Социальни цхьаьнакхетар а мозгалъ дика: лаьттамхо, цхьаьнакхетар а деменци

Адамаш цхьаьнакхетарна хилла долу ву, сенарш даьлча а иза ца хийцар. Тергамаш дукха лаьттамхо а социальни цхьаьнакхетар сенарш даьлча деменцин дикка хатарца, цхьаьна зорбанан дукхалла а, дуьхьало а дикка хатарца доьзал ду. Тергам хьалха ца дуьйцу, хьакъ муха ду ахьарш. Шуьйра хаам ду: адамашка цхьаьнакхетар дешнаш, цхьаьнакхетаран дика хьовзарш, а деменцин хьолах адамашна шайн дешнаш шуьйра хилла хьовзарш.

Лаьттамхо а цхьаьнакхетар деменцица доьзал ду?

Хьо, дукха тергамаш доьзал ду, амма муха юкъара ду, иза дукха ца довзийтина. 2024 шерашда Lancet-ан комисси сенарш даьлча социальни цхьаьнакхетар 14 хатаран юкъара ца лаьтта. UCL-ан доклада хаам дуьйцу, дуьнен деменцин ахьарш 5% ду.

Тергам гойту:

• Жимма хьовзарш, дукха хатар. Комисси дуьйцу шиъ тергам, жимма социальни хьовзарш деменцин дикка хатарца доьзал аьлла. Цхьа тергаман 57%, цхьа 18% дукха хатар хилла.
• Лаьттамхо а. Лаьттамхо, цхьаьнакхетар, дукха тергамаш деменцин дикка хатарца доьзал ду.
• Куьйгалла мичара. 2023 шерашда майда АШ-ан Хирургийн генерала лаьттамхо а цхьаьнакхетар хаам аьлла. Иза дуйцу: лаьттамхо а цхьаьнакхетар хилча сенийн адамаш деменцин хатар 50% дукха ду. Иза дуьйцу, социальни цхьаьнакхетар кхетча зуьйцаш а 29% дукха, а дуьхьало 32% дукха.
• Муха доьзал ду. Национальни академин доклада гойту: 65 шерашда дукха мехаллехь лаьттина АШ-ан адамашан 24% социально цхьаьнакхетар ца дуй.

Цхьа хаам: Lancet-ан комисси дуьйцу, адамаш деменци ца довзийтина йоккхаш ханна шайн социальни хьовзарш жимма ду. Иза вуьйцу, цхьа ахьарш деменци адам хьехарш, цхьаьнакхетар хьехар. Дукха тергам дуй нийсса хаам. Цхьа тергам ца дуй.

Лаьттамхо а цхьаьнакхетар муха юкъара ду?

Национальни сенийн институт (NIA) иза муха гойту. Социальни цхьаьнакхетар дуьйцу, хьа дешнаш жимма ду, адамаш цхьаьна доьзал ца хиллера. Лаьттамхо дуьйцу, къинхетам, цхьаьна лаьтта, цхьаьна дешнаш. Адам шен лаьттина дика лаьттар ву, а адам кхетаман юкъара лаьттамхо можам ду.

NIA дуьйцу хатарш, иза ду хьаьнийн дуьхьала:

• Хьаьнийн а, ханцаш а дешнаш
• Хьалхахьовзар дукха, а машен ца долу
• Шен лаьттар, а сийлан адам йоккхаш, а тоза
• Хьехар а, а кхетам а хийцар
• Цхьа адам дика ца долу дешнаш
• Йоккхаш а, мотт ца долу

Хьаьнийн дукха хьехар ду. NIA дуьйцу: адамаш хьаьнийн дика ца хиллера, цхьаьнакхетар дукха доьзал хиллера, юхайеш ду. Шуьйра хьаьнийн а мозгин дика гайтар доьзал ду: хьаьнийн тешам, хьаьнийн дукха ду.

