Ṣé Àwọn Eré Ọpọlọ Ń Dènà Dementia? Ohun Tí Ẹ̀rí Fihàn

Àwọn eré ọpọlọ wà níbi gbogbo, ọ̀pọ̀ sì ń ṣèlérí láti jẹ́ kí ọkàn yín wà ní ọ̀dọ́. Bí ẹ bá ń tọ́jú ẹni tí ó ní dementia, tàbí tí ẹ ń ṣàníyàn nípa ìrántí ara yín, ó jẹ́ ohun àdánidá láti máa ṣe kàyéfì bóyá ṣíṣe wọ́n lè ranni lọ́wọ́. Ohun tí ìwádìí fihàn ní gidi nìyí, pẹ̀lú àwọn apá tí ó fúnni ní ìrètí àti àwọn apá tí kò fúnni ní ìrètí.

Èyí jẹ́ ìsọfúnni gbogbogbò, kì í ṣe ìmọ̀ràn ìṣègùn. Ẹ wo ìkéde ìṣègùn wa.

Ṣé àwọn eré ọpọlọ ń dènà dementia?

A kò tíì fi hàn pé eré ọpọlọ kankan ń dènà dementia. National Institute on Aging (NIA) gba ènìyàn nímọ̀ràn láti ṣọ́ra fún àwọn ìgbéraga pé àwọn eré orí kọ̀ǹpútà àti íńtánẹ́ẹ̀tì lè mú ìrántí sunwọ̀n sí i, ó sì sọ pé kò sí ẹ̀rí tó pé pé àpù ìkọ́ ọpọlọ oníṣòwò kankan ní ipa kan náà pẹ̀lú ìkọ́ tí a dánwò nínú àwọn ìdánwò ìṣègùn (NIA lórí dídènà Alzheimer).

Èyí kò jẹ́ kí àwọn eré jẹ́ aláìwúlò. Ó túmọ̀ sí pé iye wọn wà nínú ìgbádùn, ẹgbẹ́ àti ìlànà ojoojúmọ́, kì í ṣe nínú dídáàbò bo ẹnikẹ́ni kúrò lọ́wọ́ dementia.

Kí ni “ìgbékalẹ̀ nítòsí” (near transfer), kí sì ni ó ṣe pàtàkì?

Nígbà tí ẹ bá ń ṣe àṣà iṣẹ́ kan, ẹ sábà máa ń mọ iṣẹ́ náà jù. Àwọn olùwádìí pe èyí ní ipa ìkọ́. Ìbéèrè tí ó le jù ni bóyá ìlọsíwájú náà ń tàn sí àwọn nǹkan mìíràn: sí àwọn iṣẹ́ tí ó jọra (near transfer) tàbí sí ìgbésí ayé ojoojúmọ́, bí rírántí àwọn ìpàdé tàbí ṣíṣàkóso owó (far transfer).

Àtúnyẹ̀wò pàtàkì ti 2016 yẹ àwọn ìwádìí tí àwọn ilé-iṣẹ́ ìkọ́ ọpọlọ tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí tí ó dára jù wọn wò. Ó rí ẹ̀rí tí ó pọ̀ pé ènìyàn ń sunwọ̀n sí i lórí àwọn iṣẹ́ tí a kọ́, ẹ̀rí tí ó kéré pé wọ́n ń sunwọ̀n sí i lórí àwọn iṣẹ́ tí ó jọ ọ́ gan-an, àti ẹ̀rí tí ó kéré gan-an pé ìkọ́ ń mú ìrònú ojoojúmọ́ sunwọ̀n sí i. Ọ̀pọ̀ àwọn ìwádìí náà tún ní àwọn ìṣòro ìṣètò tí ó mú kí àwọn ìparí èrò tí ó dájú ṣeé ṣe (Simons àti àwọn alájùmọ̀ṣe, Psychological Science in the Public Interest).

Kí ni àwọn àtúnyẹ̀wò sọ nípa ìkọ́ ọpọlọ lórí kọ̀ǹpútà?

