Taphoonni sammuu dementia ni ittisuu? Ragaan maal jedha

Taphoonni sammuu bakka hundatti jiru, baay’eenis sammuu keessan dargaggeessuu abdachiisu. Yoo nama dementia qabu kunuunsitu ta’ee, ykn yaadannoo mataa keessanii yaaddessuu ta’e, taphoota kana taphachuun gargaaruu danda’uu isaa yaaduun uumamaa dha. Qorannoon dhugumatti maal akka agarsiisu as jira, kutaa abdachiisaa fi kan hin taane dabalatee.

Kun odeeffannoo waliigalaa dha, gorsa fayyaa miti. Beeksisa odeeffannoo fayyaa keenya ilaalaa.

Taphoonni sammuu dementia ni ittisuu?

Taphni sammuu tokko illee dementia ittisuu isaa hin mul’isne. National Institute on Aging (NIA) namoonni waa’ee taphoota kompiitaraa fi onlaayinii yaadannoo fooyyessuu danda’u irratti of eegaa akka ta’an gorsa, appiin leenjii sammuu gurgurtaa tokko illee akka leenjii qorannoo kilinikaa keessatti qoratame bu’aa wal-fakkaatu akka qabu ragaan gahaan akka hin jirre jedha (NIA waa’ee Alzheimer ittisuu).

Kun taphoonni faayidaa hin qabne jechuu miti. Gatiin isaanii gammachuu, waliin jiraachuu fi sirna irratti, nama tokko dementiaan irraa eeguu irratti miti jechuu dha.

“Near transfer” maali, maaliifis barbaachisaa dha?

Hojii tokko yeroo shaakaltan, yeroo baay’ee hojii sana irratti fooyya’aa deemtu. Qorattoonni kana bu’aa leenjii jedhu. Gaaffiin caalaa ulfaataa fooyya’iinsi kun wanta biraatti darbuu isaa dha: hojiiwwan walfakkaataniitti (near transfer) ykn jireenya guyyaa guyyaa irratti, fakkeenyaaf beellama yaadachuu ykn maallaqa to’achuu irratti (far transfer).

Sakatta’a bal’aan bara 2016 qorannoowwan dhaabbileen leenjii sammuu ragaa isaanii gaarii ta’e jedhanii caqasan qorate. Namoonni hojiiwwan leenjifaman irratti akka fooyya’an ragaan bal’aan jiraachuu, hojiiwwan walitti dhiyoo ta’an irratti akka fooyya’an ragaan xiqqaa jiraachuu, fi leenjiin yaada guyyaa guyyaa fooyyessuu irratti ragaan xiqqaa akka jiru argate. Qorannoowwan baay’een bifa qorannoo isaanii keessatti rakkoo qabu turan, kanaaf murtii cimaa kennuun hin danda’amne (Simons fi hiriyoota isaa, Psychological Science in the Public Interest).

Sakatta’iinsi waa’ee leenjii sammuu kompiitaraa maal jedha?

Sakatta’iinsi Cochrane, qorannoowwan gaarii argaman walitti qabu, leenjii kompiitaraa yoo xiqqaate torban 12 turee ilaaleera:

• Ga’eessota fayyaa qabeessa umurii 65 fi isaa ol: qorannoo saddeet namoota 1,183 wajjin. Ragaan qulqullina gadi aanaa ykn baay’ee gadi aanaa qaba ture. Leenjii booda battaluma bu’aa xiqqoo ta’uu danda’a, bu’aan kun akka turu ragaan ifa hin jiru (Cochrane sakatta’a, maanguddoota fayyaa qaban).
• Namoota rakkoo yaadannoo salphaa (mild cognitive impairment) qaban: qorannoo saddeet namoota 660 wajjin. Qorannoon tokko illee namoonni dementia qabaachuu isaanii hin gabaasne, ragaan immoo xumura kennuuf baay’ee laafaa ture (Cochrane sakatta’a, rakkoo yaadannoo salphaa).

Qorannoon ACTIVE maal argate?

