Ахшыҩ ахәмаррақәа адеменциа маҷуама? Идырузеи

Ахшыҩ ахәмаррақәа зегьы иҟоуп, урҭ рацәак шәхшыҩ ҿараны иааннархоит ҳәа ажәа ҟарҵоит. Адеменциа змау шәхы ззышәхәо ауаҩы шәимозар, мамзаргьы шәхаҭа шәгәалашәара ишәырҭынчымзар, урҭ ахәмаррақәа шәахәома ҳәа шәазхәыцуазар инатуралтәуп. Аҭҵаарақәа ииашаҵәҟьаны ирҳәо абар, агәы дырҭынчуа ахәҭақәеи иахьыҟам ахәҭақәеи.

Ари зегьы ирзеиԥшу информациоуп, ҽхәшәтәратә канашьаӡом. Шәахәаԥш ҳара ҳ-ҽхәшәтәратә мапкра.

Ахшыҩ ахәмаррақәа адеменциа маҷ иҟарҵома?

Ахшыҩ ахәмаррақәа адеменциа маҷ иҟарҵоит ҳәа шьақәырӷәӷәам. National Institute on Aging (NIA) ауаа шәазыразлама ҳәа ажәа ҟанаҵоит акомпиутертәи онлаинтәи хәмаррақәа агәалашәара еиӷьртәуеит ҳәа аҳәамҭақәа, насгьы иҳәоит акоммерциатә аԥпликациақәа клиникатә ҭҵаарақәа рҿы ирбаз аҩыза алҵшәа ирымоуп ҳәа ашьақәырӷәӷәаразы афактқәа фақьны иҟаӡам (NIA on preventing Alzheimer’s).

Уи иаанагом ахәмаррақәа пайдадароуп ҳәа. Уи иаанаго ахәмарра ахаҭа агәырӷьаразеи, ауаа реимадаразеи, есымшатәи аекономиазеи ишахәо ауп, адеменциа аҟынтәи ахьчара аҿы акәӡом.

«Иазааигәоу аиасра» акәзеи, изиахәозеи?

Ауаҩы акы ҿаицәалар, уи аҿы еиҳа бзиа дҟалоит. Аҭҵааҩцәа ари атренинг алҵшәа ҳәа иашьҭоуп. Иуадаҩу азҵаара уи аиӷьхара даҽа уск ишахьыӡуа ауп: иазааигәоу аусқәа рахь (иазааигәоу аиасра), мамзаргьы есымшатәи аԥсҭазаарахь, аамҭақәа рыгәалашәареи аԥара ахәҭакразеи еиԥш иҟоу (ихароу аиасра).

2016 шықәсатәи дуу аҭҵаара ахшыҩ атренинг компаниақәа шьаҭас ирымоу аҭҵаарақәа ирызхәыцит. Уи иаанарԥшит ауаа изызҿало аусқәа рҿы бзианы ишҟало, аха изааигәоу аусқәа рҿы аиӷьхара маҷӡаны ишыҟоу, насгьы есымшатәи ахшыҩ аиӷьхароуп ҳәа ашьақәырӷәӷәара маҷӡа ишыҟоу. Убасгьы аҭҵаарақәа рацәа аԥҵашьаҿы агхақәа рыман, убри аҟынтә ииашоу хыркәшара ҟаҵара уадаҩын (Simons and colleagues, Psychological Science in the Public Interest).

Акомпиутертә тренингқәа ирызкны аҭҵаарақәа ирҳәозеи?

Cochrane аҭҵаарақәа, еиӷьу клиникатә эксперементқәа еиднакыло, 12 мчыбжь иреиҵамкәа имҩаԥысуа акомпиутертә тренингқәа ирыхәаԥшит:

• 65 шықәса иреиҳау агәабзиара бзиа змоу ауаа: аа-ҭҵаарак 1 183-ҩык ауаа рыла. Ашьақәырӷәӷәара ахәшьара лаҟәын мамзаргьы даараӡа лаҟәын. Атренинг анаҩс маҷк ахәарҭа ыҟазар ҟалоит, аха уи аамҭак ала иаанхоит ҳәа шьақәырӷәӷәам (Cochrane review, healthy older adults).
• Ахшыҩ маҷк зԥсыҽыз ауаа: аа-ҭҵаарак 660-ҩык ауаа рыла. Акагьы аҭҵаарақәа рҿы ауаа адеменциа рмаӡазар ҳәа ишарбамыз, насгьы ашьақәырӷәӷәара хыркәшара ҟаҵаразы даараӡа иԥсыҽын (Cochrane review, mild cognitive impairment).

ACTIVE аҭҵаара иаанарԥшизеи?