Àwọn àtúnyẹ̀wò Cochrane, tí ó ń kó àwọn ìdánwò tí ó dára jù tí ó wà jọ, ti wo ìkọ́ orí kọ̀ǹpútà tí ó gùn ó kéré tán ọ̀sẹ̀ 12:

• Àwọn àgbàlagbà tí ara wọn le tí ọjọ́ orí wọn jẹ́ 65 sókè: ìdánwò mẹ́jọ pẹ̀lú ènìyàn 1,183. Ẹ̀rí náà jẹ́ ti dídára tí ó kéré tàbí tí ó kéré gan-an. Àǹfààní kékeré lè wà lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ lẹ́yìn ìkọ́, láìsí ẹ̀rí tí ó hàn kedere pé ó ń wà pẹ́ (àtúnyẹ̀wò Cochrane, àwọn àgbàlagbà tí ara wọn le).
• Àwọn tí ó ní àìlera ìrònú díẹ̀ (mild cognitive impairment): ìdánwò mẹ́jọ pẹ̀lú ènìyàn 660. Kò sí ìdánwò kan tí ó ròyìn bóyá ènìyàn tẹ̀síwájú láti ní dementia, ẹ̀rí náà sì jẹ́ aláìlágbára jù láti ṣe ìparí èrò (àtúnyẹ̀wò Cochrane, àìlera ìrònú díẹ̀).

Kí ni ìwádìí ACTIVE rí?

ACTIVE jẹ́ ìdánwò ńlá ní US tí ó bẹ̀rẹ̀ ní 1998 pẹ̀lú àgbàlagbà 2,802 tí ọjọ́ orí wọn jẹ́ 65 sókè tí wọ́n ń gbé fúnra wọn tí kò sì ní ìṣòro ìrántí tàbí ìrònú pàtàkì. A pín àwọn ènìyàn lọ́nà àìròtẹ́lẹ̀ sí ọ̀kan nínú ẹ̀ka mẹ́ta ti ìkọ́ ẹgbẹ́ kékeré (ìyára ìṣiṣẹ́, ìrántí, tàbí ìrònú) tàbí sí ẹgbẹ́ tí kò ní ìbáṣepọ̀. Ìkọ́ náà jẹ́ ìpàdé mẹ́wàá ní ọ̀pọ̀jù lórí ọ̀sẹ̀ márùn-ún sí mẹ́fà. A tún fún àwọn kan tí wọ́n parí ọ̀pọ̀ ìpàdé ní àwọn ìpàdé ìrán-ni-létí lọ́nà àìròtẹ́lẹ̀ ní nǹkan bí ọdún kan àti mẹ́ta lẹ́yìn náà.

Ìkọ́ ìyára náà ní nínú rírí àti ṣíṣe àlàyé ìsọfúnni ojú ní àwọn ìwò tí ó kúrú àti kúrú sí i, ní ìpele tí ó ń ṣe àtúnṣe bí ènìyàn ṣe ń sunwọ̀n sí i.

Ní 2026, àwọn olùwádìí so àwọn olùkópa 2,021 mọ́ àkọsílẹ̀ Medicare wọn fún ọdún 20 (ìtúpalẹ̀ ọdún 20 ti ACTIVE). Ohun tí wọ́n rí gẹ́gẹ́ bí ó ti jẹ́ nìyí:

• Ìkọ́ ìyára pẹ̀lú ó kéré tán ìpàdé ìrán-ni-létí kan: ìwọ̀n dementia tí a ṣe àyẹ̀wò tí ó kéré ju ẹgbẹ́ tí kò ní ìbáṣepọ̀ lọ (hazard ratio ti 0.75, èyí tí ó túmọ̀ sí ìwọ̀n tí ó kéré ní nǹkan bí 25%).
• Ìkọ́ ìyára láìsí ìpàdé ìrán-ni-létí: kò sí ìwọ̀n tí ó kéré.
• Ìkọ́ ìrántí tàbí ìrònú: kò sí ipa pàtàkì lórí àwọn ìwádìí dementia.
• Ẹgbẹ́ ìkọ́ kọ̀ọ̀kan lódindi ní ìfiwéra pẹ̀lú ẹgbẹ́ tí kò ní ìbáṣepọ̀: ìtẹ̀sí sí ìwọ̀n tí ó kéré, ṣùgbọ́n kò ṣe pàtàkì ní ìṣirò.