Цхьаьнакхетар дикка ханна дешнаш

NIA дукха дешнаш гойту. Цхьа ю шийлар:

• Сийсаца ханна хьовзарш. Дийнахь а, шуьйра а дешнаш санна доьзал ду, шеконашка, сийсаца а, гуртахь а, бедарш а хьовзарш.
• Видео хьовзарш а машенаш. Техника санна лаьттина ца хилла хилла, дукха библиотекаш а мехалан центраш курсаш ду. Шуьйра телефон а видео хьовзарш гуллуъ.
• Цхьаьна доьзал хилла. Курс, динан ханаш, айхарш клуб а хьакъ дукха цхьаьнакхетар а дешнаш.
• Цхьа дикка хьийзар юха карийна я цхьаьна кхетаман хьийзар дешна.
• Цхьаьнакхетаран юкъара кхуьу. Дешнаш юкъара ойх а хьийзар. Шуьйра кхуьу гуллуъ дика ду.
• Йоцу ханна бедар, хьо дукха доьзал ма ду.
• Мехалан дешнаш. Сенийн центраш, сенийн адамаш тергамаш, социальни хьежаран уьйрш а шайн мехала хьо дешнаш а хьийзар.

Муха шу хьовзарш деменцин хьолах?

Деменцин хьолах адам вевзаш ву, цхьаьнакхетар хатар дуьхьало ца хилла, шайн дикка дешнаш, дешна а ду. Lancet-ан комисси дуьйцу, хьовзарш адамаш дикка а шайн гулдаларш а кхетаман хьолах дешнаш карадаьлла. Alzheimer’s Association дуьйцу, шуьйра дешнаш дикка хьолах, цхьаьна хьовзарш а дешнаш санна хьехар (хьийзар а, стресс а) дуьхьало ма дукха. NIA дуьйцу, Альцгеймерн дешнаш адамаш дуьхьало, шайн гулдаларш дешнаш.

Дика дешнаш:

1. Сурташ ешар цхьаьна. Хаамийн карташ гойту хаттар, квиз ца долу, “Суьртаца дуьйцу…” санна. Шуьйра кхетаман гулдаларш гайтар.
2. Цхьаьна хилла ешар. Сурташ юкъара сурташ гойту, таймер а, счет а ца доьзал, иза хьехар а ца дуьйцу. Шуьйра цхьаьна хилла ешар дешнаш.
3. Доьзалан сурташ. Сурташ хьа юкъара шуьйра сурташ ду, сурташ хьо телефонехь юкъара ду.
4. Адамаш цхьаьнакхетар. Сурташ бинго доьзал хьо дешнаш, сенийн центраш доьзал.
5. Музыка, хьийзар а, дика а. Шуьйра музыка, хьийзар а дешнаш.
6. Хьовзарш ансар. Шуьйра хьовзарш гайтар — жимма, сийсаца хьовзарш, шайна а, хьоьга а дика.

Жимма а, сийсаца а дешнаш. Дукха адамаш цхьа сийсаца дукха ду, цхьа тешна. Адам хуьйцу а, дукха хьехар долуш а, хьовзар ца дика ду — иза хьехар ма ду. Чай дуьйна цхьаьна хилла — иза дика ду.

Шен лаьттина дешнаш деменцин хьолах адам вевзаш: NIA дуьйцу, цхьа хьехар дешнаш уьйре адам, сийсаца а видео а хьовзарш дешна, а хьаьнийн дешнаш дуьйцу. Иза дуйцу, мехалан “кхетаман ханаш” дика ду — адамаш, шайн доьзалаш, цхьаьна гулдаларш.

Хьехархоша а лаьттамхо ду

NIA дуьйцу, шен адаман хьехар — цхьаьнакхетар хатар. Хьо шен хьехар хаьттина, хьо доьзаш, дешнаш, цхьаьнакхетар. Хьо шен кхетамаш дешнаш.

Доктора тIа дешнаш

Хьо а, хьо а цхьаьна адам а лаьттамхо а, цхьаьнакхетар дукха хилла, доктора хаам. NIA дуьйцу, адамаш дика ду стаг шаьш дешнаш, доьзалан цхьа хаам, доктор кхетаман дика хаам. Жимма ханна ца дика хилла, иза депрессин ду, иза дика ду. Адам шен доьзалаш а, дешнаш а тешна ца дукха хилла, иза хаам доктора ма.

Иза дуьйцу дешнаш деменцин кхетам дешнаш а, доктора тIа хан.

Иза ду куьйгалла хаам, медицинан куьйгалла ца ду. Гойта медицинан хьовзарш.