ux gacsa
Kas-kallaco luk yan num maleeyo yoome waqdi, sahhayuk oggolaay sarrah wacyi culus ama aka fantaaxaw kaah hayisa. Ciniyyo fan-faniinik sabbata le: taama gibiduk geytimtam, carok abnissit akah tantaw, dalka, jabu, xala ama caracarak garab-baxo. Cinal maangacinaay macadlisina. Culaalayisa, namma doora kaah hayisa, ama qokol kaak essera. Wakti caddod sissikuk gacta caalat, xagan dhiibi kaxxa bicak sarrah takkem, sissikuk xakkiimih xaqut geytimtam faxximta.
- "Maleeyo" cinaay gaba kaak kacan maxco kinni, gibda xaloonu hinna.
- Ciniyyoh sabbata tan: gibidiyya, carok abnisiyya, dalka, dhiiba, manno-way ama caracara.
- Gaba kaak kalah, wadaay sarrah wacyi culus, aka saaqatal ama culaalayise gurral hay.
- Taama abito kaak esserak, qokol kaak essertam baxaabaxsa le afo le.
- Macadlisina, maangacina, massa-massa maabinina. Sissik-maqaaneh kaat mayasaysacina.
- Sissikuk gacta caalat, dhiibiyya ama cusub xarashah sarrah takkem, sissikuk xakkiimil orbisan.
Ta galil (7 footimaami)
Kulliim tamxixxige, qagitto ama gexsit kaat culusse, tohik sarrah “Maleeyo” yoome. Ama qagitto meqek tabeeh tablet foocat kak kalisan kee calcal afoh gacta. Taamay roocak cabsi leem kinni, kinnuk manguk geytinta. Ciniyyo kee gibbata fan-faniinik xiqtootu kinni, cina mayan. Woo afoh fan-faniinu aaxaguk geytimaanam sarrah tu akah abtan gurra sin taybulluh xiqta.
Kas-kallaco luk yan num qagitto maacinisa?
Fan-faniinik sabbata le, woh yaabak xiqe waay yanim takkekkay. Alzheimer’s Association iyyaanam, ciniyyoh xiqtootu taama abe wayto xiqtam ama abeynah meesitak geytimam takkem xiqta. Ta fan-faniinik xiqta sabbatittek tuut:
- Gibiduk geytima. Qagitto kassiita xiqtoota faxximta, kas-kallaco gibdissam kinni, num foocat duude waynam numut cisaaba le.
- Caroh abnissa kinni. Kaxxa maray kaxxa-marih buxxah bica, caroh afoo kee caroh xiqtah meklit abnaan qagittol aaxagu duddan.
- Dalka. Mangoh yan marih saaqat afoh xiqtootu dagoota. Gubal tuble assah caroraq wacyi.
- Maysaxxaqayih dhiiba. National Institute on Aging (NIA) qaddoosam: jabu, xinin wayya, xabuk abalaay ankacisa dhabe waynaanam, baqud-dhab, xala, faqa kee cusub xarashak yamaate dhiiba roocah gibbata akah maata.
- Mangoh tan caracara. Kaxxa TV, mangoh tan marih yaaba ama buxxak koboxi kaxxa kaxxa-garab akah yaake.
- Maangaco. NIA qaddoosam: Alzheimer dhiibik sabbatah gibda taamoomit maangaco, ama taariikaay mara kassisan gurral maangaco roocah xiqtootu kaxxaaxissa.
- Roocah daylo. Kulliimtih wacyi waasaanam roocah dhiibak takkem xiqta, xakkiimih xaqut elle yaabaanam faxximta.
- Caxa-kutut wacyi waasaanam. Kaxxa maray maleeyo iyyam akah oggolam kinni.
Maleeyo yeenik tu akah maaba?
Maleeyo yaab sahhayuk oggolaay, sarrah baxaabaxsa ab: saaqata, qagitto, culaala gurra ama akah essertan gurra.
- Ta saaqatal cinaay cab. “Meqem, sarrah nakke.” Tohik sarrah kaxxa rooce-gacsik maleh aka caalatat gaxa.