Àwọn ààlà àbájáde yìí

• Ó kan irú ìkọ́ ìyára kan pàtó tí a ń ṣàbójútó pẹ̀lú àwọn ìpàdé ìrán-ni-létí, kì í ṣe àwọn eré ọpọlọ lápapọ̀.
• Àbájáde pàtàkì náà wá láti inú ẹgbẹ́ kékeré (àwọn tí wọ́n parí ọ̀pọ̀ àwọn ìpàdé àkọ́kọ́ tí a sì fún ní àwọn ìpàdé ìrán-ni-létí), kì í ṣe láti inú gbogbo ẹgbẹ́ ìyára.
• A wọn dementia nípa lílo àwọn kóòdù ìwádìí nínú àwọn ìbéèrè Medicare, kì í ṣe nípa yíyẹ ẹnì kọ̀ọ̀kan wò. Nǹkan bí ìdá kan nínú mẹ́rin àwọn olùkópa àkọ́kọ́ ni a fi sílẹ̀ nítorí wọ́n forúkọ sílẹ̀ ní Medicare Advantage, tí kò ní àkọsílẹ̀ ìbéèrè pípé.
• Àwọn olùkópa kò ní ìṣòro ìrònú pàtàkì nígbà tí wọ́n bẹ̀rẹ̀. Àwọn àbájáde kò sọ nǹkan kan nípa àwọn eré fún àwọn tí ń gbé pẹ̀lú dementia tẹ́lẹ̀.

Ó jẹ́ àbájáde tí ó fani mọ́ra tí ó yẹ fún ìwádìí sí i. Kì í ṣe ẹ̀rí pé àpù kankan ń dènà dementia.

Kí ni FTC sọ nípa Lumosity?

Ní oṣù kínní 2016, Lumos Labs, olùṣe Lumosity, gbà láti san $2 million láti parí àwọn ẹ̀sùn Federal Trade Commission ti ìpolówó tí ó ń tàn jẹ. FTC sọ pé ilé-iṣẹ́ náà ṣe ìgbéraga, láìsí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tó, pé àwọn eré rẹ̀ lè mú iṣẹ́ ṣíṣe ní ibi iṣẹ́ àti ilé-ìwé sunwọ̀n sí i àti pé ó lè fi ìdínkù tí ọjọ́ orí ń fà, àìlera ìrònú díẹ̀, dementia àti Alzheimer falẹ̀. Àṣẹ náà béèrè pé kí ilé-iṣẹ́ náà ní ẹ̀rí sáyẹ́ǹsì tí ó péye tí a lè gbẹ́kẹ̀lé kí ó tó ṣe irú àwọn ìgbéraga bẹ́ẹ̀ ní ọjọ́ iwájú (ìwé ìkéde FTC).

Ẹ̀kọ́ fún àwọn ẹbí: ẹ ṣọ́ra fún eré, àpù tàbí ètò kankan tí ó ń ṣèlérí láti dáàbò bo ìrántí tàbí láti dènà dementia.

Ṣé àwọn eré lè ran ẹni tí ó ti ní dementia tẹ́lẹ̀ lọ́wọ́?

Wọ́n lè ṣàfikún sí ọjọ́ rere, èyí tí ó ṣe pàtàkì gan-an. Ọ̀nà tí a ti ṣe ìwádìí rẹ̀ jù ni ìmúrònúṣiṣẹ́ (cognitive stimulation): àwọn ìgbòkègbodò ẹgbẹ́ dídùn bí ìjíròrò, ìrántí àtijọ́, eré ọ̀rọ̀, ìṣòrò àti orin, ní ẹgbẹ́ kékeré tí olùrànlọ́wọ́ ń darí.

Àtúnyẹ̀wò Cochrane ti 2023 ti ìdánwò 37 pẹ̀lú ènìyàn 2,766 tí wọ́n ní dementia díẹ̀ sí àárín rí i (àtúnyẹ̀wò Cochrane lórí ìmúrònúṣiṣẹ́):

• àǹfààní kékeré, ti àkókò kúkúrú lórí àwọn ìdánwò ìrònú (ẹ̀rí ti dídára àárín);
• àwọn ìlọsíwájú tí ó ṣe pàtàkì nínú ìṣègùn nínú ìbánisọ̀rọ̀ àti ìbáṣepọ̀ láàrín ènìyàn (ẹ̀rí ti dídára gíga, láti inú iye ìwádìí tí ó kéré);
• àwọn àǹfààní díẹ̀ fún dídára ìgbésí ayé, ìṣesí àti ìhùwàsí.

A wọn àwọn àǹfààní náà ní pàtàkì lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ lẹ́yìn àwọn ètò nǹkan bí ọ̀sẹ̀ mẹ́wàá, àwọn ìwádìí díẹ̀ sì ṣàyẹ̀wò bóyá wọ́n ń wà pẹ́. Ìmúrònúṣiṣẹ́ jẹ́ ètò ẹgbẹ́ tí a ṣètò, nítorí náà àwọn àbájáde wọ̀nyí kò kan ẹni tí ń ṣe eré nìkan lórí tábìlẹ́ẹ̀tì.

Lancet Commission ti 2024 tún sọ pé àwọn ètò ìgbòkègbodò ṣe pàtàkì fún àwọn tí ń gbé pẹ̀lú dementia, láti máa gbádùn àti láti ní ète (Lancet Commission).

Kí ni àwọn eré dára fún ní gidi?

Nígbà tí a bá yàn wọ́n dáadáa, àwọn eré lè fúnni ní:

• Ìgbádùn. Ààbọ̀ wákàtí dídùn jẹ́ ohun tí ó yẹ kí a ní fún ara rẹ̀.
• Ìsopọ̀. Ṣíṣeré lẹ́gbẹ̀ẹ́ ara yín ń fún yín ní nǹkan tí ó rọrùn láti pín nígbà tí ìjíròrò bá ṣòro. Ẹ wo bí a ṣe ń jọ ṣeré.
• Ìlànà ojoojúmọ́. Ìgbòkègbodò tí ó mọ̀ wọ́n ní àkókò kan náà lójoojúmọ́ lè mú ìtùnú wá.
• Ìgbẹ́kẹ̀lé. Àwọn ìgbòkègbodò tí ó bá ohun tí ẹni kan ṣì lè ṣe dáadáa mu jẹ́ kí ó nímọ̀lára pé ó lágbára, kì í ṣe pé a ń dán an wò.
• Ìjíròrò. Àwòrán tàbí òwe tí ó mọ̀ wọ́n lè ṣí ìtàn kan. Ẹ gbìyànjú àwọn káàdì ìjíròrò tàbí parí òwe náà.

Ohun láti yàgò fún: àwọn aago, ààmì, àwọn ìlà ìtẹ̀síwájú àti ohunkóhun tí ó dà bí ìdánwò ìrántí. Bí ẹni náà bá bínú, ẹ dúró. Dídúró ní kùtùkùtù, tàbí jíjókòó papọ̀ lásán, jẹ́ àbájáde rere. Ìtọ́sọ́nà wa lórí yíyan àwọn àpù àti eré ní àtòjọ àyẹ̀wò.

Ibi tí Golden Moments wà

Àwọn eré Golden Moments, bí àwọn méjì-méjì àwòrán, kó àwòrán jọ àti ìwádìí ọ̀rọ̀ ní ìtẹ̀ ńlá, wà fún ìgbádùn àti àkókò tí a jọ ń lò. Wọn kò ní aago àti ààmì. Wọn kì í ṣe ìtọ́jú, wọn kò sì ń dènà tàbí dín dementia kù. A fẹ́ sọ èyí fún yín ní kedere dípò ṣíṣèlérí ohun tí eré kankan kò lè mú wá.

Ẹ bá dókítà sọ̀rọ̀

Bí ẹ bá ń ṣàníyàn nípa àwọn àyípadà ìrántí nínú ara yín tàbí ẹni tí ẹ ń tọ́jú, ẹ lọ rí dókítà dípò gbígbẹ́kẹ̀lé àpù. Dókítà lè wá àwọn ìdí tí a lè tọ́jú kí ó sì bá yín sọ̀rọ̀ àwọn ìgbésẹ̀ tí ó ní ẹ̀rí tí ó dára jù, bí ṣíṣàkóso ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ àti yíyẹ ìgbọ́ràn wò. Ẹ wo Ṣé a lè dènà dementia? fún ìsọfúnni sí i. Fún ìdàrúdàpọ̀ lójijì tàbí àwọn àyípadà lójijì mìíràn, ẹ gba ìrànlọ́wọ́ ìṣègùn ní kíákíá.