Yeroo nama dementia wajjin jiraatu hojii didu ykn itti aaru

Hunda qopheessitanii, tapha ykn adeemsa dhiyeessitanii “Lakki” jedhamtu. Ykn hojiin gaarii jalqabee, taabileetiin dhiibamee, dubbiin hamaan jedhamee xumurama. Kun nama abdii kutachiisa, garuu baay’ee baratamaa dha. Diduu fi aariin yeroo baay’ee ergaa dha, mata-jabeessummaa miti. Ergaan sun maal akka ta’e beekuun yeroo baay’ee wanta itti aanee yaaltan isiniif agarsiisa.

Maaliif nama dementia wajjin jiraatu hojii didaa?

Yeroo baay’ee sababni ni jira, namni sun jechaan ibsuu hin dandeenye illee. Alzheimer’s Association mormiin namni sun hojicha hojjechuu akka hin dandeenye ykn yaaluu akka sodaatu agarsiisuu akka danda’u ibsa. Sababoonni baratamoo:

• Ulfaataa itti dhaga’ama. Hojichi amma dandeettii dementiaan ulfaate barbaada, nama duratti kufuun immoo nama qaanessa.
• Kan daa’imaaf fakkaata. Namoonni gudda’an suuraa bifa kaartuunii, sagalee sirba fakkaatu, fi hojiiwwan daa’imaaf tolfaman ni hubatu.
• Dadhabbii. Namoonni baay’een booda guyyaa humna xiqqaa qabu. Hojiiwwan tasgabbaa’oo galgala dhiyoo ilaalaa.
• Mijaa’aa ta’uu dhabuu qaamaa. National Institute on Aging (NIA) dhukkubbii, hirriba dhabuu, ilaaluu ykn dhaga’uu rakkachuu, garaa kaasuu rakkachuu (constipation), beela, dheebuu fi dhiibbaa biraa qorichaa haaraa (side effects) sababoota dhiphina ta’uu danda’an keessaa tarreessa.
• Wanti baay’een wal-bira ta’uu. TV sagaleen guddaa, haasaa namoota hedduu, ykn kutaan namaan guutame nama dhiphisuu danda’a.
• Akka dhiibamanitti dhaga’amuu. NIA nama waan Alzheimer’n baay’ee ulfaate hojjechuuf, ykn taateewwan ykn namoota yaadachuuf dhiibuun sababa aariitti akka ta’e ni ibsa.
• Miira gadi bu’aa. Waan irratti fedhii dhabuun mallattoo gaddaa (depression) ta’uu danda’a, kunis doktoraaf dhiyeessuun gaarii dha.
• Dhugumatti hin barbaadu. Namoonni gudda’an “lakki” jechuuf mirga qabu.

Yeroo “lakki” jedhan maal yaaluu qabdu?

“Lakki” jedhu tasgabbaa’aa fudhadhaa, achiis wanta tokko jijjiiraa: yeroo, hojii, ulfaatina ykn akkaataa gaafattan.

1. Amma gadhiisaa. “Rakkoo hin qabu. Akka tasaa booda.” Achiis nafa hin baafatin gara wanta biraatti darbaa.
2. Booda deebi’ii yaalaa. Alzheimer’s Association booda, ykn yeroo guyyaa biraatti deebi’anii yaaluu gorsa.
3. Xiqqeessaa. Tapha guutuu irra wal-fakkeessuu tokko. Baaskeetii huccuu guutuu irra tawuulii tokko. Suuraa xiqqaa, filannoo xiqqaa, suuraawwan akka mul’atan eegaa.
4. Filannoo lama kennaa. “Suuraa simbirroo ilaaluu barbaaddu moo muuziqaa dhaggeeffachuu?” Filannoon to’annoo deebisee kenna.
5. Dalagaa osoo hin ta’in gargaarsa gaafadhaa. “Kana filuu na gargaartaa?” ykn “Halluun kamtu bareeda?” Nama barbaachisaa ta’uun qoramuu irraa baay’ee adda.
6. Ofii keessan jalqabaa. Osoo hin gaafatin cinaa isaanii hojicha jalqabaa. Namoonni baay’een wanti tokko erga jalqabameen booda ni makamu; yoo hin makamne illee, yeroo waliin dabarsiteetta.
7. Wanta qaamaa ykn tasgabbeessu irratti jijjiiraa. Adeemsa gabaabaa, muuziqaa, nyaata xiqqoo, huccuu maramuu, ykn boqonnaa afuura tasgabbaa’aa waliin gochuu. NIA xiyyeeffannaa gara muuziqaa, kitaaba ykn adeemsaatti jijjiiruu gorsa.
8. Akkaataa isaaniitiin akka godhan eeyyamaa. Yoo seeraa adda ta’ee taphachuu barbaadan, itti hordofaa. Alzheimer’s Association jijjiiramuu danda’uu gorsa.

Yeroo itti aaran maal jechuu qabdu?

Suuta jedhaa, sagalee gadi buusaa, amansiisaa. Qajeelfamni Alzheimer’s Association waa’ee jeequmsaa duubatti harkifachuu fi eeyyama gaafachuu, jechoota tasgabbaa’aa fi gaarii fayyadamuu, fi filannoo qajeelfamaa lama kennuu gorsa. Jechoonni akkas fakkaatan:

• “Dhiifama, kun nama aarsa. Haa dhaabnu.”
• “Gaarii hojjechaa jirta. Ani asuma jira.”
• “Wanta biraa na gargaaruuf yeroo qabdaa?”
• “Shaayii dhugnaa moo?”

Achiis hojicha gaaffii guddaa hin godhin xumuraa. Gorsa haasaa keenya keessatti waa’ee maal jechuu qabdan caalaatti jira.

Maal irraa of qusachuu qabdu?

Deebiiwwan uumamaa tokko tokko wanta hammeessuu danda’u.

• Morkuu ykn dirqisiisuu. “Kottu, tokko qofa” ykn “Ati kana jaallatta” jechuun yeroo baay’ee hin gargaaru.
• Gaaffii itti gaafachuu ykn sirreessuu. “Kun maal akka ta’e beekta” ykn “Lakki, kun dogoggora” dhiibbaa dabala.
• Of irratti fudhachuu. NIA kunuunsitoonni dhukkubni, nama sanaan osoo hin ta’in, jijjiirama kana akka fiduuf yaadachiisa.
• Nama cinaa dhiphisuu ykn ariifachuu. Alzheimer’s Association sagalee ol-kaasuu, sodaa agarsiisuu, nama dhiphisuu, qabuu, hamaa jechuu, tuffachuu ykn morkuu irraa, akkasumas sochii tasaa osoo hin argin godhamu irraa of qusachuu gorsa.
• Yakkamtummaa fayyadamuu. “Kana hunda siif qopheesse” jechuun lamaanuu caalaatti gadi’aanaa taasisa.
• Maqaa itti moggaasuu. “Mata-jabaa” ykn “nama rakkisaa” sababa dhugaa dhoksa, furuu immoo ulfaataa taasisa.

Diduun irra deddeebi’u maaliif akka ta’e akkamitti beekna?

Torban tokko ykn lama xiqqoo galmeeffadhaa. NIA amala jijjiiramu hordofuun kunuunsitootaa fi dhiyeessitoota tajaajila fayyaa gargaaruun haalli sun akka beekamu fi sababni akka argamu akka danda’u jedha.

Kanneen kana galmeessaa:

• yeroo guyyaa;
• wanta dhiyeessitan fi akkamitti akka gaafattan;
• wanta naannoo keessan keessatti ta’aa ture (sagalee, keessummaa, TV);
• akkamitti akka rafan, nyaatan fi dhugan, fi yeroo dhumaa mana fincaanii itti deeman;
• qoricha haaraa ykn dhukkuba dhiyoo.

Haalli yeroo baay’ee dafee mul’ata: diduun sa’aatii 4 galgala booda (4 p.m.) qofa, tapha tokko wajjin qofa, ykn TV yeroo banamu qofa. Qajeelfamni amala dementia Family Caregiver Alliance salphaatti ni jedha: nama jijjiiruu hin dandeenyu, garuu amala keenya fi naannoo jijjiiruu dandeenya.

Waa’ee diduu ykn aaruu yoomitti doktora haasofsiisuu qabdu?

Yeroo amalli tasa, saffisaan, ykn mallattoo dhukkubaa wajjin jijjiiramu doktora haasofsiisaa. NIA jijjiiramni amalaa tasaa ykn saffisaan jijjiiramu, keessumaa yoo namni sun dhukkuba ykn jijjiirama qorichaa dhiyoo qabaate, battalumatti gara doktoraatti akka dhiyaatu jedha.

Yoo kanneen armaan gadii argitan doktora isaanii dafaa quunnamaa:

• wal-hin-beekuun tasaa ykn jijjiirama guddaan sa’aatii ykn guyyoota keessatti;
• mallattoo dhukkubbii, fakkeenyaaf fuula qaanessuu, qaama tokko eeguu, ykn sochii rakkisaa haaraa;
• ho’a ykn mallattoo dhukkuba biraa;
• qoricha haaraa ykn kan jijjiirame, achiis amala jijjiirame;
• waan hundaaf fedhii dhabuu, boo’uu ykn of dhoksuun torban lamaa ol turu;
• nyaata ykn dhugaatii didu.

Alzheimer’s Association nama mallattoo amalaa qabu hundaaf, keessumaa yoo tasa mul’ate, ilaalcha fayyaa guutuu gorsa. Family Caregiver Alliance illee dursa doktora gaafachuu gorsa, sababni isaas rakkoon amalaa sababa fayyaa qabaachuu danda’a. Doktora ykn faarmaasii osoo hin gaafatin qoricha hin jalqabinaa, hin dhaabsiisinaa, hin jijjiiriinaa.

Yoo namni balaa keessa jiraate ykn mallattoon hatattamaa fayyaa jiraate, lakkoofsa yeroo hatattamaa naannoo keessanii bilbilaa. NIA nama bilbilaa fudhatuuf nama sun dementia akka qabu himuu gorsa.

Waan tokkollee osoo hin hojjetin turuun sirrii dhaa?

Eeyyee. Guyyaa tokko tokko hojiin gaariin hojii dhabuu dha: waliin taa’uu, harka qabachuu, rekordii jaallatan dhaggeeffachuu, ykn foddaa irraa simbirroo ilaaluu. Kun hin kufuu miti. Qajeelfama waliin taphachuu keenya keessatti waa’ee maaliif dafanii dhaabuun, ykn gonkumaa osoo hin jalqabin turuun filannoo sirrii ta’uu akka danda’u ibsa.