Nama dementia qabu mana kunuunsaa ykn hospitaala keessatti daawwachuu

Nama jaallattan mana kunuunsaa, mana kunuunsaa jaarsolii ykn hospitaala keessatti daawwachuun miira baay’ee fiduu danda’a. Maal akka jettan, maal akka fidan, ykn osoo isaan hin yaadatin daawwannaan hiika qabaa ykn hin qabu jettanii yaaduu dandeessu. Hiika ni qaba. National Institute on Aging akka jedhutti, namoonni Alzheimer qaban daawwataan eenyu akka ta’e osoo hin yaadatin illee yeroo baay’ee waliin ta’uu jaallatu. Fuulli kun daawwannaa dura, yeroo daawwannaa fi booda tarkaanfii hojii irra oolu, akkasumas hospitaala keessa turuuf gorsa addaa ni kenna.

Daawwannaaf akkamitti of qopheessina?

Karoora xiqqoon daawwannaa lamaaniifuu salphisa.

• Yeroo gaarii filadhaa. Dementia Australia yeroo namni sun yeroo baay’ee dammaqiinsa guddaa qabu, namoota baay’eef ganama ykn guyyaa gidduu, daawwachuu gorsa. Family Caregiver Alliance sagantaa mana kunuunsaa baruu fi yeroo bilisa ta’etti malee yeroo hojii isaanii daawwachuu gorsa.
• Hojjettoota waliin mari’adhaa. Har’a nama sun akkam akka ture gaafadhaa, seera nyaataa, bineensota ykn imala ba’uu ilaalaa.
• Boorsaa daawwannaa xiqqoo qopheessaa. Wanta tokko ykn lama waliin ilaalan ga’a (tarree gadii ilaalaa).
• Mata-dureewwan muraasa karoorsaa. Namni sun odeeffannoo haaraa hin qabaachuu danda’a, kanaaf kan keessan fidaa: odeeffannoo maatii, haala qilleensaa, taphaa kubbaa miilaa, seenaa kolfisiisu tokko.
• Eegumsa mataa keessanii qabaadhaa. Daawwannaan tokko tokko ho’aa fi haasaa guddaa ta’a. Kaan callisaa ykn ulfaataa ta’u. Lamaan isaaniis idilee dha.

Maal fiduu qabna?

Wanta waliin ilaalan fidaa, wanta qoru miti. Filannoowwan gaarii:

• Albaamii suuraa xiqqoo suuraa guddaa fi ifa ta’e qabu. Hojjettootaaf duubaan maqaa isaanii barreessaa.
• Tarree weedduu weedduu jaallatan bilbila irratti, headphones salphaa ykn speaker xiqqoo waliin.
• Wanta laafaa qabuuf, akka huccuu, shaashii ykn siweetarii beekamaa.
• Dibata harkaa harka suuta dhiqachuuf, yoo namni sun tuquu jaallate.
• Magaazinii ykn kitaaba suuraa fedhii durii irratti, akka oogdii, konkolaataa, simbirroo ykn nyaata bilcheessuu.
• Nyaata xiqqoo jaallatan, yoo hojjettoonni nageenya qaba jedhan.
• Meeshaa beekamaa kutaaf. Family Caregiver Alliance daraaraa, biqiltuu, suuraa maatii fi suuraa, ykn poostarii guddaa suuraa maatii durii gorsa.
• Taabileetii, suuraa maatii ilaaluuf ykn tapha laafaa waliin taphachuuf.

Daawwannaa keessatti maal waliin gochuu dandeenya?

Wanta tokko waliin gochuun haasaa irraa dhiibbaa kaasa. Dementia Australia suuraa ilaaluu, hojii harkaa salphaa, biqiltuu xiqqoo dhaabuu, muuziqaa, nyaata xiqqoo walii qooduu, ykn naannoo mana kunuunsaa keessa adeemuu gorsa. Yaada muraasa dabalataa:

