikwels meer van hierdie risiko’s dra, sodat demensie geneig is om op ’n jonger ouderdom te ontwikkel. Baie risiko’s hou verband met omstandighede wat mense nie self gekies het nie, soos die gehalte van skoolonderrig wat hulle as kinders gehad het, die lug waar hulle woon, en of gesonde kos bekostigbaar en naby beskikbaar is.

Daarom is die kommissie se aanbevelings net soveel op regerings gemik as op individue: goeie onderwys vir alle kinders, skoner lug, maatreëls om rook te verminder, minder suiker en sout in voedsel wat in winkels en restaurante verkoop word, en gehoorapparate vir almal wat dit nodig het. Individuele moeite maak saak, maar so ook die wêreld waarin mense leef. Dit is nog ’n rede om niemand die skuld te gee vir ’n diagnose nie.

Wat is die eerlike beperkings van hierdie navorsing?

• Demensie neem dekades om te ontwikkel, maar die meeste proewe duur twee tot vyf jaar. Om demensie self te meet, en nie net toetsuitslae nie, vereis baie lang en baie groot studies.
• Die meeste proewe meet denktoetse. ’n Klein verbetering op ’n toets beteken nie noodwendig dat minder mense demensie sal ontwikkel of dat die daaglikse lewe makliker sal wees nie.
• Vrywilligers is dikwels gesonder en beter opgelei as die algemene publiek. Die Lancet-kommissie merk op dat die meeste bewyse steeds uit hoë-inkomstelande kom en dat minderheidsgroepe onderverteenwoordig is.
• Sommige skakels loop in albei rigtings. Om minder aktief of minder sosiaal te wees, kan ’n vroeë gevolg van demensie wees, nie net ’n oorsaak nie.
• Dieetproewe was tot dusver teleurstellend. ’n Driejarige proef met die MIND-dieet het geen beduidende verskil in denkvermoë gevind in vergelyking met ’n kontroledieet nie. Sien ons dieetgids.
• Breinspeletjies is nie bewys om demensie te voorkom nie. Sien ons gids oor breinspeletjies en demensie.
• Vas het baie beperkte bewyse by mense, en dit kan riskant wees vir ouer volwassenes. Sien ons vasgids.

As iemand alles „reg” gedoen het, waarom het hulle steeds demensie gekry?

Omdat demensie nie bloot die gevolg van keuses is nie. Die NIA meld dat ouderdom die grootste bekende risikofaktor vir Alzheimer se siekte is, en niemand kan dit verander nie. Gene speel ’n rol. En wetenskaplikes verstaan steeds nie ten volle wat Alzheimer se siekte by die meeste mense veroorsaak nie. Selfs al sou elkeen van die 14 risikofaktore uit die weg geruim word, laat die Lancet-kommissie se eie skatting meer as die helfte van die gevalle onverklaar.

As u dus omsien na iemand wat geoefen het, gesond geëet het, nooit gerook het nie en steeds demensie ontwikkel het, het niks aan hulle kant, of aan u kant, verkeerd geloop nie. As u self met demensie leef, is dit nie u skuld nie. Skuidgevoelens kom algemeen voor onder families, maar dit is nie geregverdig nie. Wat nou saak maak, is gemak, verbintenis en goeie dae, en ons aktiwiteitsidees en selfsorg-gids vir versorgers is ’n goeie plek om te begin.

Watter stappe kan u met ’n dokter bespreek?

Hierdie is die areas wat die meeste bestudeer is. Dit is die moeite werd om dit tydens ’n ondersoek te noem, want die meeste daarvan help ook vir hartgesondheid, gemoedstoestand en onafhanklikheid, wat die uitwerking daarvan op demensie ook al mag wees.

1. Bloeddruk. Vra wat u syfers is en watter mikpunt by u pas. Die Lancet-kommissie stel voor om vanaf sowat 40-jarige ouderdom na ’n boonste getal van 130 of laer te mik, maar die regte teiken vir ’n ouer volwassene hang af van hul algehele gesondheid.
2. Gehoor. Vra vir ’n gehoortoets, en of gehoorapparate sal help. Ons gehoorgids verduidelik die navorsing.
3. Sig. Gaan vir gereelde oogtoetse en vra of probleme soos katarakte behandel kan word.
4. Cholesterol. Vra of u LDL-cholesterol getoets moet word en of enige aanpassings nodig is.
5. Bloedsuiker. As u diabetes het, vra hoe om dit veilig te bestuur.
6. Gemoed. Depressie is algemeen en behandelbaar. Sê vir u dokter as u vir langer as ’n paar weke neerslagtig voel of belangstelling in dinge verloor het.
7. Rook en alkohol. Vra oor ondersteuning om op te hou rook en oor veilige perke vir alkohol.
8. Beweging. Vra watter soort aktiwiteit vir u veilig is. Ons oefengids bevat idees.
9. Kopbeskerming. Dra ’n valhelm vir fietsry en kontaksport, en vra oor die voorkoming van valongelukke.
10. Bly in verbinding. Tyd saam met ander mense is deel van ’n gesonde lewe. Sien ons gids oor sosiale kontak, en ook oor slaap.

Voordat u medikasie, dieet, aanvullings, vas of oefening verander, praat eers met u dokter, veral as u hartsiektes of diabetes het, ’n geskiedenis van val het, of reeds met demensie leef.

Praat met ’n dokter

As u veranderinge in geheue of denke opmerk wat u bekommer, by uself of by iemand anders, maak ’n afspraak. Die NIA merk op dat geheueprobleme ander oorsake kan hê, soos newe-effekte van medikasie, skildklierprobleme, depressie of ’n lae vitamien B12-vlak, en dat sommige van hierdie probleme verdwyn sodra die oorsaak behandel word. Ons gids oor waarskuwingstekens verduidelik waarna om op te let.

Kry dringende hulp vir skielike veranderinge: skielike verwarring, swakheid of gevoelloosheid aan die een kant van die liggaam, sukkel om te praat, of ’n hewige hoofpyn kan tekens wees van ’n beroerte of ’n ander noodtoestand. Bel 112.

Waar Golden Moments inpas

Golden Moments maak eenvoudige gesamentlike aktiwiteite, soos gesprekkaarte, prentjiesbingo en ’n rustige asemhalingspouse. Hulle is bedoel vir genot en tyd saam. Hulle is nie ’n behandeling nie, en hulle voorkom of vertraag nie demensie nie.