- Sarrah wacyi culus. Alzheimer’s Association tascasseemik sarrah ama aka saaqatal wacyi culusan.
- Culaalayisaay daggoysa. Kulli qagittok tiya qokol. Gaba-sarik tiya qokol. Dago bica, dago doora, bicoosak caddol taturak yabbalan.
- Namma doora kaah hay. “Haada bica tullu kictaa hinnay muuziqa tankacisu kictaa?” Doorit akah hayteenik doora kaat gactam akah tamxixxige.
- Taama abito kaak esserak, qokol kaak esser. “Taam koboxiyyat yoo qokoltoo?” ama “Iyya bica kaxxam meqe?” Qokol faxximtam num elle geytintaam kee taamissi kaat abaanam baxaabaxsa le.
- Atu esserak maleh eglisa. Esserak maleh kaah garabal taama aba. Mangoh yan mari taama eglisek koboxan, eglise waay yaanekkay ittat sugtan waktit geytinta.
- Maysaxxaqah fantaaxaw ama sahhayih taamal gaxa. Dago gexsit, muuziqa, maaqo, sari bica, ama ittat sahhayuk fanti-gaca caba. NIA tascasseemik kas-kallaco muuziqat, kitaabal ama gexsiitit gacisaanam xiqtam takke.
- Isih faxa gurral abe kaah oggola. Qagittok mekla fan-fanik abe kicek, kaat gaxa. Alzheimer’s Association fanteenuk caddol tan gurra tascasse.
Rooca gibbata waqdi tu kaak maaxa?
Sissik-maqaane gaba kaak kelaay, afo qunxoosaay sahhayisa. Alzheimer’s Association agitation gudgud tascasseemik gaba kaak kelaay oggol essera, sahhayu le meqe yaabat gaxa, namma doorik doorit hayisa. Yaaba meqe gurral iyyinam:
- “Yoo duma, ta qagitto gibda. Cabno.”
- “Atu meqe gurral tanta. Anu kok garabal aniyo.”
- “Aka taamal yoo qokoltu saaqat litoo?”
- “Aka fantaaxawat shaahi cabnoo?”
Tohik sarrah kaxxa xawoh abe kalik qagitto caba. Ni communication tips addat mangoh tan maxcootat geytinta.
Tu kak mayasaysacoo?
Tenneek yamaate abnissitte caalat mangacissaam takke.
- Cadlisiyya ama maangaco. “Koo, gaba kelaay tiyaaba ab” ama “Kicnitom” iyyam maqaane mayacta.
- Esser-esser ama massa-massa. “Taam taaxige” ama “Maleey, woo tiya kosa” iyyam kaxxa gibbat akah maata.
- Koolat haytam. NIA dacayri abeytiitih tascasseemik kas-kallaco dhiibi kinni, woo num hinna woo abnissak sabbata kinni.
- Sissik-baxa ama caddol garab-baxo. Alzheimer’s Association afo qunxoose waynaamak, meesit yubulliyeeniik, caddol baatooyak, caracarak, calcaluk, agag-waynaamak ama cadlisiyyak meesitaanam tascasse.
- Rooce-dhabat haytam. “Koo sabbatah aam bicise” iyyam namma marak rooca waytissa.
- Migaqa carit haytam. “Cina num” ama “Gibda num” iyyam fan-faniin sabbata cawissaay baxsale xalo akah dhabta.
Mangoh tan ciniyyoh sabbata mannal garca?
Kulli saaqatal ayroorik tiya ama nammayot warqaqat elle gina. NIA tascasseemik abnissih gacaayiti ginaanamaay dacayri haytam kee xakkiimih mara xalo aaxagu qokla.
Kutbe:
- ayrok saaqata;
- kaat culusseenim kee akah essertan gurra;
- sin garabal sugeem (caracara, daddal-mari, TV);
- mannal xine, yakme, yacbe kee baqud-dhabat gexe saaqata;
- cusub xarash ama dhiibi yamaateem.