ACTIVE — АЕШ рҿы 1998 шықәсазы 65 шықәса иреиҳау, хаҭала инхо, агәалашәаразеи ахшыҩзеи дуу ауадаҩрақәа змамыз 2 802-ҩык ауаа рыла иалагеит. Ауаа ргәыԥқәа рыҩныҵҟа х-тренингк (аццакра, агәалашәара, мамзаргьы ахшыҩрҵара) ма тренинг змам агәыԥхь ишан. Атренинг фба-хәба мчыбжь рыҩныҵҟа жәа-сессиак рҟынӡа имҩаԥысуан. Асессиақәа рацәа зхызгаз ауаа цхыраара ҳәа ашьҭахьтәи асессиақәа шықәсыки х-шықәсаки рышьҭахь ирыдыргалон.

Аццакра атренинг аҿы ауаа асахьақәа маҷ-маҷ аамҭа маҷ ала ирбон, ауаҩы еиӷь иҟаларцыԥхьаӡа аԥҟарақәа уадаҩхон.

2026 шықәсазы аҭҵааҩцәа 2 021-ҩык алахәцәа 20 шықәса рыҩныҵҟатәи р-Medicare адокументқәа ирыдҳәалан (ACTIVE 20-year analysis). Урҭ ирыԥшааз абар:

• Аццакра атренинги уи ашьҭахь цхыраара ҳәа сессиаки: тренинг змам агәыԥ раасҭа адеменциа маҷны аԥшаара (0.75 ари тамамк ала 25%-ла еиҵоуп).
• Ацхырааратә сессиақәа змам аццакра: маҷхара ыҟамызт.
• Агәалашәареи ахшыҩрҵареи атренинг: адеменциа агәаҭараҿы дуу алҵшәа акагьы дырбаӡомызт.
• Атренинг змаз агәыԥқәа зегьы тренинг змам агәыԥ ианрыҿырԥш: маҷхарахь аҿаԥшыра ыҟан, аха статистикала шьақәырӷәӷәамызт.

Ари алҵшәа аҳәаақәа

• Уи аццакразы ҷыдалатәи атренинги уи ашьҭахьтәи асессиақәеи ауп изызкны иҟоу, зегьы ирзеиԥшу ахшыҩ ахәмаррақәа рахь акәӡом.
• Ихадоу алҵшәа агәыԥ хәыҷы (раԥхьатәи асессиақәа зхызгаз, насгьы ацхырааратә сессиақәа зызҿалаз ауаа) рҟынтәи иааит, аццакра агәыԥ зегьы рҟынтә акәӡом.
• Адеменциа ауаа хаҭала рыгәаҭарала акәымкәа, Medicare адокументқәа рдиагноз кодарқәа рыла иԥхьаӡан. Раԥхьатәи алахәцәа рҟынтәи аԥшьбатәи ахәҭа иалырхит, урҭ Medicare Advantage рмаз аҟынтә адокументқәа зегьы ыҟамызт.
• Алахәцәа ралагамҭазы ахшыҩ аус аҿы уадаҩра ду рмамызт. Алҵшәақәа уажәнатә адеменциа змау ауаа рзы ахәмаррақәа ирызкны акагьы рҳәом.

Ари даҽа ҭҵаарак зызхәыцша хазына алҵшәоуп. Аха уи адеменциа аԥпликациақәа маҷ иҟарҵоит ҳәа шьақәырӷәӷәаӡом.

FTC Lumosity ирызкны иҳәазеи?

2016 шықәса ажьырныҳәазы Lumos Labs, Lumosity аԥҵаҩцәа, Федералтә Сауда Комиссиа (FTC) иадиҵаз ахара ашьҭахь 2 миллион доллар ашәара иақәшаҳаҭхеит. FTC ишаҳәаз ала, акомпаниа аҵаратә шьақәырӷәӷәара амамкәа, рхәмаррақәа аусураҿи ашколҿи алҵшәақәа еиӷьнартәуеит, ақәрахь иаҵанакуа аԥсыҽра, ахшыҩ маҷк аԥсыҽра, адеменциеи Альцгеимери аамҭа иаҵанакуеит ҳәа ажәа ҟарҵон. Аусԥҟа иаҳәоит акомпаниа аԥхьаҟа убас еиԥш иҟоу аҳәамҭақәа ҟанаҵаанӡа ииашоу ҵаратә шьақәырӷәӷәара аиура шаҭаху (FTC press release).

Аҭаацәарақәа рзы агәаҭара: агәалашәара ахьчоит мамзаргьы адеменциа маҷ иҟанаҵоит ҳәа ажәа зҭо ахәмаррақәеи, аԥпликациақәеи, апрограммақәеи шәрыгәӷьаланым.

Ахәмаррақәа уажәнатә адеменциа змау ауаҩы ихәома?

Урҭ амш бзианы ихыркәшара иацхыраар ҟалоит, уигьы даара ихадоуп. Зегь раасҭа бзианы иҭҵаау аметод — акогнитивтә стимулиациа ауп: агәырӷьара зҵоу агәыԥтә усқәа, иаҳҳәап аицәажәара, агәалашәарақәа, ажәақәа рхәмарра, пазлқәа, амузика — еиҳарак ауаҩы днапхгаҩны дахьыҟоу агәыԥ хәыҷқәа рҿы.