ACTIVE qorannoo guddaa Ameerikaa kan bara 1998 keessa eegale, ga’eessota umurii 65 fi isaa ol 2,802 kan of danda’anii jiraatan fi rakkoo yaadannoo ykn yaadaa guddaa hin qabne wajjin. Namoonni carraa irratti hundaa’uun gosa leenjii garee xiqqaa sadii keessaa tokkotti (saffisa adeemsa, yaadannoo, ykn sababii) ykn garee quunnamtii male tokkotti ramadaman. Leenjiin torban shan hanga jaha keessatti hanga yeroo (session) kudhaa ture. Namoonni leenjii kutaa baay’ee xumuran keessaa tokko tokko carraa irratti hundaa’uun sagantaa deeggarsaa (booster) waggaa tokko fi sadii booda isaaniif dhiyaate.

Leenjiin saffisaa odeeffannoo ija-mul’atu yeroo gabaabaa fi gabaabaa ta’e keessatti ilaaluu fi adeemsisuu of keessaa qaba ture, sadarkaan isaa namoonni fooyya’aa deemuun sirreeffama.

Bara 2026 keessa, qorattoonni hirmaattota 2,021 galmee Medicare isaanii waggoota 20f wal-qabsiisan (xiinxala waggoota 20 ACTIVE). Wanti isaan argatan sirriitti kana:

• Leenjii saffisaa fi yoo xiqqaate sagantaa deeggarsaa tokko: garee quunnamtii male caalaa dhukkuba dementia murtaa’e xiqqaa (hazard ratio 0.75, kunis kan dhibbantaa 25 gadi aanaa jechuu dhiyoo dha).
• Leenjii saffisaa booster male: gadi aanaa hin turre.
• Leenjii yaadannoo ykn sababii: dhukkuba dementia murtaa’uu irratti bu’aa guddaa hin qabu.
• Garee leenjii tokkoon tokkoon guutuu garee quunnamtii male wajjin wal-bira qabamee: gara gadi aanaatti kan deemu, garuu istaatistiksiin guddaa miti.

Daangaa bu’aa kanaa

• Gosa leenjii saffisaa to’atamaa tokko sagantaa deeggarsaa wajjin irratti kan raawwatu, taphoota sammuu waliigalaa irratti miti.
• Bu’aan guddaan garee xiqqaa (namoota leenjii jalqabaa baay’ee xumuran fi sagantaa deeggarsaa isaaniif dhiyaate) irraa dhufe, garee saffisaa guutuu irraa miti.
• Dementia koodii dhukkubaa galmee Medicare keessa jiru fayyadamuun safarame, nama tokkoon tokkoon qorachuun miti. Hirmaattota jalqabaa keessaa kutaan afur keessaa tokko, Medicare Advantage keessa waan turaniif galmee guutuu hin qabnuuf, hambifaman.
• Hirmaattonni yeroo eegalan rakkoo yaadaa guddaa hin qaban turan. Bu’aan kun taphoota namoota amma dementia wajjin jiraatan irratti wanta tokko illee hin jedhu.

Bu’aa hawwata qabu dha, qorannoo dabalataa isa malu. Appiin tokko dementia ittisuu isaa ragaa miti.

FTC waa’ee Lumosity maal jedhe?

Amajjii 2016 keessa, Lumos Labs, kan Lumosity hojjetu, himata beeksisa gowwoomsaa Federal Trade Commission xumuruuf doolaara miliyoona 2 kaffaluuf waliigale. FTC dhaabbatichi, saayinsii gahaa male, taphoonni isaa hojii waajjiraa fi mana barumsaa irratti raawwii fooyyessuu danda’u, akkasumas dadhabbii umurii wajjin wal-qabate, rakkoo yaadannoo salphaa, dementia fi Alzheimer booda akka dhufan gochuu (delay) danda’u jedhee ragaa saayinsii gahaa male himachuu isaa jedhe. Ajajni kun dhaabbatichi fuuldura himata akkasii osoo hin dhiyeessin ragaa saayinsii dandeettii fi amanamaa akka qabaatu gaafata (beeksisa FTC).

Barumsi maatiif: taphni, appiin ykn sagantaan yaadannoo eeguu ykn dementia ittisuu abdachiisu kamiyyuu irratti shakkaa.

