थोडक्यात उत्तर
डिमेन्शिया असलेली व्यक्ती नाही म्हणते तेव्हा ते शांतपणे स्वीकारा आणि नंतर पुन्हा प्रयत्न करा किंवा काहीतरी वेगळे सुचवा. नकारामागे अनेकदा कारण असते: काम खूप अवघड किंवा बालिश वाटते, ते थकलेले असतात, वेदना किंवा भूक असते, किंवा आवाजाने गोंधळलेले असतात. वाद घालू नका किंवा आग्रह करू नका. काम सोपे करा, दोन पर्याय द्या, किंवा त्यांची मदत मागा. अचानक किंवा झपाट्याने बदलणाऱ्या वर्तनासाठी, विशेषतः संसर्ग किंवा नव्या औषधानंतर, लगेच डॉक्टरांना दाखवा.
- “नाही” हे आदर करण्यासारखे उत्तर आहे, मात करण्याची समस्या नाही.
- नकारामागे सहसा कारण असते: खूप अवघड, खूप बालिश, थकवा, बरे नसणे, अस्वस्थता, किंवा गोंधळ.
- मागे हटा, थांबा, आणि नंतर, वेगळ्या वेळी किंवा सोप्या आवृत्तीसह पुन्हा प्रयत्न करा.
- त्यांनी काहीतरी करून दाखवण्यापेक्षा त्यांची मदत मागणे जास्त चांगले चालते.
- कधीही वाद घालू नका, आग्रह करू नका, प्रश्न विचारून परखू नका किंवा चूक काढू नका. आपण घाई किंवा गर्दी करत नाही ना ते स्वतः तपासा.
- अचानक किंवा झपाट्याने बदलणारे वर्तन, विशेषतः संसर्ग किंवा नव्या औषधांसोबत, लगेच डॉक्टरांकडे न्यावे.
या पानावर (7 विभाग)
आपण सर्व तयारी केली, खेळ किंवा फेरफटका सुचवला, आणि “नाही” ऐकले. किंवा उपक्रम चांगला सुरू होतो आणि दूर ढकललेला टॅबलेट आणि कठोर शब्द यावर संपतो. हे निराशाजनक असते, आणि अगदी सामान्य आहे. नकार आणि चिडचिड हा सहसा हट्टीपणा नसून एक संदेश असतो. तो संदेश काय आहे हे शोधल्याने पुढे काय करून पाहावे ते अनेकदा दिसते.
डिमेन्शिया असलेली व्यक्ती उपक्रमांना नकार का देते?
सहसा कारण असते, जरी व्यक्तीला ते शब्दांत सांगता येत नसले तरी. Alzheimer’s Association नमूद करते की विरोधाचा अर्थ व्यक्तीला ते काम जमत नाही किंवा करून पाहायची भीती वाटते असा असू शकतो. सामान्य कारणांत हे आहेत:
- ते खूप अवघड वाटते. उपक्रमाला आता अशी कौशल्ये लागतात जी डिमेन्शियामुळे कठीण झाली आहेत, आणि कोणासमोर अपयशी होणे लाजिरवाणे असते.
- ते बालिश वाटते. प्रौढांना व्यंगचित्रासारखी चित्रे, गाण्यासारखे सूर आणि मुलांसाठी बनवल्यासारखे वाटणारे उपक्रम जाणवतात.
- थकवा. अनेकांमध्ये दिवसाच्या उत्तरार्धात ऊर्जा कमी असते. शांत संध्याकाळचे उपक्रम पाहा.
- शारीरिक अस्वस्थता. National Institute on Aging (NIA) वेदना, झोपेचा अभाव, पाहण्यात किंवा ऐकण्यात अडचण, बद्धकोष्ठ, भूक, तहान आणि नव्या औषधांचे दुष्परिणाम ही त्रासाची संभाव्य कारणे म्हणून सांगते.
- एकाच वेळी खूप काही चालू असणे. मोठ्या आवाजातील टीव्ही, अनेक संभाषणे किंवा गर्दीची खोली गोंधळवून टाकणारी असू शकते.
