Deebii gabaabaa
Dementia sadarkaa boodaa keessatti hojiiwwan miiraa fi waliin jiraachuu keessan irratti xiyyeeffatu: muuziqaa jaallatan taphisuu, harka qabuu, harka suuta maassuu, ol-dubbisuu, suuraa ilaaluu, sagalee uumamaa fi foddaa ykn alatti taa’uu. Kunneen siree irrattis teessuma irrattis ni hojjetu. Yeroo gabaabaa qabaadhaa, mijaa’uu fi mi’a-hin-qabaachuu fuula fi harka irratti ilaalaa, dhiyoo ta’uun mataan isaa hojii ta’uu isaa yaadadhaa.
- Walitti dhufeenyi ammallee ni danda’ama. Sadarkaa boodaa keessatti biyyi dhugumatti miiraan beekama.
- Muuziqaan, tuquun laafaan, sagaleen beekamaa fi wanti laafaan qabamu yeroo jechi hin danda’amne illee namoota bira ga’uu danda’a.
- Yaadonni as jiran hundi yoo xiqqaate nama siree ykn teessuma irra jiruuf ni hojjetu.
- Mijaa’uu fi mi’a-hin-qabaachuu fuula, harka fi afuura irratti ilaalaa, mallattoo rakkinaa tokko illee yoo argitan dhaabaa.
- Meeshaa xixiqqaa irraa of qusadhaa, nyaata ykn dhugaatii immoo akka garee kunuunsaa gorsetti qofa kennaa, sababni isaas liqimsuun nageenya hin qabne ta’uu danda’a.
Fuula kana irratti (kutaa 6)
Dementia sadarkaa boodaa keessatti namni tokko baay’ee xiqqoo dubbachuu, kunuunsa guyyaa guyyaa hundaaf gargaarsa barbaaduu fi guyyaa baay’ee siree ykn teessuma irra dabarsuu danda’a. Waliin wanta gochuu hin jiru fakkaachuu danda’a. Garuu jira. Alzheimer’s Association kutaan tokko of nama sanaa hafuu akka danda’u, sadarkaa kana keessatti biyyi dhugumatti miiraan akka beekamu ibsa. Muuziqaan, tuquun, sagaleen beekamaa fi dhiyoo keessan tasgabbaa’aan ammallee tasgabbii fi yeroo walitti dhufeenyaa fidu danda’a.
Dementia sadarkaa boodaa keessatti hojiiwwan kami gargaaru?
Hojiiwwan miiraa salphaa fi waliin callisanii jiraachuun sadarkaa boodaa keessatti caalaatti gargaara. Alzheimer’s Association muuziqaa jaallatan taphisuu, kutaa kitaabota ergama qabu dubbisuu, gogaa irratti dibata urgaa isaan jaallatan dibuu fi guyyaa gaarii alatti waliin taa’uu gorsa. National Institute on Aging seenaa odeessuu, suuraa agarsiisuu, tuquu ykn maassuu laafaa, fi muuziqaa, sagalee dachaa ykn sagalee uumamaa dabala, dhiyoo keessan qofti tasgabbeessuu akka danda’u illee jedha.
Alzheimer’s Foundation of America namoonni sadarkaa boodaa keessa jiran yeroo baay’ee tasgabbiif wanta tokko dhiyoo qabachuuf fedhii cimaa akka qaban ibsa, hojiiwwan miiraa salphaa, harkisuu laafaa, shaashii socho’sisuu, muuziqaa, daawwannaa bineensaa, tuquu namaa fi ogummaa bilisaa gorsa.
Hojiiwwan nama siree ykn teessuma irra jiruuf
- Muuziqaa isaanii taphisaa. Sirba umurii dargaggummaa, amantii ykn maatii isaanii irraa filadhaa. Sagalee laafaa godhaa, dhiyoo taa’aa. Amma illee namoonni tokko tokko quba rukutu ykn sagalee xiqqaan faarsu. Hojiiwwan muuziqaa ilaalaa.
- Harka qabaa. Harka qabachuu qofa, quba guddaa laafaan maassuun, hojii dha. Dursa wanta gochaa jirtan himaa.
- Harka suuta maassaa. Dibata xiqqoo harka keessan keessatti ho’isaa, hidhii irraa hanga fiixee quba tokkoon tokkoon maassaa. Dibata urgaa male filadhaa, ykn urgaa isaan yeroo hundaa jaallatan yoo gogaan isaanii fudhatu.
- Ol-dubbisaa. Walaloo jaallatan, kutaa kitaaba jaallatan, kitaaba qulqulluu ykn fuula ispoortii. Sagalee keessan sirnaan jechoota caalaa barbaachisaa dha.
