Marka Qof ku nool Dementia Waxqabad Diido ama Ka Xanaaqo

Wax walba waad diyaarisay, ciyaar ama socod ayaad soo jeedisay, waxaadna maqashay “Maya.” Ama waxqabadku si fiican ayuu u bilaabmaa oo wuxuu ku dhammaadaa taablad la iska riixay iyo erey adag. Waa niyad-jab, waana aad u badan tahay. Diidmada iyo niyad-jabku inta badan waa fariin, ma aha madax-adayg. Ogaanshaha fariintu waa maxay inta badan waxay muujisaa waxa ugu xiga ee la isku dayi karo.

Maxay qof ku nool dementia waxqabadyada u diidaa?

Inta badan sabab ayaa jirta, xataa haddii qofku erayo ku dhigi waayo. Alzheimer’s Association waxay xustaa in iska caabbintu macneheedu noqon karto in qofku hawsha qaban karin ama uu ka cabsanayo inuu isku dayo. Sababaha caadiga ah waxaa ka mid ah:

• Way adag tahay. Waxqabadku hadda wuxuu u baahan yahay xirfado dementia ka dhigtay kuwo adag, guuldarrada qof hortiis na waa ceeb.
• Way carruurnimo leedahay. Dadka waaweyn waxay dareemaan sawirro kartuun u eg, codad heeso u eg iyo waxqabadyo u eg kuwo carruur loo sameeyay.
• Daal. Dad badan waxay leeyihiin tamar yar maalinta dambe. Eeg waxqabadyada galabta deggan.
• Raaxo la’aan jidheed. National Institute on Aging (NIA) waxay ku taxdaa xanuun, hurdo la’aan, dhibaato aragga ama maqalka, calool-istaag, gaajo, harraad iyo waxyeelooyinka dawooyin cusub inay yihiin sababo suurtagal ah oo dhibaato.
• Wax badan oo isku mar socda. TV xoog leh, dhawr wadahadal ama qol buuxa ayaa culays gelin kara.
• Dareen riixid. NIA waxay ku magacawdaa in lagu riixo inuu sameeyo wax Alzheimer ka dhigtay kuwo aad u adag, ama inuu xusuusto dhacdooyin ama dad, inay tahay sabab kacsanaan.
• Niyad hoose. Xiiso luminta waxyaabaha waxay noqon kartaa calaamad murugo daran (depression), taas oo mudan in lagu soo qaado dhakhtar.
• Si fudud uma rabaan. Dadka waaweyn waa loo ogol yahay inay yiraahdaan maya.

Maxaan isku dayaa marka ay yiraahdaan maya?

Si deggan u aqbal maya, ka dibna wax beddel: wakhtiga, waxqabadka, adkaanta ama sida aad u weydiiso.

1. Hadda u daa. “Waa fiican tahay. Laga yaabaa mar dambe.” Kadibna u wareeg wax kale adigoo aan taahin.
2. Mar dambe isku day. Alzheimer’s Association waxay soo jeedinaysaa inaad mar dambe isku daydo, ama wakhti kale oo maalinta ah.
3. Ka dhig mid yar. Hal isku-mid halkii ciyaar dhan. Hal tuwaalo halkii dambiisha dharka. Sawirro yar, doorashooyin yar, sawirrada oo muuqda.
4. Sii laba doorasho. “Ma jeceshahay inaad fiiriso sawirrada shimbiraha mise aad dhegaysato muusik?” Doorashadu waxay soo celisaa dareen xakameyn.
5. Weydii caawimaad halkii ay wax muujin lahaayeen. “Ma i caawin kartaa inaan kuwan kala saarno?” ama “Ma ii sheegi kartaa midabka ugu fiican?” In lagu baahdo way ka duwan tahay in lagu imtixaamo.
6. Adigu bilow. Waxqabadka agtooda ka bilow adigoon weydiin. Dad badan ayaa ku soo biira marka wax horeba u socdaan, haddii kale na weli waad wada qaadatay wakhti.
7. U wareeg wax jidheed ama dejin. Socod gaaban, muusik, cunto yar, dhar laablaabid, ama nasasho wadaag ah oo nasasho neefsasho deggan. NIA waxay soo jeedinaysaa in diiradda loo wareejiyo muusik, buug ama socod.
8. U daa inay sameeyaan si ay doortaan. Haddii ay rabaan inay ciyaaraan si ka duwan xeerarka, raac. Alzheimer’s Association waxay ku talinaysaa dabacsanaan.

Maxaan odhan marka ay xanaaqaan?

Gaabi, codka hoos u dhig oo dejiso. Hagitaanka Alzheimer’s Association ee kacsanaanta wuxuu soo jeedinayaa in dib loo noqdo oo ogolaansho la weydiiyo, la isticmaalo hadallo deggan oo togan, oo la bixiyo doorasho hagaysa oo u dhexeysa laba ikhtiyaar. Weedho ruuxdaas ah:

• “Waan ka xumahay, tani way ka xanaajisaa. Aan joojinno.”
• “Si fiican ayaad u socotaa. Halkan ayaan joogaa.”
• “Wakhti ma haysaa inaad iigu caawiso wax kale?”
• “Koob shaah ma qaadannaa beddelkeeda?”

Kadibna waxqabadka soo gabagabee adigoon ka dhigin arrin weyn. Talooyinkeena xiriirka waxay leeyihiin wax dheeraad ah oo ku saabsan waxa la yiraahdo.

Maxaan ka fogaadaa?

Falcelin dabiici ah oo qaar ah ayaa u janjeera inay wax xumeeyaan.

• Muran ama ku adkaysi. “Kaalay, mid kale oo keliya” ama “Waad jeceshahay tan” marar yar bay caawisaa.
• Imtixaan ama saxid. “Waad ogtahay waxay tahay” ama “Maya, taasi waa khalad” waxay kordhisaa cadaadis.
• Shakhsi ahaan u qaadasho. NIA waxay xusuusinaysaa daryeelayaasha in cudurka, ma aha qofka, uu keeno isbeddeladan.
• Cidhiidhin ama degdeg. Alzheimer’s Association waxay ku talinaysaa in aan codka kor loo qaadin, cabsi la muujin, qofka gees lagu qaadin, la cidhiidhin, lagu xakameyn, la dhaleecayn, la dayacin ama lala muranin, iyo in laga fogaado dhaqdhaqaaqyo kedis ah oo ka baxsan indhahooda.
• Qofka ka dhigid dambi. “Wax walba adiga ayaan kuu diyaariyay” waxay labadiinaba ka dhigtaa kuwo ka xun.
• Ku sheegid sifo. “Madax adag” ama “Dhib badan” waxay qarisaa sababta dhabta ah oo waxay adkeysaa xalinta.

Sidee u ogaadaa waxa ka dambeeya diidmada soo noqnoqota?

Qoraal fudud hay toddobaad ama labo. NIA waxay tidhaahdaa la socodka isbeddelada dabeecadda ay caawin karto daryeelayaasha iyo bixiyayaasha daryeelka caafimaadka inay garwaaqsadaan qaab oo ogaadaan sababta.

Qor:

• wakhtiga maalinta;
• waxa aad soo jeedisay iyo sida aad u weydiisay;
• waxa agagaarkaaga ka socday (buuq, marti, TV);
• sida ay u hurdeen, u cuneen oo u cabbeen, iyo markii ugu dambeysay ee ay musqusha tageen;
• dawooyin cusub ama xanuun dhawaan dhacay.

Qaabab inta badan si dhakhso ah ayay u muuqdaan: diidmooyin dhaca oo keliya 4 galabnimo ka dib, oo keliya hal ciyaar gaar ah, ama oo keliya marka TV-ga la shido. Hagaha dabeecadaha dementia ee Family Caregiver Alliance wuxuu si fudud u dhigayaa: ma beddeli karno qofka, laakiin waxaan beddeli karnaa dabeecaddeena iyo deegaanka.

Goorma dhakhtar ka waydiisaa diidmada ama niyad-jabka?

La hadal dhakhtar marka dabeecaddu isbeddesho si kedis ah, dhakhso, ama la socoto calaamado jirro. NIA waxay tidhaahdaa isbeddelo kedis ah ama si dhakhso ah u kala duwan oo dabeecadda ah, gaar ahaan haddii qofku haystay caabuq ama beddelka dawo dhawaan, in isla markiiba loo sheego dhakhtarka.

Dhakhtarkooda dhakhso ula xiriir haddii aad aragto:

• jahwareer kedis ah ama isbeddel weyn saacado ama maalmo gudahood;
• calaamado xanuun, sida wejiga oo gunuunacsan (wincing), qayb jidhka ah oo la ilaaliyo, ama dhibaato cusub oo dhaqdhaqaaq;
• qandho ama calaamado kale oo caabuq;
• dawooyin cusub ama la beddelay oo dabeecad beddelid ku xigto;
• xiiso luminta ku dhawaad wax kasta, ooyid ama is-fogayn ka badan dhowr toddobaad;
• diidmada cunto ama cabitaan.

Alzheimer’s Association waxay ku talinaysaa hubin caafimaad oo buuxda qof kasta oo qaba calaamado dabeecadeed, gaar ahaan marka ay si kedis ah u soo baxaan. Family Caregiver Alliance waxay kaloo ku talinaysaa in marka hore dhakhtarka lala hubiyo, maadaama dhibaatooyinka dabeecaddu ay yeelan karaan sabab caafimaad. Ha bilaabin, ha joojin ama ha beddelin dawo kasta adigoon la hadlin dhakhtar ama farmashiiste.

Haddii qof khatar ku jiro ama ay jiraan calaamado xaalad caafimaad oo degdeg ah, wac lambarka gurmadka degdegga ah ee gobolkaaga. NIA waxay soo jeedinaysaa in loo sheego qofka jawaabaya in qofku qabo dementia.

Ma fiican tahay haddii aynaan waxba samayn?

Haa. Maalmaha qaarkood waxqabadka ugu wanaagsan waa waxqabad la’aan: wada fadhiisasho, gacmaha qabasho, dhegaysiga hees la jecel yahay, ama daawashada shimbiraha daaqadda. Taasi ma aha guuldarro. Hagheenna ciyaarista wadajir wuxuu sharraxayaa sababta goor hore joojintu, ama marna bilaabin la’aanteed, ay u noqon karto go’aanka saxda ah.