- जोर दिल्यासारखे वाटणे. NIA अल्झायमरमुळे अतिशय कठीण झालेले काहीतरी करण्यासाठी, किंवा घटना किंवा माणसे आठवण्यासाठी जोर देणे हे अस्वस्थतेचे कारण म्हणून नाव घेते.
- उदास मनःस्थिती. गोष्टींमधील रस जाणे हे नैराश्याचे चिन्ह असू शकते, जे डॉक्टरांसमोर मांडण्यासारखे आहे.
- त्यांना फक्त करायचे नसते. प्रौढांना नाही म्हणण्याची मुभा असते.
ते नाही म्हणतात तेव्हा मी काय करून पाहावे?
नकार शांतपणे स्वीकारा, मग काहीतरी बदला: वेळ, उपक्रम, अवघडपणा किंवा विचारण्याची पद्धत.
- आत्ता सोडून द्या. “ठीक आहे. कदाचित नंतर.” मग उसासा न टाकता दुसऱ्या गोष्टीकडे वळा.
- नंतर पुन्हा प्रयत्न करा. Alzheimer’s Association सुचवते की नंतर किंवा दिवसाच्या वेगळ्या वेळी पुन्हा प्रयत्न करा.
- ते लहान करा. संपूर्ण खेळाऐवजी एक जोडी जुळवणे. कपड्यांच्या टोपलीऐवजी एक टॉवेल. कमी चित्रे, कमी पर्याय, चित्रे दिसत राहतील अशी.
- दोन पर्याय द्या. “तुम्हाला पक्ष्यांची चित्रे पाहायला आवडतील की थोडे संगीत ऐकायला?” पर्यायामुळे नियंत्रणाची भावना परत मिळते.
- कामगिरीऐवजी मदत मागा. “तुम्ही मला हे वेगळे करायला मदत कराल का?” किंवा “कोणता रंग सर्वात छान दिसतो ते सांगाल का?” हवे असल्याची भावना आणि परीक्षा दिल्याची भावना यात खूप फरक असतो.
- आपण स्वतः सुरुवात करा. न विचारता त्यांच्या शेजारी उपक्रम सुरू करा. काहीतरी आधीच चालू असताना अनेक जण सामील होतात, आणि नाही झाले तरी आपण सोबत वेळ घालवलेला असतो.
- शारीरिक किंवा शांत करणाऱ्या गोष्टीकडे वळा. छोटासा फेरफटका, संगीत, खाऊ, कपड्यांच्या घड्या घालणे, किंवा एकत्र शांत श्वास घेण्याचा विराम. NIA संगीत, पुस्तक किंवा फेरफटका याकडे लक्ष वळवण्याचे सुचवते.
- त्यांना त्यांच्या पद्धतीने करू द्या. नियम सांगतात त्यापेक्षा त्यांना वेगळ्या प्रकारे खेळायचे असेल, तर त्यांच्यासोबत जा. Alzheimer’s Association लवचिक राहण्याचा सल्ला देते.
ते चिडतात तेव्हा मी काय बोलावे?
हळू व्हा, आवाज खाली आणा आणि धीर द्या. Alzheimer’s Association चे अस्वस्थतेबद्दलचे मार्गदर्शन मागे हटण्याचे आणि परवानगी विचारण्याचे, शांत, सकारात्मक विधाने वापरण्याचे, आणि दोन पर्यायांतून मार्गदर्शित निवड देण्याचे सुचवते. त्या भावनेतील वाक्ये:
- “माफ करा, हे थोडे त्रासदायक आहे. आपण थांबूया.”
- “तुम्ही छान करत आहात. मी इथेच आहे.”
- “तुम्हाला माझ्या दुसऱ्या कामात मदत करायला वेळ आहे का?”
- “त्याऐवजी आपण एक कप चहा घेऊया का?”
मग उपक्रम मोठा विषय न बनवता संपवा. काय बोलावे याबद्दल आमच्या संवादाच्या सूचनांमध्ये आणखी माहिती आहे.
मी काय टाळावे?
