Idan Mai Mantuwa Ya Ƙi ko Ya Yi Takaici da Wani Aiki

Kun shirya komai, kun ba da wasa ko yawo, sai kuka ji “A’a.” Ko kuma aikin ya fara da kyau ya ƙare da tablet da aka tura nesa da kalma mai kaifi. Abin yana karya zuciya, kuma ya zama ruwan dare. Ƙi da takaici yawanci saƙo ne, ba taurin kai ba. Gano mene ne saƙon sau da yawa yana nuna muku abin da za ku gwada a gaba.

Me ya sa mai mantuwa yake ƙin ayyuka?

Yawanci akwai dalili, ko da mutumin ba zai iya faɗar sa da kalmomi ba. Alzheimer’s Association ta lura cewa tsayayya na iya nufin mutumin ba zai iya yin aikin ba ko yana tsoron gwadawa. Dalilai na kowa sun haɗa da:

• Yana jin wuya. Aikin yanzu yana buƙatar ƙwarewar da mantuwa ta mai da wuya, kuma kasawa a gaban wani abin kunya ne.
• Yana jin na yara ne. Manya suna lura da hotuna irin na zane-zanen yara, muryoyi masu waƙa da ayyukan da suke kama da an yi su ne ga yara.
• Gajiya. Mutane da yawa suna da ƙarancin kuzari daga baya a rana. Ku duba ayyuka masu natsuwa na la’asar.
• Rashin jin daɗin jiki. National Institute on Aging (NIA) ta lissafa ciwo, rashin barci, wahalar gani ko ji, rashin iya yin bayan gida (constipation), yunwa, ƙishirwa da illolin sababbin magunguna a matsayin dalilan damuwa masu yiwuwa.
• Abubuwa da yawa suna faruwa. Talabijin mai ƙara, hira da yawa ko ɗaki mai cunkoso na iya ɗaure kai.
• Jin ana matsa masa. NIA ta ambaci tilasta wa mutum yin abin da Alzheimer ta mai da wuya sosai, ko tunawa da abubuwa ko mutane, a matsayin dalilin rashin natsuwa.
• Ɓacin rai. Rasa sha’awar abubuwa na iya zama alamar baƙin ciki mai tsanani (depression), wanda ya cancanci a tayar da shi ga likita.
• Kawai ba ya so. Manya suna da ’yancin cewa a’a.

Me zan gwada idan sun ce a’a?

Ku karɓi a’a cikin natsuwa, sannan ku canza wani abu: lokaci, aiki, wahalar aikin ko yadda kuke tambaya.

1. Ku bar shi a yanzu. “Ba laifi. Wataƙila daga baya.” Sannan ku ci gaba zuwa wani abu dabam ba tare da nishi ba.
2. Ku sake gwadawa daga baya. Alzheimer’s Association ta ba da shawarar sake gwadawa daga baya, ko a wani lokaci dabam na rana.
3. Ku mai da shi ƙarami. Haɗi ɗaya maimakon wasa gabaɗaya. Tawul ɗaya maimakon kwandon kayan wanki. Ƙananan hotuna, ƙananan zaɓuɓɓuka, hotuna a bar su a bayyane.
4. Ku ba da zaɓuɓɓuka biyu. “Kana so ka duba hotunan tsuntsaye ko ka saurari kiɗa?” Zaɓi yana dawo da jin iko.
5. Ku nemi taimako maimakon nuna ƙwarewa. “Za ka iya taimaka mini in rarraba waɗannan?” ko “Za ka iya gaya mini wane launi ya fi kyau?” Ana buƙatar mutum ya sha bamban da gwada shi.
6. Ku fara da kanku. Ku fara aikin kusa da shi ba tare da tambaya ba. Mutane da yawa suna shiga da zarar wani abu yana faruwa, kuma idan ba su shiga ba, har yanzu kun yi lokaci tare.
7. Ku koma wani abu na jiki ko mai kwantar da hankali. Ɗan yawo kaɗan, kiɗa, abin ciye-ciye, naɗe kayan wanki, ko lokacin numfashi cikin natsuwa tare. NIA ta ba da shawarar karkatar da hankali zuwa kiɗa, littafi ko yawo.
8. Ku bar shi ya yi ta yadda yake so. Idan yana so ya yi wasa daban da ƙa’idodin, ku bi shi. Alzheimer’s Association ta ba da shawarar a zama mai sassauci.

Me zan faɗa idan ya yi takaici?

Ku rage gudu, ku sassauta muryarku kuma ku kwantar masa da hankali. Jagorar Alzheimer’s Association kan rashin natsuwa ta ba da shawarar a ja da baya a nemi izini, a yi amfani da maganganu masu natsuwa da kyau, a kuma ba da zaɓi mai jagora tsakanin abubuwa biyu. Kalmomi irin haka:

• “Yi haƙuri, wannan yana damun mu. Mu tsaya.”
• “Kana yi daidai. Ina nan kusa da kai.”
• “Kana da lokaci ka taimaka mini da wani abu dabam?”
• “Mu sha shayi maimakon haka?”

Sannan ku kawo ƙarshen aikin ba tare da mai da shi babban al’amari ba. Shawarwarinmu kan sadarwa suna da ƙarin bayani kan abin da za a faɗa.

Me ya kamata in guji?

Wasu martani na dabi’a suna ƙara dagula abubuwa.

• Jayayya ko tilastawa. “Taho, ɗaya kawai” ko “Kana son wannan” da wuya su taimaka.
• Yin tambayoyi ko gyara. “Ka san mene ne wannan” ko “A’a, wannan ba daidai ba ne” yana ƙara matsi.
• Ɗauka da kai. NIA tana tunatar da masu kulawa cewa cutar ce, ba mutumin ba, ke jawo waɗannan canje-canje.
• Cunkoso ko gaggawa. Alzheimer’s Association ta ba da shawarar kada a ɗaga murya, a nuna tsoro, a mamaye mutum, a cunkushe shi, a riƙe shi da ƙarfi, a zarge shi, a yi watsi da shi ko a yi jayayya da shi, kuma a guji motsi kwatsam a wajen ganinsa.
• Amfani da laifi. “Na shirya maka duk wannan” yana barin ku duka biyu da muni.
• Yi masa laƙabi. “Mai taurin kai” ko “mai wahala” yana ɓoye ainihin dalili kuma yana sa magancewa ya yi wuya.

Yaya zan gano abin da ke bayan ƙi akai-akai?

Ku riƙe takarda mai sauƙi na mako ɗaya ko biyu. NIA ta ce bibiyar canje-canjen hali na iya taimaka wa masu kulawa da masu ba da kulawar lafiya su gane tsari su gano dalili.

Ku rubuta:

• lokacin rana;
• abin da kuka bayar da yadda kuka tambaya;
• abin da yake faruwa a kewaye (hayaniya, baƙi, talabijin);
• yadda ya yi barci, ya ci ya sha, da lokacin da ya yi amfani da bayan gida na ƙarshe;
• duk wasu sababbin magunguna ko rashin lafiya na kwanan nan.

Tsari yakan bayyana da sauri: ƙin da yake faruwa bayan ƙarfe 4 na yamma kawai, da wani wasa kawai, ko lokacin da talabijin ke kunne kawai. Jagorar Family Caregiver Alliance kan halayen mantuwa ta faɗa a sauƙaƙe: ba za mu iya canza mutumin ba, amma za mu iya canza halinmu da muhalli.

Yaushe zan yi magana da likita game da ƙi ko takaici?

Ku yi magana da likita idan hali ya canza kwatsam, da sauri, ko tare da alamun rashin lafiya. NIA ta ce canje-canjen hali kwatsam ko masu tashi da sauka da sauri, musamman idan mutumin ya yi kamuwa da cuta ko an canza masa magunguna kwanan nan, a kai su ga likita nan take.

Ku tuntuɓi likitansa da wuri idan kun lura da:

• ruɗewa kwatsam ko babban canji cikin awanni ko kwanaki;
• alamun ciwo, kamar ɗaure fuska, kare wani ɓangare na jiki, ko sabuwar wahalar motsi;
• zazzaɓi ko wasu alamun kamuwa da cuta;
• sababbin magunguna ko waɗanda aka canza sannan canjin hali ya biyo baya;
• rasa sha’awar kusan komai, kuka ko janye jiki da ya shafe fiye da makonni biyu;
• ƙin abinci ko abin sha.

Alzheimer’s Association tana ba da shawarar cikakken duba lafiya ga duk mai alamomin hali, musamman idan sun bayyana kwatsam. Family Caregiver Alliance ma tana ba da shawarar a tambayi likita tukuna, domin matsalolin hali na iya samun dalilin likita. Kada ku fara, ku daina ko ku canza kowane magani ba tare da yin magana da likita ko mai harhaɗa magunguna ba.

Idan wani yana cikin haɗari ko akwai alamun gaggawa ta likita, ku kira lambar gaggawa ta yankinku. NIA ta ba da shawarar a gaya wa mai amsa kiran cewa mutumin yana da mantuwa.

Ba laifi ba ne idan ba mu yi komai ba?

Eh. Wasu ranaku mafi kyawun aiki shi ne babu aiki: zama tare, riƙe hannu, sauraron faifan da yake so, ko kallon tsuntsaye a waje ta taga. Wannan ba kasawa ba ne. Jagorarmu kan wasa tare tana bayani dalilin da tsayawa da wuri, ko rashin fara wa kwata-kwata, zai iya zama yanke shawara mai kyau.