Taphoonni nama amma dementia qabu ni gargaaruu danda’aa?

Guyyaa gaarii irratti dabaluu danda’u, kunis baay’ee barbaachisaa dha. Karaan baay’ee qoratame cognitive stimulation dha: hojiiwwan garee gammachiisaa akka mari’annaa, yaadannoo, taphoota jechaa, puzzle fi muuziqaa, yeroo baay’ee garee xiqqaa keessatti nama geggeessuun.

Sakatta’iinsi Cochrane bara 2023 qorannoo 37 namoota dementia salphaa hanga giddugaleessaa qaban 2,766 wajjin argate (sakatta’a Cochrane waa’ee cognitive stimulation):

• qormaata yaadaa irratti bu’aa xiqqaa, yeroo gabaabaaf (ragaa qulqullina giddugaleessaa);
• wal-quunnamtii fi hirmaannaa hawaasaa irratti fooyya’iinsa kilinikaan barbaachisaa (ragaa qulqullina ol-aanaa, qorannoo lakkoofsa xiqqaa irraa);
• bu’aa xiqqaa qulqullina jireenyaa, miira fi amala irratti.

Bu’aan baay’ee sagantaa torban kudhan booda battaluma safarame, qorannoon muraasni akka turu ilaale. Cognitive stimulation sagantaa garee qindaa’e dha, kanaafuu bu’aan kun nama taabileetii irratti kophaa taphatuuf of-eegannaan hin raawwatu.

Komishiniin Lancet bara 2024 sagantaawwan hojii namoota dementia wajjin jiraataniif gammachuu fi kaayyoo eeguuf barbaachisoo akka ta’an jedha (Komishinii Lancet).

Taphoonni dhugumatti maaliif gaarii dha?

Yoo gaariitti filatame, taphoonni kana dhiyeessuu danda’u:

• Gammachuu. Walakkaa sa’aatii gaarii mataan isaatiif gatii qaba.
• Walitti dhufeenya. Cinaa cinaa taphachuun yeroo haasaan ulfaatu wanta salphaatti qooddatan isin kenna. Akkamitti waliin akka taphattan ilaalaa.
• Sirna. Hojii beekamaa guyyaa guyyaa yeroo wal-fakkaatuun tasgabbii fiduu danda’a.
• Of-amantaa. Hojiiwwan wanta namni sun ammallee gaariitti hojjetu wajjin wal-fakkaatan akka itti dhaga’amu godhu, qoramuu miti.
• Haasaa. Suuraan ykn jecha beekamaan seenaa banuu danda’a. Kaartii haasaa ykn jecha xumuruu yaalaa.

Wanta irraa of qusachuu: sa’aatii, qabxii, walitti aansuu fi wanta qormaata yaadannoo fakkaatu. Yoo namni sun aare, dhaabaa. Dafanii xumuruu, ykn waliin taa’uu qofti, bu’aa gaarii dha. Qajeelfama keenya appii fi taphoota filachuu tarree qorannoo qaba.

Golden Moments eessatti galu

Taphoonni Golden Moments, akka lamaan suuraa, puzzle suuraa fi barbaacha jechaa barreeffama guddaa, gammachuu fi yeroo waliin dabarsuuf tolfamaniiru. Sa’aatii fi qabxii hin qaban. Isaan yaala miti, dementia hin ittisan, hin suuta’isanis. Wanta taphni tokko illee kennuu hin dandeenye abdachiisuu irra isin ifatti himuu filanna.

Doktora haasofsiisaa

Yoo yaadannoo keessanii ykn nama isin kunuunsitan irratti jijjiirama yaaddessu qabaattan, appii irratti hirkachuu irra doktora ilaalaa. Doktorri sababoota yaalamuu danda’an barbaaduu, tarkaanfiiwwan ragaa gaarii qaban, akka dhiibbaa dhiigaa to’achuu fi dhaga’uu qorachuu, irratti isin wajjin mari’achuu danda’a. Caalaatti Dementia ittisuun ni danda’amaa? ilaalaa. Wal-hin-beekuun tasaa ykn jijjiirama tasaa biraaf, battaluma gargaarsa fayyaa barbaadaa.