Taabileetii ykn bilbila nama dementia wajjin jiraatuuf qopheessuu

Taabileetiin suuraa, muuziqaa fi taphoota salphaa waliin ilaaluuf karaa bareedaa ta’uu danda’a. Garuu nama jeeqummoo danda’a: tuqaan dogoggoraa appii biraa bana, beeksisni ba’a, barreeffamni xiqqaa dha, ykn iskiriiniin tapha gidduutti dukkana ta’a. Qophii xiqqoo isin gootan kanneen hedduu furuu danda’a.

Tarkaanfiiwwan kun qindaa’ina (settings) iPhone, iPad fi Android keessa jiru fayyadamu. Maqaan menuu gosa software fi hojjetaa meeshaa gidduutti jijjiiramuu danda’a, kanaaf yoo wanti garaagarummaa qabaatu, fuula Apple ykn Google meeshaa keessaniif liinkii godhame hordofaa. Qophii kana ofii keessan, osoo waliin hin taa’in dura, raawwadhaa.

Nama dementia wajjin jiraatuun taabileetii ykn bilbila fayyadamuu qabaa?

Nama irratti hundaa’a. Namoonni baay’een nama cinaa jiru wajjin taabileetii fayyadamuu ni jaallatu, kophaa isaanii yoo hin dandeenye illee. Waliin, appii tokko banuudhaan, daqiiqaa muraasaaf jalqabaa. Yoo gammachuu fi haasaa fide, itti fufaa. Yoo wal-hin-beekuu ykn dhiphina fide, albamii suuraa, fuula maxxanfame ykn muuziqaan isaaniif caalaa mijaa’uu danda’a. Hojiiwwan maxxanfamoo keenya filannoo tokko dha.

Taabileetiin yeroo baay’ee bilbila caalaa salphaa dha: iskiriiniin fi suuraawwan isaa guddaa dha, akkasumas bilbila hatattamaa nama sanaa miti.

Taabileetii ykn bilbila appii tokkotti akkamitti cufuu?

iPhone fi iPad irratti Guided Access, ykn Android irratti app pinning fayyadamaa. Lamaanuu hanga koodii galchitanitti iskiriinii appii tokko irra eegu, kanaaf tuqaa ykn harkisuun dogoggoraa wanta biraa banuu hin danda’u.

iPad fi iPhone: Guided Access

Qajeelfama Guided Access Apple irraa:

1. Settings banaa, Accessibility tuqaa, achiis Guided Access tuqaa banaa.
2. Passcode Settings jalatti koodii Guided Access kaa’aa. Face ID ykn Touch ID illee eeyyamuu dandeessu.
3. Filannoo: Display Auto-Lock jalatti, yeroo sagantaa keessatti iskiriiniin hammam saffisaan cufamu filadhaa, kanaaf tapha gidduutti dukkana hin ta’u.
4. Appii fayyadamuu barbaaddan banaa.
5. Button cinaa (iPhone), button olii (iPad), ykn meeshaa moofaa irratti button Home altokko sadi tuqaa.
6. Filannoo: kutaa iskiriinii tuquuf deebii kennuu dhaabsiisuu barbaaddan marsaa. Options (ykn Session Settings) tuqaa, button sagalee dhabamsiisuuf ykn iskiriiniin akka hin garagalle gochuuf.
7. Start tuqaa.

Sagantaa xumuruuf, button wal-fakkaatu altokko sadi deebi’ii tuqaa, koodii galchaa, End tuqaa. Apple software moofaa tokko tokko irratti altokko lama tuquu akka qabdan ibsa.

Barbaachisaa: Apple yeroo sagantaa Guided Access keessatti Crash Detection fi Emergency Services hin argamu jedha. Bilbila nama sanaaf waamicha hatattamaaf barbaachisu irratti Guided Access hin dhiisinaa.

Android: app pinning

Gargaarsa Android Google waa’ee screens pinning irraa:

1. Appii Settings banaa.
2. Security (ykn Security & location) tuqaa, achiis Advanced, achiis App pinning. Yoo argachuu baatan, fuula gargaarsaa hojjetaa meeshaa keessanii ilaalaa.
3. App pinning banaa. Unpin gochuuf PIN, pattern ykn jecha iccitii keessan barbaachisa.
4. Appii barbaaddan banaa. Gara gidduu iskiriinii gara oliitti harkisaa qabaa Overview banuuf (ykn navigation button-3 yoo ta’e Overview tuqaa).
5. Gubbaa agarsiisaa appii irratti, mallattoo appii tuqaa, achiis Pin tuqaa.

Navigation gesture wajjin unpin gochuuf, gara oliitti harkisaa qabaa. Navigation button-3 wajjin, Back fi Overview tuqaa qabaa. Navigation button-2 wajjin, Back fi Home tuqaa qabaa. Achiis PIN, pattern ykn jecha iccitii galchaa.

iPhone ykn iPad guutuu irratti haala salphaa jiraa?

