Njikọ Mmekọrịta na Ahụike Ụbụrụ Isi: Ịnọ Naanị, Ịkewapụ Onwe na Dementia

E kere ndị mmadụ ka ha na-anọ ọnụ, nke ahụ anaghịkwa agbanwe ka afọ na-aga. Ọmụmụ na-ejikọta ịnọ naanị na ịkewapụ onwe n’agadi na ihe ize ndụ dementia dị elu, yana ọrịa obi na nkụda mmụọ. Nyocha enweghị ike ikwu ugbu a ole n’ime njikọ ahụ bụ ihe kpatara na nsonaazụ. Ibe a na-ekpuchi ihe akaebe na-egosi, ụzọ bara uru isi nọgide n’njikọ, na ihe mere ọrụ e kekọrịtara ji dị mkpa nke ukwuu maka ndị na-ebi ná dementia ugbu a.

Ịnọ naanị na ịkewapụ onwe ọ̀ jikọtara na dementia?

Ee, ọtụtụ ọmụmụ na-ejikọta ha, ọ bụ ezie na ntụziaka ahụ adịghị doro anya kpam kpam. 2024 Lancet Commission depụtara ịkewapụ onwe n’agadi dị ka otu n’ime ihe ize ndụ 14 enwere ike ịgbanwe. Nchịkọta UCL nke akụkọ ahụ na-etinye ya na ihe dị ka 5% nke ikpe dementia n’ụwa niile.

Ihe akaebe na-egosi:

• Obere mkpọtụrụ, ihe ize ndụ dị elu. Commission na-akọwa nyocha abụọ jikọtara obere mkpọtụrụ mmekọrịta na ihe ize ndụ dementia dị elu. Otu chọtara ihe ize ndụ dị elu ihe dị ka 57%, nke ọzọ ihe dị ka 18%.
• Ịnọ naanị nakwa. Ịnọ naanị, mmetụta nke ịbụ onye a wepụrụ, jikọtara nakwa na ihe ize ndụ dementia dị elu n’ọtụtụ nyocha.
• Echiche Surgeon General. N’ọnwa Mee 2023, US Surgeon General wepụtara ndụmọdụ banyere ịnọ naanị na ịkewapụ onwe. Ọ na-ekwu na ịnọ naanị na ịkewapụ onwe na-adịgide adịgide nwere ike ịbawanye ihe ize ndụ dementia ihe dị ka 50% n’ime ndị okenye. Ọ jikọtakwara njikọ mmekọrịta adịghị mma na ihe ize ndụ ọrịa obi dị elu 29% na stroke dị elu 32%.
• Otu o si bụrụ ihe a na-ahụkarị. Akụkọ National Academies chọtara na ihe dị ka 24% nke ndị America gbara afọ 65 na karịa bi n’obodo na-akewapụ onwe ha.

Ịdọ aka na ntị dị mkpa: Lancet Commission na-ekwu na ndị mmadụ nwere ike belata ọrụ mmekọrịta n’oge mbụ, na-enweghị nchọpụta nke dementia. Nke ahụ pụtara na ụfọdụ n’ime njikọ ahụ nwere ike ịbụ dementia na-eme ka mmadụ zere ndị ọzọ, ọ bụghị naanị ịzere ndị ọzọ na-abawanye ihe ize ndụ. Fọrọ nke nta ka akaebe a niile sitere n’ọmụmụ nlele.

Gịnị bụ ọdịiche n’etiti ịnọ naanị na ịkewapụ onwe?

National Institute on Aging (NIA) na-akọwa ya n’ụzọ a. Ịkewapụ onwe pụtara inwe ndị mmadụ ole na ole ị na-ejikọta ma ọ bụ ndị ole na ole ị na-ejikọta mgbe niile. Ịnọ naanị bụ mmetụta na-ewute nke ịbụ naanị gị ma ọ bụ nke a kewapụrụ. Mmadụ nwere ike ibi naanị ya n’obi ụtọ, mmadụ nwekwara ike inwe mmetụta nke ịnọ naanị n’ime ụlọ jupụtara.

NIA depụtara ihe na-abawanye ihe ize ndụ nke abụọ:

• Nsogbu ịnụ ihe ma ọ bụ ịhụ ụzọ
• Nsogbu ịgagharị, ma ọ bụ enweghị ụgbọ njem
• Ibi naanị, ma ọ bụ nnukwu mfu dị ka ọnwụ di ma ọ bụ nwunye ma ọ bụ ịla ezumike nka
• Mgbanwe ncheta ma ọ bụ iche echiche
• Ilekọta onye ị hụrụ n’anya nke na-adịghị ahụ ike
• Nchegbu ego ma ọ bụ mgbochi asụsụ

Ịnụ ihe bụ nnukwu ihe. NIA na-ekwu na ndị na-anụghị nke ọma nwere ike ịzere ndị ọzọ n’ihi na mkparịta ụka na-aghọ ihe na-eme obi mgbawa ma ọ bụ ihere. Nduzi anyị banyere ịnụ ihe na ahụike ụbụrụ isi na-ekpuchi nlele ịnụ ihe na ngwa ịnụ ihe a na-azụta n’enweghị ndenye ọgwụ.

Ụzọ bara uru isi nọgide n’njikọ

NIA na-atụ aro ọtụtụ echiche. Họrọ otu ma ọ bụ abụọ dabara:

• Hazie mkpọtụrụ mgbe niile. Oge e kpebiri kwa ụbọchị ma ọ bụ kwa izu ịkpọ oku, izipu ozi ederede, email ma ọ bụ kaadị na ezinụlọ, ndị enyi ma ọ bụ ndị agbataobi.
• Jiri oku vidiyo ma ọ bụ ihe na-ekwu okwu (smart speakers). Ọ bụrụ na teknụzụ bụ ihe ọhụrụ, ọtụtụ ọbá akwụkwọ ọha na ụlọ nzukọ obodo na-enye klaasị. Lee nduzi anyị banyere oku ekwentị na vidiyo.
• Sonye n’ihe. Klaasị, obodo okpukpe, otu ije ma ọ bụ ọrụ afọ ofufo na-enye gị mkpọtụrụ na mmetụta nke ebumnuche.
• Malitegharịa ihe ị hụrụ n’anya ochie ma ọ bụ mụta nke ọhụrụ ya na ndị ọzọ.
• Gagharịa na ndị ọzọ. Mee mmega ahụ na enyi ma ọ bụ otu. Nduzi mmega ahụ anyị nwere nhọrọ dị nwayọọ.
• Tụlee inwe anụ ụlọ ma ọ bụrụ na ị nwere ike ilekọta otu.
• Jiri ọrụ mpaghara. Ụlọ nzukọ ndị okenye, ụlọ ọrụ ọdịmma ndị okenye nke mpaghara gị na ahịrị enyemaka maka ndị okenye nke mba gị nwere ike igosi gị mmemme na ụgbọ njem.

Gịnị mere ọrụ e kekọrịtara ji dị mkpa na dementia?

Maka onye na-ebi ná dementia ugbu a, njikọ bụ maka obi ụtọ, nkasi obi na ịmata na a gụnyere ya, ọ bụghị maka ibelata ihe ize ndụ. Lancet Commission na-ekwu na ọrụ na-enyere ndị nwere dementia aka idebe obi ụtọ na ebumnuche. Alzheimer’s Association na-ekwu na, ewezuga imeziwanye àgwà ndụ, ọrụ nwere ike ibelata omume dị ka ịgagharị ma ọ bụ ahụ erughị ala. NIA agbakwunye na ndị nwere Alzheimer chọrọ ịnọ n’ọrụ ma na-eme ihe ha na-enwe ụtọ.

Echiche ndị na-arụ ọrụ nke ọma:

1. Lee onyonyo ọnụ. Kaadị mkparịta ụka na-enye ihe mkpali mepere emepe, na-abụghị ule dị ka “Kọọrọ m banyere…” Lee nduzi ncheta ihe gara aga anyị.
2. Kpọọ n’akụkụ ibe unu. Onyonyo ndị dakọrọ na-edebe onyonyo ka a na-ahụ ha ma ọ nweghị elekere ma ọ bụ akara, ya mere enweghị nrụgide. Nduzi anyị banyere otu esi akpọ egwuregwu ọnụ nwere ndụmọdụ.
3. Jiri foto ezinụlọ. Foto ndị dakọrọ na-eme foto ị họọrọ egwuregwu ndị dakọrọ, foto ahụ na-anọkwa na ngwaọrụ gị.
4. Kpọkọta ndị mmadụ. Bingo onyonyo na-arụ ọrụ maka nzukọ ezinụlọ na otu ụlọ nlekọta.
5. Kekọrịta egwu, ọrụ ụlọ ma ọ bụ ubi. Lee ọrụ egwu, ọrụ ụlọ na ndepụta anyị zuru ezu nke echiche ọrụ.
6. Mee ka nleta dị mfe. Nduzi nleta anyị na-ekpuchi nleta dị mkpụmkpụ, dị jụụ nke na-adị mma maka onye ọ bụla.

Debe ya obere ma dị nwayọọ. Ụlọ dị jụụ nwere otu ma ọ bụ abụọ mmadụ na-arụkarị ọrụ nke ọma karịa nnukwu otu. Ọ bụrụ na onye ahụ gwụrụ ike ma ọ bụ ọ furu mmasị, ịkwụsị dị mma. Ịnọdụ ọnụ na otu iko tii bụkwa nsonaazụ dị mma.

Maka onye bi naanị ya na dementia, NIA na-atụ aro ịchọta onye a tụkwasịrị obi nke nwere ike ileta ma ọ bụ kpọọ oku vidiyo mgbe niile ma bụrụ onye a ga-akpọ n’oge mberede. Ọ na-ekwukwa banyere memory café mpaghara, ebe mmekọrịta dị nwayọọ maka ndị nwere mfu ncheta na ezinụlọ ha.

Ndị na-elekọta na-enwekwa ịnọ naanị

NIA depụtara ilekọta onye ị hụrụ n’anya dị ka ihe ize ndụ nke ịkewapụ onwe. Chebe oge maka ọbụbụenyi nke gị, otu nkwado na izu ike. Nduzi ilekọta onwe gị dị ka onye na-elekọta anyị nwere echiche bara uru.

Kparịta na dọkịta

Ọ bụrụ na gị ma ọ bụ onye ị na-elekọta na-enwe mmetụta nke ịnọ naanị ma ọ bụ ịkewapụ onwe ọtụtụ oge, gwa dọkịta. NIA na-agba ndị mmadụ ume ka ha kekọrịta mgbanwe ndụ dị mkpa, dị ka ọnwụ n’ezinụlọ, ka dọkịta ghọta ihe niile. Ịnọ n’obi dị ala izu ole na ole n’otu n’otu nwere ike ịbụ nkụda mmụọ, nke enwere ike ịgwọ. Ọ bụrụ na onye okenye adọkpụụla n’ebe ndị enyi ma ọ bụ ọrụ ọ na-enwekarị ụtọ ya, mgbanwe ahụ kwesịrị ịkpọtụrụ dọkịta nakwa. Gụọ ihe ịrịba ama mbụ na mgbe a ga-ahụ dọkịta.

Ibe a bụ ozi izugbe, ọ bụghị ndụmọdụ ahụike. Lee ọkwa ahụike anyị.