Kulli gurrak tuut sissikuk caddol yamaate: 4 saaqatak sarrah cinaam, tiya qagittol cinaam, ama TV yaake waqdi cinaam. Family Caregiver Alliance guide to dementia behaviors qaddoosam: num mekla madudna, kinnuk ninke abnissa kee sin garab baxaabaxsa abnu duddan.
Ciniyyo kee gibbatah caalat xakkiimil mannal yaaban?
Sissikuk, dagal ama dhiibik xiqtootat abnissa gactek xakkiimil yaaba. NIA qaddoosam: sissikuk gacta abnissitte, xagan dhiibi ama cusub xarashak sarrah tekkeemik, sissikuk xakkiimih xaqut orbisan.
Taam tubleeniik xakkiimil sissikuk yaaba:
- saaqootak ama ayroorak addat sissik kas-kallaco ama kaxxa gacaayiti;
- dhiibak xiqtootu, caddol afaaqu, maysaxxaqa aalle waytam ama gexso gibdissam;
- bica kaxxa dhiibi ama aka xagan xiqtootu;
- cusub xarashak sarrah abnissih gacaayiti;
- kulliimtih wacyi waasaanam, rooce-xabiyya ama agag-wayto namma ayroorak dagal tekkeemik;
- maaqo kee cabti cinam.
Alzheimer’s Association sissikuk yamaate abnissih xakkiimih sakbisiyya tascasse. Family Caregiver Alliance dhiibik sabbatah takkem xiqtaamih sabbatah xakkiimil yaabaanam tascasse. Xakkiimih yaabak maleh xarash maleey yaanaay, cabaay ama baxaabaxsa maabinina.
Num meesik addat yan waqdi ama sissik dhiiba geytimek, 17 lakqoh hayisa. NIA tascasseemik woo num kas-kallaco leem sissikuk qaddoosaanam kinni.
Tu abeek kalah sugnek meqee?
Yeey. Tuut ayroorak addat kulli qagitto dagok sugteenim meqem kinni: ittat daffeyan, gaba ittal haytan, kicnon muuziqa ankacisan, ama daaqatak haada tubleeniik sugtaanam. Toh kallaaku hinna. Ni guide to playing together qaddoosem sissikuk cabaay, ama eglise wayto meqe gurra akak takkem kinni.
ittalluk leh tan esseroora
Taamoomik kullum gaba akak kacan mayalla?
Yeey, woo ayro xalayuk. Ittat koboxuuk daffeyan, muuziqa ankacisan ama baaxo tubleeniik xiqtam tekke. Num agar-agarak kulliimtih wacyi waaseek, xakkiimih xaqut iyyi, sabbatah kaxxa rooce-gacsi, jabu ama aka dhiibi elle yan mayalla.
Kulliimik manguk kicnon baaxooya maacinisan?
Qadoh kicnoonu sugeenim dambiik yantuk geytimtam xiqta, kas-kallaco xiqtoota gibdissa waqdi, woo numuk weelo-way elle geytimtam xiqta. Qagittok culaala taama kaah aba, ceelalloh karafitti koboxiyya darat aaxaguk saglaala, ama dareemut bustaan bica tubleeniik aaxaguk daabisa.
Kaah oggolisaamal maangacoo?
Maleey. Kas-kallaco numuk gibdissam kaat mangacisan waqdi, roocak kaxxa cabsi kee gibbat akak tamaate. Maleeyo oggolaay, walal gaca, sarrah aka wacayuk kaah culus ama fantaaxaw dooris.
Caalatih gacaayiti aakamah xakkiimih sissik-gacsi kinni?
Num meesik addat yan waqdi ama sissik dhiiba geytimek 17 lakqoh hayisa. Saaqootak ama ayroorak addat sissikuk gacta kaskas-bayo, bica kaxxa dhiibi ama cusub xarashat geytimtam, sissikuk xakkiimil iyyi.
Raceenaani
nanu massoynaanit nasgoorowem kee kusaaqitte ta gali elle rakittam. Gali yusqussubume wak kulli tii cubbusen.
- Activities · Alzheimer's Association
- Anxiety and Agitation · Alzheimer's Association
- Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance