Wasannin Ƙwaƙwalwa Suna Hana Mantuwa? Abin da Shaida Take Nunawa

Wasannin ƙwaƙwalwa suna ko’ina, kuma da yawa suna alkawarin riƙe hankalinku matashi. Idan kuna kula da mai mantuwa, ko kuna damuwa game da ƙwaƙwalwarku, abu ne na halitta ku yi mamaki ko yin su na iya taimakawa. Ga abin da bincike yake nunawa a zahiri, har da sassan da suke ƙarfafawa da waɗanda ba su ƙarfafawa.

Wannan bayani ne na gabaɗaya, ba shawarar likita ba. Ku duba bayanin lafiyarmu.

Wasannin ƙwaƙwalwa suna hana mantuwa?

Ba a tabbatar da cewa wani wasan ƙwaƙwalwa yana hana mantuwa ba. National Institute on Aging (NIA) tana shawartar mutane su yi hattara da iƙirarin cewa wasannin kwamfuta da na intanet na iya inganta ƙwaƙwalwa, kuma ta ce babu isasshiyar shaida cewa wata manhajar horar da ƙwaƙwalwa ta kasuwanci tana da tasiri irin na horon da aka gwada a gwajin asibiti (NIA a kan hana cutar Alzheimer).

Wannan ba ya sa wasanni ba su da amfani. Yana nufin darajarsu tana cikin jin daɗi, zama tare da tsari, ba a kare kowa daga mantuwa ba.

Menene “near transfer”, kuma me ya sa yake da muhimmanci?

Idan kuka yi wani aiki, yawanci kuna inganta a wannan aikin. Masu bincike suna kiran wannan tasirin horo. Tambaya mai wuya ita ce ko ingantawar tana shiga wasu abubuwa: zuwa ayyuka makamantansu (near transfer) ko zuwa rayuwar yau da kullum, kamar tuna ganawa ko sarrafa kuɗi (far transfer).

Wani babban bita na 2016 ya duba binciken da kamfanonin horar da ƙwaƙwalwa suka ambata a matsayin mafi kyawun shaidarsu. Ya gano shaida mai yawa cewa mutane suna inganta a ayyukan da aka horar da su, ƙarancin shaida cewa suna inganta a ayyuka makamantansu, da ƙalilan shaida cewa horo yana inganta tunani na yau da kullum. Binciken da yawa kuma yana da matsalolin tsari da suka hana ƙarshen ra’ayi mai tabbaci (Simons da abokan aiki, Psychological Science in the Public Interest).

Me bita suke faɗa game da horar da ƙwaƙwalwa ta kwamfuta?

Bita na Cochrane, waɗanda suke tara mafi kyawun gwaje-gwajen da ake da su, sun duba horo ta kwamfuta da ya ɗauki aƙalla makonni 12:

• Manya masu lafiya masu shekara 65 zuwa sama: gwaje-gwaje takwas da mutane 1,183. Shaidar ta kasance ƙaramin inganci ko ƙarami sosai. Ana iya samun ɗan fa’ida nan da nan bayan horo, ba tare da shaida bayyananna cewa tana dawwama ba (bitar Cochrane, tsofaffi masu lafiya).
• Mutane masu ƙaramin raunin tunani (mild cognitive impairment): gwaje-gwaje takwas da mutane 660. Babu gwajin da ya bayar da rahoton ko mutane sun ci gaba da kamuwa da mantuwa, kuma shaidar ta yi rauni da za a kai ga ƙarshe (bitar Cochrane, ƙaramin raunin tunani).

Me gwajin ACTIVE ya gano?

ACTIVE babban gwaji ne na Amurka da ya fara a 1998 da manya 2,802 masu shekara 65 zuwa sama waɗanda suke rayuwa da kansu kuma ba su da manyan matsalolin ƙwaƙwalwa ko tunani. An sanya mutane ba da zaɓi ba cikin ɗaya daga cikin nau’i uku na horo a ƙananan ƙungiyoyi (saurin sarrafa bayani, ƙwaƙwalwa, ko tunani) ko ƙungiyar da ba a tuntuɓe ta ba. Horon ya kai zama goma cikin makonni biyar zuwa shida. Wasu mutanen da suka kammala yawancin zaman kuma an ba su zaman ƙarfafawa ba da zaɓi ba kimanin shekara ɗaya da uku daga baya.

Horon gudu ya haɗa da lura da sarrafa bayanan gani a cikin ɗan lokaci kaɗan da kaɗan, a matakin da yake daidaitawa yayin da mutane suke inganta.

A 2026, masu bincike sun danganta mahalarta 2,021 da bayanansu na Medicare na shekaru 20 (nazarin ACTIVE na shekaru 20). Ga ainihin abin da suka gano:

• Horon gudu tare da aƙalla zaman ƙarfafawa ɗaya: ƙarancin yawan ganewar mantuwa fiye da ƙungiyar da ba a tuntuɓe ta ba (hazard ratio na 0.75, wanda yake nufin kusan raguwar kashi 25 cikin ɗari).
• Horon gudu ba tare da ƙarfafawa ba: babu ƙarancin yawa.
• Horon ƙwaƙwalwa ko tunani: babu tasiri mai ma’ana a kan ganewar mantuwa.
• Kowace ƙungiyar horo gabaɗaya idan aka kwatanta da ƙungiyar da ba a tuntuɓe ta ba: karkata zuwa ƙarancin yawa, amma ba ta da ma’ana a ƙididdiga.

Iyakokin wannan sakamako

• Ya shafi wani nau’i guda na horon gudu mai kulawa tare da zaman ƙarfafawa, ba wasannin ƙwaƙwalwa gabaɗaya ba.
• Sakamakon mai ma’ana ya fito ne daga ƙaramin rukuni (mutanen da suka kammala yawancin zaman farko kuma aka ba su ƙarfafawa), ba daga dukan ƙungiyar horon gudu ba.
• An auna mantuwa ta amfani da lambobin ganewa a bayanan da’awar Medicare, ba ta duba kowane mutum ba. Kusan kashi ɗaya cikin huɗu na mahalarta na farko an bar su saboda suna cikin Medicare Advantage, wadda ba ta da cikakkun bayanan da’awa.
• Mahalarta ba su da manyan matsalolin tunani lokacin da suka fara. Sakamakon ba ya faɗin komai game da wasanni ga mutanen da suka riga suna rayuwa da mantuwa.

Sakamako ne mai ban sha’awa da ya cancanci ƙarin bincike. Ba shaida ba ce cewa wata manhaja tana hana mantuwa.

Me FTC ta ce game da Lumosity?

A Janairu 2016, Lumos Labs, mai yin Lumosity, ta amince ta biya dala miliyan 2 don kawo ƙarshen tuhumar Federal Trade Commission (hukumar kasuwanci ta Amurka) ta tallace-tallace na yaudara. FTC ta ce kamfanin ya yi iƙirari, ba tare da isasshiyar kimiyya ba, cewa wasanninsa na iya inganta aiki a wurin aiki da makaranta kuma na iya jinkirta raguwar da ke zuwa da tsufa, ƙaramin raunin tunani, mantuwa da cutar Alzheimer. Umarnin ya buƙaci kamfanin ya sami amintacciyar shaidar kimiyya kafin yin irin waɗannan iƙirari nan gaba (sanarwar manema labarai ta FTC).

Darasi ga iyalai: ku yi shakka ga duk wasa, manhaja ko shiri da yake alkawarin kare ƙwaƙwalwa ko hana mantuwa.

Wasanni za su iya taimaka wa wanda ya riga ya sami mantuwa?

Za su iya ƙara wa rana mai kyau, wanda yake da muhimmanci sosai. Hanyar da aka fi yin karatunta ita ce ƙarfafa tunani (cognitive stimulation): ayyukan ƙungiya masu daɗi kamar tattaunawa, tuna da dā, wasannin kalmomi, wasannin haɗawa da kiɗa, yawanci a ƙaramar ƙungiya da mai jagora ke jagoranta.

Wani bitar Cochrane na 2023 na gwaje-gwaje 37 da mutane 2,766 masu mantuwa ƙarama zuwa matsakaiciya ya gano (bitar Cochrane ta ƙarfafa tunani):

• ƙaramar fa’ida ta ɗan gajeren lokaci a gwajin tunani (shaida ta matsakaicin inganci);
• ci gaba mai muhimmanci a asibiti a sadarwa da mu’amalar zamantakewa (shaida ta babban inganci, daga ƙaramin adadin bincike);
• ƙananan fa’idodi ga ingancin rayuwa, yanayi da ɗabi’a.

An auna fa’idodin galibi nan da nan bayan shirye-shiryen kimanin makonni goma, kuma ’yan bincike kaɗan ne suka duba ko sun dawwama. Ƙarfafa tunani shiri ne na ƙungiya mai tsari, don haka waɗannan sakamako ba sa shafar mutum da ke wasa shi kaɗai a tablet kai tsaye.

Hukumar Lancet ta 2024 ma ta ce shirye-shiryen ayyuka suna da muhimmanci ga masu rayuwa da mantuwa, don riƙe jin daɗi da manufa (Hukumar Lancet).

Menene wasanni suke da amfani a kai a zahiri?

Idan an zaɓe su da kyau, wasanni na iya bayar da:

• Jin daɗi. Rabin sa’a mai daɗi ya cancanci a samu don kansa.
• Haɗin kai. Wasa gefe da gefe yana ba ku abin da za a raba cikin sauƙi idan hira ta yi wuya. Ku duba yadda ake wasa tare.
• Tsari. Aikin da aka sani a lokaci ɗaya kowace rana na iya kawo kwanciyar hankali.
• Kwarin gwiwa. Ayyukan da suka dace da abin da mutum zai iya yi da kyau har yanzu suna sa shi ji yana da ƙwarewa, ba ana gwada shi ba.
• Hira. Hoto ko karin magana da aka sani na iya buɗe labari. Ku gwada katunan hira ko kammala karin magana.

Abin da za a guji: agogo, maki, jere-jere da duk abin da yake jin kamar gwajin ƙwaƙwalwa. Idan mutumin ya ji takaici, ku tsaya. Ƙarewa da wuri, ko kawai zama tare, sakamako ne mai kyau. Jagorarmu ta zaɓar manhajoji da wasanni tana da jerin dubawa.

Inda Golden Moments take

Wasannin Golden Moments, kamar haɗa hotuna biyu-biyu, wasan haɗa guntun hoto da neman kalmomi da manyan haruffa, an yi su ne don jin daɗi da lokaci tare. Ba su da agogo ko maki. Ba magani ba ne, kuma ba sa hanawa ko rage mantuwa. Mun fi son faɗa muku haka a fili maimakon yin alkawarin abin da babu wasan da zai iya cikawa.

Ku yi magana da likita

Idan kuna damuwa game da canje-canjen ƙwaƙwalwa a kanku ko wanda kuke kulawa, ku ga likita maimakon dogara da manhaja. Likita na iya neman dalilan da za a iya magancewa kuma ya tattauna matakan da suke da mafi kyawun shaida, kamar sarrafa hawan jini da duba ji. Ku duba Za a iya hana mantuwa? don ƙari. Don ruɗewa kwatsam ko wasu canje-canje kwatsam, ku nemi taimakon likita na gaggawa.