Hojiiwwan Ayyaanaa Nama Dementia Qabuuf

Ayyaanni yaadannoo ho’aa deebisuu danda’a, sagalee, namoota baay’ee fi jijjiirama guyyaa idilee illee fiduu danda’a. Nama dementia wajjin jiraatuuf, kabajni gaariin yeroo baay’ee xiqqaa, suuta jedhu, fi wanta ammallee itti gammaduu danda’an irratti ijaarame dha. Yaadonni kun ayyaana Thanksgiving (ayyaana Ameerikaa), ayyaana amantaa kamiyyuu, Bara Haaraa fi guyyaa dhaloota maatii hundaaf ni ta’u.

Ayyaana tasgabbaa’aa akkamitti qopheessa?

Sagantaa nama sanaa irraa jalqabaa, guyyaa isaa isa irratti karoorfadhaa. Alzheimer’s Foundation of America kabajni guyyaa keessa dafee akka ta’u gorsa, sababni isaas wal-hin-beekuun fi hin tasgabbiin yeroo baay’ee waaree booda fi galgala dabalu (yeroo tokko tokko jeequmsa galgalaa jedhama). Laaqanni ayyaanaa ykn ciree booda nyaata galgala boodaa caalaa salphaa ta’uu danda’a.

• Guddina sirrii eegaa. Wal-qabsiisni xiqqaa fi laafaan, ykn keessummoonni garee xiqqaadhaan dhufan, yeroo baay’ee minjaala tokko irratti namoota baay’ee walitti qabuu caalaa salphaa dha.
• Hojii qoodaa. Firoonni nyaata tokko akka fidan, gabaa deemanii bitan ykn isin yeroo nyaata bilcheessitan nama sana wajjin akka taa’an gaafadhaa. Wanti gargaaru maal akka ta’e ifaan himaa.
• Faaya salphaa taasisaa. Alzheimer’s Association ifni deddeebi’ee calaqqisu jeequmsa fiduu danda’a, mi’aawaa ykn muduraa tolfamaa faaya godhame immoo nyaata ta’ee dogoggoramuu danda’a jedha.
• Wanta dhiisuu qabdan murteessaa. Yoo aadaan tokko dhiphisaa ykn balaa qabu ta’e, dhiisuun ykn kan callisaa yaaluun rakkoo hin qabu.

Hojiiwwan ayyaanaa maal waliin gochuu dandeenya?

Hojii fi yeroo dabarsuu wanta nama sun har’a gochuu danda’u wajjin wal-simatu filadhaa. Guyyaa sana keessatti hirmaachuun bu’aa isaa caalaa barbaachisaa dha.

1. Waliin minjaala qopheessaa. Dursa qodaa, booda napkin, booda kuubbaayyaa kaa’aa. Napkin naqachuun hojii taa’anii gochuuf gaarii dha.
2. Kuduraa dhiqadhaa fi adda baasaa. Minjaala mana nyaataa irratti dinnicha dhiqachuu ykn kuduraa muruu nageenya qaba, namoota duraan nyaata bilcheessaa turan baay’eef immoo beekamaa dha.
3. Makaa, walitti makaa ykn qodaa irra kaa’aa. Nyaata ayyaanaa makuu, daakuu salphaa makuu ykn buddeena mi’aawaa qodaa irra kaa’uun, ibsaa fi qara irraa fagaatee harka isaa hojii qabsiisa.
4. Kennaa maruu. Waraqaa fi teeppii dursitanii muraa, nama sunis akka naqatu fi suphu haa godhu. Sirriitti maruun kaayyoo miti.
5. Faaya muraasa saaqaa. Faaya hin cabne filadhaa, iddoo xiqqaa tokkos filadhaa, fakkeenyaaf gaaddidduu ykn muka xiqqaa.
6. Hojii harkaa salphaa hojjedhaa. Daakkiin waraqaa, baala maxxansuu ykn kaardii ayyaanaa istaampii wajjin ni gaarii dha. Qajeelfama hojii harkaa keenya yaada dabalataa qaba.
7. Sirbaa fi dhaggeeffadhaa. Weedduun ayyaanaa beekamaan nama amma xiqqaatti dubbatuuf illee makamuu salphaa dha. Tarree weedduu hojjechuuf qajeelfama muuziqaa keenya ilaalaa.
8. Suuraa ayyaanaa durii ilaalaa. Albamii kabaja darbe baasaa, eenyu akka ta’e gaafachuu irra seenaa affeeraa (“Waa’ee minjaala kanaa naaf himi”). Qajeelfamni yaadannoo keenya akkamitti akka ta’e ibsa.
9. Tapha garee laafaa taphadhaa. Bingoo suuraa daqiiqaa muraasa keessatti maxxanfama, umurii hundaaf ni hojjeta, kaartiin haasaa immoo nama hundaaf wanta waa’ee isaa haasa’u kenna.
10. Waliin halluu itti kennaa. Fuulota halluu salphaan ijoollee fi akaakayyuuf minjaala irratti waliin hojjechuuf maxxanfamuu danda’u.
11. Fiilmii ayyaanaa jaallatan ilaalaa. Fiilmiin beekamaan boqonnaa kenna, kutaa isaa qofa ilaaluunis rakkoo hin qabu.
12. Ifa ilaaluuf adeemsa gabaabaa konkolaataan deemaa. Manneen faayame cinaan callisaan darbuun, marii namoota baay’ee caalaa salphaa ta’uu danda’a.

Yoo nyaata bilcheessuun jireenya nama sanaa keessatti bakka guddaa qabaate, qajeelfamni keenya hojiiwwan mana akka hojiitti hojiiwwan mana nyaataa nageenya qabeessa fi gammachiisaa taasisuuf karaa dabalataa qaba.

Keessummoota akkamitti qopheessa?

Keessummootatti osoo hin dhufin dura wanta eegamu himaa, keessumaa firoota yeroo dheeraadhaaf hin daawwanne. Alzheimer’s Association jijjiiramni yaadannoo fi amala dhukkuba irraa malee nama sana irraa akka hin taane ibsuu gorsa.

• Gorsa salphaa muraasa qoodaa: tokko tokkoon haasa’aa, yaada isaanii xumuruuf yeroo kennaa, hin sirreessinaa hin qorinaa, jechootni hordofuuf yoo ulfaatan sagalee nama sanaaf deebii kennaa.
• Wanti gargaaru fi wanti dhiphisu himaa. Yoo sagaleen ol aanaa, ariifachuun ykn mata-dureen tokko tokko dhiphisaa ta’e, himaa.
• Keessummoota dursitanii dhiyeessaa. Suuraa warra dhufanii nama sanaaf agarsiisaa, seenaa tokko ykn lama itti himaa, ykn guyyaa dura bilbila gabaabaa ykn viidiyoo qopheessaa.

Gorsa walqunnamtii keenya bal’inaan ibsa.

Yoo baay’ee ta’e hoo?

Osoo keessummoonni hin dhufin dura kutaa callisaa, sagalee irraa fagaatee, wanta mijaa’aa beekamaa akka huccuu isaan jaallatan, shaamisa ykn hojii salphaa wajjin qopheessaa. Dafaa fi irra deddeebi’aa dhiyeessaa: “Yeroo muraasaaf bakka callisaa taa’uu dandeenyaa?”

Minjaala irraa ka’uu, dafee ciisuu ykn kutaa guyyaa sana dhiisuun bu’aa gaarii dha, kufaatii miti. Yoo nama sun aare, sagalee tasgabbaa’aa, weedduu beekamaa ykn kutaa biraatti adeemuun yeroo baay’ee sababa dhiheessuu caalaa gargaara. Qajeelfamni keenya hin tasgabbiin galgalaa yaada galgalaaf dabalataa qaba.

Maatiin fagoo jiru akkamitti hirmaachuu danda’a?

Bilbilli viidiyoo firoonni namoota dabaluu osoo hin taane akka makaman godha. Alzheimer’s Association bilbilli caasaa akka qabaatu, fakkeenyaaf weedduu ayyaanaa sirbuu, suuraa wal-qabsiisa darbe qoodachuu, nyaata wal-fakkaatu waliin bilcheessuu ykn yeroo wal-fakkaatu fiilmii ayyaanaa ilaaluu, gorsa. Bilbila gabaabaa taasisaa, tokkoon tokkoon haasa’uuf namoota gaafadhaa, sababni isaas yeroo walitti dubbatan hordofuun ulfaata. Qajeelfamni bilbilaa fi viidiyoo keenya yaada tarkaanfii-tarkaanfiidhaan qaba.

Yoo namni sun mana kunuunsa dementia (memory care) keessa jiraate, imaammata daawwannaa ilaalaa, bilbila qopheessuuf hojjettootaa gargaarsa gaafadhaa. Qajeelfamni keenya nama mana kunuunsaa daawwachuu maal fiduu fi akkamitti gaarii ta’ee ba’uu ibsa.

Kennaan kamtu nama dementia qabuuf mijaa’a?

Kennaan salphaan nageenya qabu isaan amma itti gammadan yeroo baay’ee gaarii dha: nyaata xiqqoo isaan jaallatan, huccuu laafaa ykn sweetaarii, muuziqaa beekamaa, kaalaandarii barreeffama guddaa qabu, ykn albamii suuraa maatii. Alzheimer’s Association meeshaa hojii balaa qabu, meeshaa elektiriikii rakkisaa fi taphoota minjaalaa ulfaatoo irraa of qusachuu gorsa.

Kennuun fudhachuu waliin wal-qixa ta’uu danda’a. Buddeena nama sun waliin bilcheessan paakeetii keessa kaa’uu, ykn kennaa isin bitan akka maru gochuun, yeroo ayyaanaa irratti akka hirmaatu isa taasisa. Tapha suuraa maatii biraa: lamaan suuraa maatii suuraa muraasa filatame biraawzarii keessatti tapha wal-fakkeessuu laafaa ta’a.

Of kunuunsuu irrattis yaadaa

Ayyaanni hojii kunuunsaa dabala. Nama biraa akka keessummeessu ykn nyaata ayyaanaa akka bilcheessu gaafadhaa, wal-qabsiisa ulfaatu irratti “lakki” jedhaa, yeroo warri biraa nama sana wajjin yeroo dabarsan boqodhaa. Yoo isin ykn nama isin kunuunsitan dhukkubsatan, balbala dura harka luqqifachuun ykn bilbila viidiyoo daawwannaa gaarii dha. Of kunuunsuu kunuunsitootaaf keenya deeggarsa dabalataa qaba.