Appii fi Taphoota Dementia Akkamitti Filachuu

Suuqiin appii taphoota maanguddootaaf, yaadannoof ykn dementiaaf jedhamanii mallatteeffaman guutuu dha. Tokko tokko of eeggannoodhaan hojjetamaniiru. Kaan waadaa akka ogummaa fayyaa fakkaatu, sa’aatii taphicha gara qormaataatti jijjiiru, ykn beeksisa fi daataa walitti qabuu dabalu. Fuulli kun appii kamiyyuu ofiin murteessuuf karaa isiniif kenna. Oomisha biraa hin tartiibsinu, hin ilaalluus.

Appii dementia filachuu dura maal murteessuu qaba?

Appiin maal akka isiniif hojjetu murteessaa. “Taphni haadhaa/abbaa kootiif” wantoota baay’ee garaagara jechuu danda’a, filannoon kaayyoo tokkoof isa caalaa gaarii yeroo baay’ee kaayyoo biraaf filannoo hamaa dha.

Qorannoon “kakaasuu sammuu” caasaa qabu nama dementia qabuuf godhamu baay’inaan walga’ii garee hojjettoota leenjifaman geggeessan, marii, taphoota jechaa, puzzle, muuziqaa fi hojiiwwan kalaqaa qabu keessatti gaggeeffama. Sakatta’iinsi Cochrane giddugaleessaan faayidaa xiqqaa, qorannoowwan gidduutti garaagara ta’e argate. Sagantaan akkasii hawaasaa fi garaagara ta’e appii nama tokkoof qofa waliin wal-fakkaataa miti, kanaaf appii kamiyyuu hojii waliin hojjetamu hedduu keessaa tokko godhaa.

Appiin dandeettii nama sanaa waliin wal-simatuu akkamitti beekna?

Deebii isaanii ilaalaa, adda baasuu dhukkubaa ykn mallattoo sadarkaa irratti hin hirkatinaa. Namoonni lama “sadarkaa wal-fakkaatu” irratti jiran arguu, dhaga’uu, to’annoo harkaa, afaan fi iskiriinii wajjin mijaa’uu irratti baay’ee garaagara ta’uu danda’u. Alzheimer’s Association fedhii darbee fi dandeettii ammaa yaadachuu, milkaa’ina irra gammachuu irratti xiyyeeffachuu gorsa.

Mallattoo wal-simannaa gaarii:

• baay’ee osoo hin kakaasin jalqabu ykn makamu;
• ni kolfu, yaada kennu ykn seenaa himu;
• dogoggorri isaan hin dhiphisu fakkaata;
• yeroon ga’e yeroo dhaabbatan gammadu.

Mallattoo wal-hin-simne:

• irra deddeebi’ee “Hin danda’u” ykn “Kun gowwummaa dha”;
• wanta tuquu qabu irratti burjaajuu;
• aarii, qaanii ykn meeshicha ofirraa dhiibuu;
• yoo isin wanta hunda gootan qofa hojjeta.

Rakkoon mallattoo dha, wanta dhiibanii dabarsan miti. Yeroo “lakki” jedhan maal gochuu ilaalaa. Yaada sadarkaadhaan appii ala ta’e, sadarkaa jalqabaa fi sadarkaa boodaa hojiiwwan ilaalaa.

Amala dizaayinii kamtu barbaaduu ykn irraa of qusachuu qaba?

Dizaayinii tasgabbaa’aa, salphaa, kan ga’eessaa barbaadaa, dhiibbaa dabalu hundaa irraa of qusadhaa.

Beeksisaa fi gaaffiin bitaa dogoggoraan tuquuf salphaa dha.

Iccitii appii akkamitti ilaala?

Appiin maal walitti qabu, eenyu wajjin qooda, fi isa haquu dandeessanii ilaalaa. Osoo hin buufatin dura:

1. Cuunfaa iccitii suuqaa dubbisaa. Kutaan Nageenya Daataa Google Play fi kutaan odeeffannoo iccitii App Store gosoota daataa appiin walitti qabuu fi qooduu danda’u tarreessu. Dhaabbileen lamaan kun misoomsitoonni ofii isaaniitiin odeeffannoo kana akka kennan ibsu, kanaaf bakka jalqabaa dha, sakatta’iinsa miti.
2. Akaawuntii barbaachisaa moo hin barbaachisu gaafadhaa. Yoo appiin suuraa ykn taphoota salphaa qofa agarsiisu, maqaa, imeelii ykn guyyaa dhaloota keessan beekuuf sababa hin qabaatu ta’a.
3. Hayyama ilaalaa. Taphni wal-fakkeessuu iddoo, quunnamtii, maayikiroofoonii ykn albamii suuraa keessan guutuu dhugumatti barbaadaa? Wanta isaan hin barbaachifne cufaa.
4. Beeksisaa fi analytics barbaadaa. Meeshaan beeksisaa fi hordoffii akkamitti appiin akka fayyadamamu daataa dhaabbilee biraaf erguu danda’a.
5. Suuraan eessa akka deemu baradhaa. Yoo suuraa maatii dabaltan, meeshaa irra turuu moo sarvara irratti ol-fe’amu? Isaan baasuu dandeessuu?
6. Haquu ilaalaa. Imaammata iccitii ykn cuunfaa daataa keessatti daataa fi akaawuntii akkamitti haquu akka danda’amu barbaadaa. Appiin daataan haquu hin danda’amu jedhu of eeggannoo dabalataa barbaada, keessumaa yoo suuraa ykn odeeffannoo fayyaa qabaate.
7. Imaammata iccitii dubbisaa. Deebii salphaa waa’ee wanta walitti qabamu, maaliif, hanga yoomitti, fi eenyu wajjin qoodamu argachuuf.

HIPAA odeeffannoo appii dementia keessa jiru ni eegaa?

Yeroo baay’ee lakki, kunis namoota baay’ee dinqisiisa. U.S. Department of Health and Human Services ibsa HIPAA karoora fayyaa, dhiyeessitoota kunuunsa fayyaa baay’ee, manneen walitti qabaa kunuunsa fayyaa fi hiriyoota daldala isaanii irratti hojjeta. Yeroo baay’ee, daataa fayyadama dhuunfaaf appii keessa galchitan, yoo dhaabbanni hammatame ykn hiriyyaan daldala isaa appicha hin kennin, hin eegu. “Appii dementia” suuqa irraa argamu yeroo baay’ee waa’ee fayyaa yoo dubbate illee HIPAA irraa ala dha. HIPAA seera Ameerikaa dha; biyya keessan keessatti seerri daataa eegu adda ta’uu danda’a.

Appii HIPAA hin hammanne keessatti daataa fayyaa maaltu eega?

Seerri Beeksisa Cabiinsa Fayyaa kan Federal Trade Commission baay’ee isaanii hammata. Bara 2024 FTC seerri kun appii fayyaa fi teekinooloojii wal-fakkaatu HIPAA hin hammanne irratti akka hojjetu ibsuuf jijjiirama xumure. “Cabiinsi” ifaa baasuu hayyama male, hacking qofa osoo hin ta’in, hammata; dhaabbileen namoota miidhaman fi FTC beeksisuu qabu. Kun wanta tokko erga dogoggore booda kan nama eegu dha, appiin wanta isa barbaachisu qofa walitti qabuu waadaa miti.

Dubbii qorannoo fi ragaa akkamitti dubbisuu qaba?

Dubbii ragaa suuta jedhanii dubbisaa, waadaa guddaa irratti caalaatti shakkaa. Gaaffii gaafachuu:

• Maal sirriitti qoratame? Qorannoon sagantaa leenjii tokkoo taphni appii keessa jiru hundi akkuma kanaan akka hojjetu hin mul’isu.
• Eenyutu qoratame? Bu’aan maanguddoota fayyaa qaban irratti nama dementia wajjin jiraatuuf hin ta’u ta’a.
• Maal safarame? Taphicha ofii isaa irratti fooyya’uun jireenya guyyaa guyyaa, haasaa, miira ykn of-danda’uu jijjiiramuu irraa adda dha.
• Qorannoon akkam cimaa dha? Qorannoon carraadhaan to’atame (RCT) garee appii fayyadamu garee hin fayyadamne wajjin wal-bira qaba. Dizaayinii gaarii dha, garuu RCT xiqqaa ykn gabaabaa tokko ragaa miti. Qorannoo baay’ee, qorattoota walaba irraa, kan waliigalan barbaadaa.
• Dhukkuba jijjiiruu himataa? Qormaata tokko irratti fooyya’iinsa xiqqaa agarsiisu appiin dementia suuta’isa, ittisa ykn yaala jechuuf ragaa miti.

Fuulli National Institute on Aging waa’ee fayyaa sammuu fi maanguddoota qorannoo guddaa NIH deeggare leenjii sammuu caasaa qabu ibsa, ergasii dubbistoonni taphoonni kompiitaraa fi onlaayinii tokko tokko yaadannoo fi yaaduu fooyyessuu danda’u jedhu irratti akka of eeggatan akeekkachiisa. Appiin leenjii sammuu daldalaan argamu dhiibbaa wal-fakkaatu leenjii qorannoo sana keessatti qoramerraa qabaachuu isaa ragaan gahaan amma hin jiru jedha. Taphoota sammuu fi ragaa fi wanta qorannoon dementia ittisuu irratti jedhu qajeelfama keenya keessatti caalaatti dubbisuu dandeessu.

Fakkeenyi dubbii dogoggoraa ifaa maali?

Amajjii 2016, FTC walii-galtee ibse misoomsitoota Lumosity, sagantaa “leenjii sammuu”, wajjin. FTC dhaabbanni sun ragaa gahaa malee taphoonni isaa hir’ina yaaduu umrii wajjin wal-qabate boodatti harkisuu fi rakkoo yaaduu fi yaadannoo laafaa, dementia fi dhukkuba Alzheimer irraa eeguu danda’u jedhee himachuu isaa himate. Dhaabbanni sun doolaara miliyoona 2 kaffaluuf waliigale, fuuldurattis dubbii akkasii dura ragaa saayinsii amansiisaa fi amanamaa qabaachuu qaba. Dhimmi kun jecha beeksisaa ragaa akka hin taane yaadachiisa gaarii dha.

Jechoonni kamtu mallattoo yaaddessaa dha?

Appiin ykn beeksisni yoo akkana jedhe of eeggadhaa:

• dementia ykn Alzheimer “ittisa,” “deebisa,” “dhaabsisa” ykn “fayyisa”;
• qorannoo, eenyu keessa akka turan fi maal akka safaramee malee “kilinikaan mirkanaa’e”;
• “umurii sammuu” ykn qabxii yaadannoo mirkaneessa dhukkubaa agarsiisu kenna;
• sammuu “qaruu,” “guddisa” ykn “leenjisa”;
• ragaa ta’ee ragaa nama fayyadame fayyadama.

Yoo dubbii tokko irratti shakkitan, doktora nama sanaa gaafadhaa.

Golden Moments bakka kamiitti ta’a?

Golden Moments hojiiwwan waliin hojjetaman salphaa dhiheessa, qormaata yaadannoo, yaala ykn gorsa fayyaa miti. Taphoonni keenya, akka Lamaan suuraa, Kaartii haasaa, Lamaan suuraa maatii, Bingoo suuraa fi Afuura tasgabbaa’aa, gammachuu fi haasaaf kan hojjetaman dha. Dementia hin adda baasan, hin yaalan, hin ittisan, hin safaran, yaadannoo ykn yaaduu irrattis waan tokko illee hin himannu.

Akkasumas appii bilisaa, Golden Moments iPhone, iPad fi Android, ni hojjenna. Suuraa wal-fakkeessuu laafaa tayiilii guddaa wajjin, suuraa maatii isin filattan wajjin taphoota, fi paakeetii suuraa offline hojjetu qaba, akaawuntii, beeksisa, sa’aatii ykn qabxii male. Tarreen wal-fakkaatu kun irratti ni hojjeta: mallattoon iccitii App Store isaa “Data Not Collected” jedha, imaammanni iccitii appii immoo kophiin suuraa eessa akka kaa’amu ibsa.

Nuti akka nu amantan caalaa akka nu murteessitan barbaanna. Tarree fuula kana irra jiru fayyadamaa, fuula iccitii fi beeksisa fayyaa keenya dubbisaa, wanta nama isin kunuunsitan hin mijoofne kamiyyuu, kan keenya dabalatee, fayyadamuu dhaabaa.

Appii haaraa yaaluuf karaan sirrii maali?

Torbaan lama waliin yaalaa, wanta ta’u ilaalaa.

1. Dursa qopheessaa qajeelfama taabileetii fi bilbilaa qopheessuu keenya fayyadamaa, sadarkaa isa salphaa irraa jalqabaa.
2. Yeroo gabaabaa taasisaa, kolfa, haasaa fi tasgabbii ilaalaa, yeroo gaarii irratti xumuraa.
3. Yoo aarsuu fide dhiisaa, akkuma sadarkaan isaa ol ta’ee illee.