- Seenaa odeessaa. Imala maatii ykn guyyaa cidha isaanii haasa’aa. Deebii hin barbaachisu.
- Suuraa agarsiisaa. Suuraa guddaa tokko yeroo tokko sadarkaa ija irratti qabaa, ho’aan ibsaa. Eenyu akka ta’e gaafachuu irraa of qusadhaa.
- Wanta laafaa qabachuuf kennaa. Huccuu xiqqoo maraame, kutaa fleece ykn bineensa laafaa. NIA yeroo nama sana sochoosan huccuu qabachuuf kennuu gorsa, akka isin ykn meeshaa mana itti hin qabne.
- Sagalee uumamaa taphisaa. Rooba, dachee ykn sirba simbirroo sagalee gadi aanaan kutaa sagalee qabu laafsuu danda’a.
- Alaa gara keessaatti fidaa. Golgaa banaa, nyaachisaa simbirroo foddaa alaa kaa’aa, ykn daraaraa fi baala haaraa muraasa ilaaluu fi tuquuf fidaa.
- Alatti baasaa. Yoo nama sun teessuma ijaaraa (wheelchair) irra taa’uu danda’e, daqiiqaa muraasa gaaddisa keessatti guyyaa mijaa’aa ta’e bareedaa ta’uu danda’a.
- Rifeensa isaanii saabaa ykn huccuu ho’aa dhiyeessaa. Suuta fi laafaan qulqulleessuu fi huccuu ho’aa harka fi fuula irratti kunuunsa fakkaachuu danda’a.
- Muuziqaa waliin suuta socho’aa. Shaashii laafaa waliin raasaa, ykn harka sirba waliin sochoosaa. Harkisuu fi sochii wal-qabata irratti dursa ogeessa fiiziyoo-tiraapii (physical therapist) ykn narsii karaa nageenya qabu akka isiniif agarsiisu gaafadhaa.
- Ogummaa bilisaa tolchaa. Halluu summii male waraqaa guddaa irratti sifoonjii ykn harkaan, harka keessanii wajjin, tarreessaa. Bu’aan sirrii hin jiru.
- Daawwannaa bineensaa simadhaa. Bineensa tasgabbaa’aa siree ykn harka irratti, yoo nama sun bineensa jaallate fi bakki eeyyame.
- Waliin suuta afuurraa. Dhiyoo taa’aa suuta fi sagaleen ni dhaga’amuun afuura baafadhaa. Afuura tasgabbaa’aa lamaanuu saffisa isin geggeessuu danda’a, isinis eegaltanii dhaabdu.
- Dhiyoo ta’aa qofa. Dhiyoo taa’aa, sagalee xiqqaan faarsaa, hodhaa ykn callisaa dubbisaa. Dhiyoo ta’uun ga’aa dha.
Hojii sadarkaa kana irratti akkamitti qooduu
- Fuula duraan itti dhiyaadhaa. Maqaa isaanii fi maqaa keessan himaa, tuquu dura suuta fi laafaan dubbadhaa.
- Wanta tokko yeroo tokko dhiyeessaa. Muuziqaa dura TV cufaa. Miira tokko yeroo tokko.
- Gabaabsaa. Daqiiqaa muraasa ga’aa dha. Yeroo gabaabaa baay’ee guyyaa guutuu keessatti, yeroo dheeraa tokko caalaa gaarii dha.
- Dursa mijaa’aa taa’aa. Namni sun gaarii deeggarame mirkaneessaa. NIA yeroo ol taa’an lafoo harkaa itti kaa’uu fi qaama ol-aanaa deeggaruu gorsa.
- Deebii ilaalaa. Harka laafee, fuula laafaa, ija wal-ilaaluu ykn sagalee xiqqaan faarsuun tasgabbii agarsiisa. NIA gaaddisuu, fuula qaanessuu, qaama tokko eeguu ykn jeequmsa tasaa mallattoo dhukkubbii ta’uu akka danda’an jedha. Dhaabaa, garee kunuunsaatti immoo himaa.
Qajeelfama gabaabaa miira tokkoon tokkoon
| Miira | Yaada | Of eeggannoo |
|---|---|---|
| Dhaga’uu | Muuziqaa jaallatan, sagalee keessan yeroo dubbisan, sagalee uumamaa | Sagalee gadi aanaa; sagalee tokko yeroo tokko |
| Tuquu | Harka maassuu, harka qabuu, huccuu laafaa, huccuu ho’aa | Dursa gaafadhaa ykn himaa; gogaan hin dhukkubne ykn hin cabne mirkaneessaa |
| Ilaaluu | Suuraa, daraaraa, bakka foddaa irraa mul’atu, viidiyoo uumamaa suuta deemu | Wanta sadarkaa ija irratti qabaa; ifa gaarii, calaqqee male |
| Urgaa’uu | Dibata jaallatan, daraaraa haaraa, buna dhiyoo bilcheessuu | Urgaa cimaa irraa of qusadhaa; allerjii fi afuura ilaalaa |
| Dhandhamuu | Dhandhama jaallatan xiqqoo | Nyaata fi haala garee kunuunsaa nageenya qabu jedhe qofa |
Sadarkaa kana irratti nageenya
Liqimsuun sadarkaa boodaa keessatti ulfaachuu danda’a, NIA immoo kun balaa qoonqoo cufamuu dabala jedhee akeekkachiisa. Meeshaa xixiqqaa karaa isaaniitti hin dhiisinaa, nyaata ykn dhugaatii immoo bifa fi haala garee kunuunsaa gorsetti qofa dhiyeessaa. Hojiiwwan tuquu yeroo gaggeessitan gogaa suuta ilaalaa, sababni isaas gogaan salphaatti cabuu ykn gurguraa’uu danda’a. Yaada miiraa nageenya qabu caalaatti hojiiwwan miiraa ilaalaa.
Of kunuunsuu illee
Kunuunsi sadarkaa boodaa qaamaa fi miiraan ulfaataa dha, mana keessattis yoo ta’e mana kunuunsaa daawwachuu irrattis. Gareewwan hospiisii fi kunuunsa gabaabsuu (palliative care) tasgabbii, deeggarsa fi karoora irratti gargaaruu danda’u, NIA immoo madda gargaarsaa ta’uu isaanii tarreessa. Daawwannaan gabaabaa fi tasgabbaa’aan gatii qaba; nama dementia qabu daawwachuu ilaalaa. Yoo gareewwan geggeessitan, hojiiwwan garee mana kunuunsaa sagantaa sirreessuuf yaada qaba. Akkasumas of kunuunsuu kunuunsitootaa dubbisaa: boqonnaan kunuunsa gaarii kutaa dha.
Gaaffiiwwan baay’ee gaafataman
Nama dementia sadarkaa boodaa qabu siree irra jiru wajjin hojiiwwan kami gochuu danda’a?
Muuziqaa isaan jaallatan taphisaa, harka isaanii qabadhaa, dibata (lotion) fayyadamuun harka suuta maassaa, kitaaba ykn kadhannaa isaan jaallatan ol-dubbisaa, suuraa agarsiisaa, ykn sagalee uumamaa laafaa taphisaa. Akka isaan alaa ilaalaniif golgaa banaa. Yeroo gabaabaa tasgabbaa’aa, wanta tokko yeroo tokko, yeroo baay’ee caalaa gaarii dha.
Namoonni dementia sadarkaa boodaa qaban ammallee muuziqaa ni gammaduu?
Baay’eenis ni gammadu. Alzheimer's Association sadarkaa boodaa keessattillee nama tokko rukutuu ykn sirba daa’imummaa waliin faarsuu akka danda’u ibsa. Muuziqaa dargaggummaa isaanii keessa jaallatan filadhaa, sagalee immoo laafaa godhaa.
Hojii tokko akka isaan gammadan akkamitti beekna?
Mallattoo xiqqaa ilaalaa: gatiitii laaffate, fuulli laafe, ija wal-ilaaluu, sagalee xiqqaan faarsuu, harka qabachuu ykn afuura suuta jedhu. Fuula qaanessuu, of fageessuu, hin tasgabbaa’uu ykn gaaddisuun mi’a-hin-qabaachuu ykn dhukkubbii agarsiisuu danda’a. Kana yoo argitan dhaabaa, yoo itti fufe immoo garee kunuunsaatti himaa.
Yoo na hin beekne iyyuu daawwachuun gatii qabaa?
Eeyyee. National Institute on Aging dhiyoo ta’uu qofti tasgabbeessuu akka danda’u, tuquun, muuziqaan fi seenaan dementia cimaa keessatti tasgabbii kennuu akka danda’an ibsa. Maqaan keessan yoo hin beekamne iyyuu sagaleen fi tuquun keessan beekamuu danda’a.
Maddoota
Dhaabbilee fi qorannoowwan fuulli kun irratti hirkate liinkii kenneerra. Tokkoon tokkoon isaanii yeroo fuulli haaromfamu sakatta’ameera.
- Late-Stage Alzheimer's & Dementia Caregiving · Alzheimer's Association
- Care in the Last Stages of Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America
- Activities for dementia · NHS
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association