1. Suuraa ilaalaa. Wanta argitan agarsiisaa: “Kunoo uffata sana ilaalaa.” “Bakki kun bareedaa dha.” Nama sun haa geggeessu. “Kun eenyu?” jechuu irraa of qusadhaa.
2. Muuziqaa banaa, sirbaa. Weedduun beekaman miira ol kaasuu fi yeroo haasaan ulfaatu illee yeroo waliin hirmaannu fiduu danda’a.
3. Adeemsa gabaabaa gochaa. Family Caregiver Alliance naannoo mana kunuunsaa, keessumaa yoo oogdiin jiraate, adeemuu gorsa. Teessuma ijaaramaa (wheelchair) irratti taa’anii naannoo deemuun illee ni lakkaa’ama.
4. Harka dhiqaa. Dibata xiqqoo fi harka suuta tuquun tasgabbeessuu danda’a.
5. Of qopheessuuf gargaaraa. Dementia Australia yoo jaallatan, rifeensa filuu, qeensa harkaa dibuu ykn uffata jaallatan uffachuuf gargaaruu eeruu.
6. Tapha salphaa taphadhaa. Family Caregiver Alliance kaardii, doominoo, ykn wanta nama sun duraan taphatu gorsa. Taabileetii irratti, lamaan suuraa suuraa mul’ataa fi sa’aatii male taphachuun ni danda’ama. Lamaan suuraa maatii suuraa isin filattan gara tapha wal-simsiisuutti jijjiira, suuraan sun biraawzara keessan keessa turu.
7. Waliin ilaalaa. Family Caregiver Alliance fiilmii kolfisiisu fi fiilmii durii gorsa. Namni sun seenaa hordofuu hin dandeenye illee, cinaa taa’anii yeroo waliin dabarsuu dandeessu.
8. Ol-sagalee dubbisaa. Walaloo gabaabaa, kutaa jaallatan, ykn xalayaa maatii irraa.
9. Waliin taa’aa qofa. Harka wal qabuu ykn callisaan taa’uun daawwannaa dhugaa dha. Alzheimer’s Association jecha dhabuun sirrii ta’uu, argamuun keessan caalaa barbaachisaa ta’uu eeruu.

Kaartii haasaa yeroo waan dubbattan dhabdan gargaaruu danda’a. Kaartiin tokkoon tokkoon isaa suuraa fi gaaffii bante qaba.

Daawwannaa keessatti akkamitti haasa’a?

• Yeroo hundaa of beeksisaa. “Akkam abbaa, ani ilma keessan Maarkoo dha.” NIA daawwattoonni haasaa jalqabuuf gabaabinaan of beeksisuu gorsa.
• Fuula duraa irraa dhufaa, ija gita taa’aa.
• Hin sirreessinaa, hin falmatinaa. NIA daawwattoonni yoo nama sun dogoggore ykn waan irraanfate hin sirreessinaa jedha.
• Obsaa ta’aa yeroo jecha argachuun ulfaatu. Yeroo baay’ee kennaa.
• Miira deebisaa. Yoo namni sun gadde ykn yaaddaa fakkaate, dursa beekaa, booda mata-duree jijjiiraa.
• Gaaffii qormaataa irraa of qusadhaa akka “Na yaadatta?” ykn “Laaqana maal nyaatte?”

Dabalataaf gorsa haasaa keenya ilaalaa.

Yeroo “gara mana deemuu barbaada” jedhan maal gochuu qabna?

Miira jechoota duubaa jiru deebisaa (yeroo namni irra deddeebi’ee gara mana deemuu gaafatu qajeelfamni keenya dabalata). Family Caregiver Alliance “gara mana deemuu barbaada” yeroo baay’ee “ani mijaa’aa miti” jechuu akka ta’e ibsa, deebii akka “Waa’ee mana keessanii natti himaa” ykn “Mana keessan keessatti wanti isin caalaa jaallattan maali?” gorsa. Dementia Australia “mana” yeroo ykn bakka nama sun itti nagaa dhaga’ame, akka daa’imummaa, ta’uu danda’a jedhee dabala.

Yaalaa:

• miira beekaa: “Mana keessan hawwitanii fakkaata.”
• yoo fedhe tuquudhaan jajjabeessaa
• suuraa ilaalaa ykn waa’ee mana maatii haasa’aa
• adeemsa, dhugaatii ykn nyaata xiqqoo dhiheessaa

Maaliif deemuu akka hin dandeenye falmuu ykn ibsuu irraa of qusadhaa. Yeroo baay’ee hin gargaaru, dhiphina dabala.

Daawwannaan hammam turuu qaba?

Gabaabaa fi yeroo yeroodhaan taasifamu yeroo baay’ee caalaa gaarii dha. Family Caregiver Alliance namni sun yeroo baay’ee daqiiqaa shan ykn sa’aatii shan akka turtan hin yaadatu jedha, torban tokkotti daawwannaa gabaabaa sadii daawwannaa dheeraa tokko caalaa gaarii ta’uu danda’a jedhee gorsa. Dementia Australia lakkoofsi daawwannaa ykn dheerinni sirrii hin jiru jedha.

Torban jalqabaa erga mana kunuunsaa seenanii booda, Family Caregiver Alliance yeroo baay’ee daawwachuu, ergasii suuta suutaan sirna idilee ta’uu gorsa. Hojjettoota maal akka argan gaafadhaa.

Nama sana osoo hin mufachiisin akkamitti bahuu dandeenya?