2023 шықәсатәи Cochrane аҭҵаара, адеменциа маҷны мамзаргьы бжьаратәны змау 2 766-ҩык ауаа злахәыз 37 клиникатә ҭҵаара еиднакылаз, иаарԥшит (Cochrane review of cognitive stimulation):

• ахшыҩ атестқәа рҿы аамҭалатәи ахәарҭа маҷ (бжьаратә хәшьара змоу ашьақәырӷәӷәара);
• аицәажәареи ауаа реимадареи рҿы ихадоу аиӷьхарақәа (иҳаракӡоу ахәшьара змоу ашьақәырӷәӷәара, аҭҵаарақәа маҷк рҟынтә);
• аԥсҭазаара ахәҭакра, агәахәара, ауаҩы ихымҩаԥгашьа рҿы ахәарҭа маҷ.

Ахәарҭарақәа еиҳарак жәа-мчыбжьтәи апрограммақәа инарыцҵаны иазгәаҭан, аха аамҭак ала иаанхоит ҳәа зҭҵааз аҭҵаарақәа даараӡа маҷын. Акогнитивтә стимулиациа агәыԥтә программа шьақәыргылоуп, убри аҟынтә арҭ алҵшәақәа апланшет ала хала ихәмаруа ауаҩы иахь ииашоуп ҳәа уҳәар ҟалаӡом.

2024 шықәсатәи Lancet Commission убасгьы иҳәоит адеменциа змау ауаа рзы аусқәа рпрограмма даара ихадоуп ҳәа, агәырӷьаразеи ахықәкызеи рхьчаразы (Lancet Commission).

Ахәмаррақәа ииашаҵәҟьаны изыхәозеи?

Бзианы ихыхыз ахәмаррақәа шәзааргар ҟалоит:

• Агәырӷьара. Нбжасааҭ бзиа ахгара уи ахаҭа даара ихадоуп.
• Аимадара. Аицхәмарра аицәажәара уадаҩхалакгьы шәара шәазы аицхыраара мариа иҟанаҵоит. Шәахәаԥш шеицхәмаруа.
• Аҵашьа. Есымша ари аамҭаҿы идыру ахәмарра аҭынчра аанагоит.
• Агәрагара. Ауаҩы иҟаиҵар илшо аусқәа ирыҿаԥшыны иҟоу ахәмаррақәа дгәаҭоушәа акәымкәа, илымшара агәра диргоит.
• Аицәажәара. Асахьа мамзаргьы идыру ажәаҳәа аҭоурых алагара иацхыраауеит. Шәахәаԥш аицәажәаратә картақәа мамзаргьы ажәаҳәа хыркәша.

Иалышәхыр ахәҭоу: асааҭ, ахыԥхьаӡара, абалқәа, агәалашәара атест еиԥш иҟоу акагьы. Ауаҩы дгәаҟуа дҟалар, шәаҟәыҵ. Аамҭа аԥхьа ахыркәшара, мамзаргьы аҭынч аицтәара — бзиоу алҵшәоуп. Ҳара ҳ-аԥпликациақәеи ахәмаррақәеи рылыхра агәаҭаратә сиа амоуп.

Golden Moments аҭыԥ

Golden Moments ахәмаррақәа, иаҳҳәап асахьақәа рҿба, асахьатә пазл, насгьы ажәақәа рыԥшаара дуӡӡа, агәырӷьаразеи аицхырааразеи иҟаҵоуп. Урҭ сааҭгьы, баллгьы рымам. Урҭ ахәшәтәра акәӡом, адеменциагьы маҷ имҩаԥыргон, иаргьежьуам. Акагьы ахәмарра изалымшо ажәа шәаҳҭара раасҭа, ииашаны ишәзеиҭаҳҳәар еиӷьуп.

Аҳаким шәацәажәа

Шәхаҭа мамзаргьы шәхы ззышәхәо ауаҩы игәалашәара аԥсахрақәа шәырҭынчымзар, аԥпликациақәа шәрыгәӷьара раасҭа аҳаким шәиба. Аҳаким ахәшәтәра зылшо ачымазарақәа ҭиҵаар, насгьы ашьақәырӷәӷәара бзиа змоу аусқәа, иаҳҳәап ашьа аԥра ахылаԥшреи ахәаԥшреи, шәизацәажәар илшоит. Еиҳаны шәаԥхьа Адеменциа маҷ иҟаҵар ҟалома?. Ахшыҩ уадаҩра ӷәӷәа мамзаргьы даҽа ԥсахра ӷәӷәак шәзыргәаҭар, иццакны амедицинатә цхыраара шәаԥшаа.