Eeyyee. Assistive Access Apple iskiriinii jalqabaa idilee isa salphaa tokkoon bakka buusa. Apple akka ibsutti, namoonni dandeettii yaaduu hir’ate qaban ofumaan iPhone fayyadamuun akka salphaatuuf, wantoota iskiriinii irra guddaa fi amaloota xiyyeeffannaa qabuun, tolfame. Apple amala wal-fakkaatu iPad irrattis dhiyeessa.

• Eenyutu qopheessa. Apple deeggartuun amanamaa, fakkeenyaaf miseensa maatii ykn kunuunsaa nama sana beeku, appii fi amaloota filachuuf akka gargaaru gorsa.
• Iddoo jalqabuu. Settings > Accessibility > Assistive Access deemaa, Set Up Assistive Access tuqaa, achiis Continue.
• Appii. Isin appii mul’atan filattu. Appiin Apple tokko tokko bifa salphaa addaa qabu, appiin biraa baay’een bifa idilee isaaniin dabalamuu danda’u.
• Bifa. Rows (tarree dubbisuuf salphaa) ykn Grid (wantoota guguddaa suuraa fi mallattoo cimsan) filadhaa.
• Koodii. Koodii Assistive Access adda galuu, ba’uu ykn settings jijjiiruuf kaa’uu qabdu. Apple yeroo qophaa’uu Apple Account deebisanii argachuuf kaa’uu gorsa, sababni isaas yoo koodiin irraanfatame, meeshicha deebisanii eegaluu ta’a.

Assistive Access nama meeshaa ofii isaa guyyaa guyyaan fayyadamuuf mijaa’uu danda’a. Guided Access ykn app pinning sagantaa tapha waliin taasifamuuf saffisaa dha.

Barreeffamaa fi suuraawwan akkamitti guddisuu?

Guddina barreeffamaa fi agarsiisaa guddisaa, achiis button iskiriinii irratti ni ga’uu isaa ilaalaa.

iPhone fi iPad. Qajeelfama guddina qubee Apple irratti hundaa’uun, Settings > Display & Brightness > Text Size deemaa slider harkisaa. Barreeffama caalaatti guddaa gochuuf, Settings > Accessibility > Display & Text Size > Larger Text deemaa. Apple barreeffamni baay’ee guddaan button tokko tokko tuquuf rakkisaa taasisuu danda’a jedha, kanaaf yoo barbaachise sirreessaa.

Android. Gargaarsa barreeffamaa fi agarsiisaa Google irratti hundaa’uun, Settings banaa Font size barbaadaa, achiis slider sochoosaa. Wanta iskiriinii irra jiru hunda guddisuuf Display size barbaadaa. Accessibility > Display size and text jalatti Bold text illee banuu dandeessu. Appiin tokko tokko settings kana hin hordofan.

Lamaan suuraa fi Wal-fakkaatu argadhu fakkaatan taphoota keessatti, kaartii ykn filannoo xiqqaa filachuu illee dandeessu, kunis iskiriinii irratti wanta salphaa taasisa.

Beeksisa fi fuula ba’u akkamitti dhaabsiisuu?

Beeksisa appii isin hin barbaannef dhabamsiisaa, hojii yeroo gochuu Do Not Disturb fayyadamaa.

iPhone fi iPad. Settings > Notifications deemaa, Notification Style jalatti appii tuqaa, Allow Notifications dhabamsiisaa (qajeelfama qindaa’ina beeksisaa Apple). Waamicha, akeekkachiisa fi beeksisa yeroo muraasaaf callisuuf, Control Center banaa, button Focus irraa Do Not Disturb banaa (gargaarsa Do Not Disturb Apple). Settings > Focus > Do Not Disturb > Set a Schedule jalatti yeroo itti banamu karoorfachuu dandeessu.

Android. Gubbaa iskiriinii gadi harkisaa Do Not Disturb tuqaa, ykn Settings > Modes > Do Not Disturb deemaa (gargaarsa Do Not Disturb Google). Notification filters jalatti nama fi appii kamtu ammallee dhufuu akka danda’u filachuu dandeessu. Settings hojjetaa meeshaatiin garaagarummaa qaba.

Iskiriinii jalqabaa salphaa akkamitti taasisuu?

Appii beekamaa muraasa iskiriinii tokko irra kaa’aa, kaan ija irraa fageessaa. Kanaaf settings tokkoo hin jiru; wanta dabalataa baasuu dha.

• Appii sadii hanga jaha filadhaa. Fakkeenyaaf, suuraa, muuziqaa, appii waamicha viidiyoo fi tapha tokko.
• Iskiriinii jalqabaa irra kaa’aa, yeroo hunda bakka wal-fakkaatuutti, kaan immoo iskiriinii lammaffaa ykn foolderii keessa dhiisaa.
• Suuraa duubaa salphaa, adda-baasuun ifaa kaa’aa, fakkeenyaaf halluu tokko ykn suuraa beekamaa tokko, kanaaf mallattoowwan adda ba’u.
• Appii isin hin barbaannef haqaa. Appiin xiqqaan wal-hin-beekuu fi daataa walitti qabamu xiqqeessa.
• Assistive Access ilaalaa meeshaa Apple irratti yoo meeshichi isiniif akka godhu barbaaddan.

Sagalee fi sagaleen hoo?

Osoo meeshicha hin kennin dura sagalee mijaa’aa sirreessaa. Guided Access wajjin, button sagalee dhabamsiisuu dandeessu, kanaaf hojii gidduutti hin jijjiiramu. Meeshaan dhaga’uu isaan keessa jiraachuu fi hojjechuu isaa mirkaneessaa.

Taabileetiin eessa jiraachuu qaba?

Dhaabbataa fi iddoo chaarjii dhaabbataa kennaaf.

• Dhaabbataa ykn kuufama taabileetii minjaala irra ol qabu, kanaaf namni tokkollee qabuu hin barbaachisu, agarsiisuunis salphaa dha.
• Iddoo chaarjii tokko gonkumaa hin sochoone, yoo danda’ame dhaabbataa chaarjii minjaala kutaa guyyaa guyyaan fayyadamtan irra. Taabileetiin yeroo hundaa chaarjii qaba, yeroo hundaa bakka tokkotti jira.
• Calaqqee xiqqeessaa. Iskiriinii foddaa ifaa irraa fageessaa.

Yeroon iskiriinii hammam sirrii dha?

Daqiiqaa sirrii tokkollee hin jiru. Sagantaa gabaabaa, waliin taasifamu, kutaa guyyaa guutuu kan sochii, muuziqaa, hojii manaa, haasaa fi yeroo alaa of keessaa qabu tokko ta’ee kaa’aa. Galgalli hojii baay’een jeequmsa galgalaaf dabaluu danda’a, kanaaf hojiiwwan iskiriinii guyyaa duraatti kaa’uu ilaalaa. Hojiiwwan tasgabbaa’oo galgala dhiyoo ilaalaa.

Taabileetii waliin fayyadamuun, ijoollee eegsisuuf osoo hin ta’in, hawaasummaa eega. Qajeelfama keenya waliin taphachuu akkamitti akka ta’u ibsa.

Dhuunfaa isaanii meeshicha irratti akkamitti eeguu?

Wanta appiin walitti qabuu danda’u daangessaa, seerri dhuunfaa fayyaa ni uwwisa jedhaniitti hin yaadinaa. Ministeeriin Fayyaa fi Tajaajila Namoomaa Ameerikaa (U.S. Department of Health and Human Services, HHS) ni ibsa: Seerri HIPAA (seera Ameerikaa) baay’ee yeroo odeeffannoo fayyaa bilbila fi taabileetii dhuunfaa irra kuufame ykn isaan irratti argame hin eegu. Haalota baay’ee keessatti, HIPAA daataa appii fayyadama dhuunfaaf galfame, appichi dhiyeessaa kunuunsa fayyaa, karoora inshuraansii ykn dhiyeessitoota isaanii irraa yoo hin dhufin, hin eegu.

HHS kanneen armaan gadii gorsa:

• appii barbaachisaa hin taane ykn dhaqqabe, keessumaa “bilisaa” kan jedhaman, irraa of qusachuu;
• appiin dhugumatti yoo hin barbaachisne, fakkeenyaaf kaartaa, iddoo jirtan itti hin kennin.

Kanas ilaalaa:

• Koodii (passcode) meeshicha irratti fayyadamaa, iddoo nageenya qabu irratti galmeessaa.
• Eeyyama suuraa, kaameraa, maayikiroofoonii, quunnamtii fi iddoo ilaalaa, kan appiin hin barbaachifne dhabamsiisaa.
• Appii osoo hin buusin dura wanta walitti qabu ilaalaa. Qajeelfama keenya appii fi taphoota dementiaaf filachuu keessatti tarree dhuunfaa eegu jira.
• Suuraa maatii irratti of eeggadhaa. Suuraa nama sun itti mijaa’u qofa qoodaa, appiin eessa akka kuufu beekaa. Lamaan suuraa maatii keessatti, suuraawwan filattan biraawzara keessan keessa turu.
• Bittaa appii keessaa dhabamsiisaa ykn odeeffannoo kaffaltii akkaawuntii nama sun fayyadamu irraa haqaa.