Bahuun kutaa baay’ee ulfaataa ta’uu danda’a. Dementia Australia kanneen armaan gadii gorsa:

• Yeroo dhuftan hanga yeroo turuu dandeessan himaa. “Sa’aatii tokko turuu danda’a, booda gara gabaa deema.”
• Hojii akka dhuma uumamaatti fayyadamaa. “Weedduun kun yoo xumurame, ani ba’a.”
• Yeroo nyaata ykn hojii wajjin wal-simsiisaa, ykn hojjettoonni nama sana wanta biraa irratti akka tasgabbaa’u gaafadhaa.
• Nagaa gabaabaa fi yeroo hundaa wal-fakkaatu godhaa. Turuu, dhiifama gaafachuu ykn “xiqqoo dabalataa” turuun nagaa gara fuulduraa ulfaachisuu danda’a.

Erga bahaniin booda gadda dhaga’uun idilee dha. Of boqochiisaa. Yoo nama sun mufate, hojjettoonni yeroo baay’ee yeroo gabaabaa keessatti isa tasgabbeessuu danda’u.

Nama dementia qabu hospitaala keessatti daawwachuu

Hospitaalli sagalee guddaa qaba, kan hin beekamne, namoota alagaan guutame, kunis nama dementia wajjin jiraatuuf baay’ee ulfaataa ta’uu danda’a. Qajeelfamni NIA kan nama Alzheimer qabu hospitaalatti geessuu kanneen armaan gadii gorsa:

• Nama sana waliin namni tokko akka jiraatu godhaa hanga danda’ametti: miseensa maatii, hiriyyaa amanamaa ykn kunuunsaa kaffalamu.
• Hojjettootaaf waraqaa odeeffannoo dhuunfaa kennaa sirna isaanii, maqaa jaallatan, wanta jaallatan fi hin jaallanne, wantoota mufachiisan, fi mallattoo dhukkubbii dubbii male. Koppii kutaa keessa fi bakka narsii irra kaa’aa.
• Nyaachuu fi dhuguu irratti gargaaraa. Jaarsoliin hospitaala keessatti nyaata gahaa dhabuu danda’u. Qabduu banaa, nyaata irratti gargaaraa, waliin nyaadhaa, dhugaatii dhiheessaa.
• Wanta nama jajjabeessu fidaa akka suuraa ykn wanta amantaa.
• Sagalee gadi buusaa. Televijiiniin cufaa, sagalee bilbilaa fi interkoomii xiqqeessaa.
• Sirna tasgabbeessu yaalaa, akka muuziqaa laafaa, dubbisuu, kadhachuu, sirbuu ykn suuraa durii ilaaluu.
• Hanga nageenyaan danda’ametti sochii jajjabeessaa, hojjettootaan hayyamamee.
• Yoo nama sun tasa hamaa ta’e ykn adda ta’e fakkaate battaluma doktora himaa. NIA wal-hin-beekuun cimaan tasaa, delirium jedhamu, rakkina akka dhukkuba daddarbaa, ho’a, bishaan dhabuu ykn dhiibbaa qoricha irraa dhufuu danda’u, akkasumas yaalii fayyaa barbaachisa jedha.

Daawwannaan gabaabaa, tasgabbaa’aa fi fuula beekamaa fi weedduu jaallatan waliin kan taasifamu kutaa guyyaa hospitaalaa kan caalaa jajjabeessu ta’uu danda’a.

Daa’imman daawwannaa irratti fiduu

Daa’immanni ho’ina baay’ee fiduu danda’u. Dursa jechoota salphaa fi dhugaa ta’aniin qopheessaa, daawwannaa gabaabaa godhaa, hojii tokko, fakkeenyaaf suuraa agarsiisuu ykn suuraa kennuu, kennaaf. NIA daa’immanni fi namoonni Alzheimer qaban hojii salphaa, akka albaamii suuraa ilaaluu ykn muuziqaa dhaggeeffachuu, waliin gammaduu danda’u jedha. Dementia Australia daa’imman xixiqqoo qabsiisuuf boorsaa xiqqoo wanta mi’aawaa ykn wanta callisaa qabu qabachuu gorsa.

Of keessanis kunuunsaa

Daawwachuun nama dadhabsiisuu fi miira fiduu danda’a, keessumaa yoo namni sun baay’ee jijjiirame. Yoo barbaachise daawwannaa xiqqeessuun, hiriyyaa deeggarsaaf fiduun, ykn guyyaa ulfaataa irratti dafee bahuun sirrii dha. Yaada of kunuunsuuf of kunuunsuu kunuunsaa ilaalaa. Yoo fagoo jiraattan, qajeelfama keenya bilbilaa fi viidiyoo ilaalaa.