काही नैसर्गिक प्रतिक्रिया परिस्थिती आणखी बिघडवतात.
- वाद घालणे किंवा आग्रह करणे. “चला, फक्त एकदा” किंवा “तुम्हाला हे खूप आवडते” याचा क्वचितच उपयोग होतो.
- प्रश्न विचारून परखणे किंवा चूक काढणे. “तुम्हाला माहीत आहे हे काय आहे” किंवा “नाही, ते चुकीचे आहे” यामुळे दडपण वाढते.
- वैयक्तिकरित्या घेणे. NIA काळजी घेणाऱ्यांना आठवण करून देते की हे बदल आजारामुळे होतात, व्यक्तीमुळे नाही.
- गर्दी करणे किंवा घाई करणे. Alzheimer’s Association सल्ला देते की व्यक्तीवर आवाज चढवू नका, घाबरल्याचे दाखवू नका, त्यांना कोपऱ्यात घेरू नका, गर्दी करू नका, अडवू नका, टीका करू नका, दुर्लक्ष करू नका किंवा वाद घालू नका, आणि त्यांच्या नजरेआडून अचानक हालचाली टाळा.
- अपराधी वाटायला लावणे. “मी हे सर्व तुमच्यासाठी मांडले” यामुळे दोघांनाही आणखी वाईट वाटते.
- शिक्का मारणे. “हट्टी” किंवा “त्रासदायक” हे खरे कारण लपवते आणि ते सोडवणे कठीण करते.
वारंवार नकारामागे काय आहे ते कसे शोधावे?
एक-दोन आठवडे एक साधी नोंद ठेवा. NIA म्हणते की वर्तनातील बदलांची नोंद ठेवल्याने काळजी घेणाऱ्यांना आणि आरोग्य सेवा देणाऱ्यांना पद्धत ओळखायला आणि कारण शोधायला मदत होऊ शकते.
हे लिहून ठेवा:
- दिवसाची वेळ;
- आपण काय सुचवले आणि कसे विचारले;
- आजूबाजूला काय चालू होते (आवाज, पाहुणे, टीव्ही);
- ते कसे झोपले, काय खाल्ले व प्यायले, आणि शेवटचे शौचालयात केव्हा गेले;
- कोणतीही नवी औषधे किंवा अलीकडचा आजार.
पद्धती अनेकदा लवकर दिसतात: फक्त दुपारी 4 नंतर होणारे नकार, फक्त एखाद्या विशिष्ट खेळासोबत, किंवा फक्त टीव्ही चालू असताना. Family Caregiver Alliance चे डिमेन्शियामधील वर्तनाचे मार्गदर्शक हे साध्या शब्दांत सांगते: आपण व्यक्तीला बदलू शकत नाही, पण आपले स्वतःचे वर्तन आणि वातावरण बदलू शकतो.
नकार किंवा चिडचिडीबद्दल डॉक्टरांशी केव्हा बोलावे?
वर्तन अचानक, झपाट्याने किंवा आजाराच्या चिन्हांसोबत बदलले तर डॉक्टरांशी बोला. NIA म्हणते की वर्तनातील अचानक किंवा झपाट्याने बदलणारे चढउतार, विशेषतः व्यक्तीला संसर्ग झाला असेल किंवा नुकतेच औषधांत बदल झाले असतील तर, डॉक्टरांच्या लक्षात लगेच आणून द्यावेत.
आपल्याला पुढील गोष्टी दिसल्या तर त्यांच्या डॉक्टरांशी लगेच संपर्क साधा:
- अचानक आलेला गोंधळ किंवा तासांत किंवा दिवसांत झालेला मोठा बदल;
- वेदनेची चिन्हे, जसे की चेहरा आकुंचित करणे, शरीराचा एखादा भाग जपणे, किंवा हालचालीत नवी अडचण;
- ताप किंवा संसर्गाची इतर चिन्हे;
- नवी किंवा बदललेली औषधे आणि त्यानंतर वर्तनात बदल;
- जवळजवळ सर्व गोष्टींमधील रस जाणे, रडू येणे किंवा अलिप्तता काही आठवड्यांपेक्षा जास्त टिकणे;
- अन्न किंवा पाणी नाकारणे.
Alzheimer’s Association वर्तनाची लक्षणे असलेल्या कोणाचीही सखोल वैद्यकीय तपासणी करण्याची शिफारस करते, विशेषतः जेव्हा ती अचानक दिसतात. Family Caregiver Alliance देखील आधी डॉक्टरांकडे तपासून घेण्याचा सल्ला देते, कारण वर्तनाच्या समस्यांमागे वैद्यकीय कारण असू शकते. डॉक्टर किंवा औषधविक्रेत्याशी बोलल्याशिवाय कोणतेही औषध सुरू करू नका, थांबवू नका किंवा बदलू नका.
कोणी धोक्यात असेल किंवा वैद्यकीय आणीबाणीची चिन्हे असतील, तर आपला स्थानिक आपत्कालीन क्रमांक (भारतात 112) यावर फोन करा. NIA सुचवते की फोन घेणाऱ्याला व्यक्तीला डिमेन्शिया आहे हे सांगा.
आपण काहीच केले नाही तरी चालते का?
हो. काही दिवशी सर्वोत्तम उपक्रम म्हणजे कोणताच उपक्रम नाही: सोबत बसणे, हात धरणे, आवडते गाणे ऐकणे, किंवा खिडकीतून पक्षी पाहणे. ते अपयश नाही. लवकर थांबणे, किंवा सुरूच न करणे, हा योग्य निर्णय का ठरू शकतो हे आमचे एकत्र खेळण्याचे मार्गदर्शक स्पष्ट करते.
नेहमीचे प्रश्न
त्यांना उपक्रम पूर्णपणे वगळू देणे ठीक आहे का?
हो, कोणत्याही दिवशी. सोबत बसणे, संगीत ऐकणे किंवा जग पाहत राहणे पुरेसे असू शकते. काही आठवड्यांत व्यक्तीला सर्वच गोष्टींमधला आनंद वाटेनासा झाला, तर त्यांच्या डॉक्टरांना सांगा, कारण उदास मनःस्थिती, वेदना किंवा इतर आरोग्य समस्या त्यामागे असू शकतात.
त्यांना पूर्वी आवडणाऱ्या गोष्टींना ते नकार का देतात?
जुना छंद आता डिमेन्शियामुळे कठीण झालेली कौशल्ये मागत असेल तर तो निराशाजनक वाटू शकतो, आणि व्यक्तीला लाज वाटू शकते. त्याच उपक्रमाचा सोपा भाग करून पाहा, जसे की शिवणाऐवजी बटणे वेगळी करणे, किंवा लागवडीऐवजी बागेची चित्रे पाहणे.
मी त्यांना पटवण्याचा प्रयत्न करावा का?
नाही. डिमेन्शियामुळे कठीण झालेले काम करण्यासाठी कोणावर जोर देणे हे अस्वस्थतेचे ज्ञात कारण आहे. नकार स्वीकारा, विषय बदला, आणि नंतर किंवा वेगळ्या पद्धतीने पुन्हा सुचवा.
वर्तनातील बदल केव्हा आणीबाणी असतो?
कोणी धोक्यात असेल किंवा वैद्यकीय आणीबाणीची चिन्हे असतील तर आपला स्थानिक आपत्कालीन क्रमांक (भारतात 112) यावर फोन करा. अचानक आलेल्या गोंधळासाठी किंवा तासांत किंवा दिवसांत झपाट्याने बदलणाऱ्या वर्तनासाठी, विशेषतः ताप, संसर्ग किंवा नवे औषध असेल तर, त्यांच्या डॉक्टरांशी लगेच संपर्क साधा.
स्रोत
हे पान ज्या संस्था आणि अभ्यासांवर आधारित आहे, त्यांच्या लिंक आम्ही देतो. पान अद्ययावत करताना प्रत्येक स्रोत तपासला होता.
- Activities · Alzheimer's Association
- Anxiety and Agitation · Alzheimer's Association
- Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance