Аҭак кьаҿ
Тынышәра зцыу аҭыԥ аҿы шәацәажәа, уи шәара уахәаԥшуа шәыҟаз, ихьӡ ҳәа, иаабины икьаҿу, имариоу ажәала шәлацәажәа. Занык ҵаарак ракәны шәаҵаа, аҭак заа узҭо мап/ааи ҳәа аҭак змоу ҵаарақәа шәырҭа. Аҵаара шәахьыӡбала шәазымҵаан, шәаимакын, шәаимыҿагылын. Уи иҳәо ажәақәа рыҩныҵҟа иҵоу агәаҳәара шәазхәыц, ацәажәара цантәрахацыԥхьаӡа анапаҵакрақәа, асахьақәа, адыргақәа шәхы иархәа.
- Аицәажәара шәалагемӡаз ауада аҿы атынышәра ҟашәҵа, лабҿаба шәахәаԥш.
- Икьаҿу аҳәоуқәа, занык гәанак, насгьы «уи» ҳәа аҵкыс ихьӡ ҳәа шәаԥхьа.
- Аҭак заа узҭо ма «ааи/мап» ҳәа ҭак змоу ҵаара шәырҭа, рацәа ахьыҳәатәу аҵкыс.
- Аҭак шәазыԥш. Уи аилкаара уадаҩхазар, еиҭа убри ажәақәа ҳәа, анаҩс егьырҭ ажәақәа гәашәҭа.
- Шәаимакын, шәагьмыҿагылын. Уи иҳәо ажәақәа рыҩныҵҟа иҵоу агәаҳәара шәазхәыц.
- Ажәақәа ахьыӡцыԥхьаӡа, анапала, абжьы аҵарҳәарала, алахьла, асахьақәа рыла шәацәажәа.
Ари адаҟьаҿы (8 аҟәшақәа)
- Иарбанқәоу зегь реиҳа ихадоу абжьгарақәа адеменциа зыхьу ауаҩы иацәажәараан?
- Шьҭа, аицәажәара шалагатәузеи?
- Иарбан ажәақәоу сҳәатәу?
- Ишԥазыӡырҩлатәу бзианы?
- Ииашам акакә ҳәа иҳәар шәыҟаҵари?
- Ишԥаԥсо аицәажәара адеменциа анаҩс ицацыԥхьаӡа?
- Асахьақәеи ахәмаррақәеи аицәажәара имариоу ҟарҵома?
- Счҳара сынҵәар, сҟаҵари?
Адеменциа иахҟьаны ажәақәа рыԥшаара, аура аҳәоу аҵакы аилкаара, ма иакәшаны иҟоу абжьы аҿҳәара уадаҩхар алшоит. Аха уи ауаҩы шәара шәахь аицәажәара даҟәыҵит ҳәа анаҩс иаанагом. Аицәажәара шәшалагdetailed, шәшыцәажәо, насгьы шәшизыӡырҩуа маҷк аԥсахрала аицәажәара шәара шәҩыџьагьы рзы еиҳа имарианы, тынышәла иҟашәҵар шәылшоит.
Иарбанқәоу зегь реиҳа ихадоу абжьгарақәа адеменциа зыхьу ауаҩы иацәажәараан?
Ихшыҩ шәхаҭа шәахь инашәгӡа, имарианы иҳәа, насгьы чҳара шәмаз. Хә-хәҭак заҵәык шәгәалашәарц шәҭахызар:
- Ауада аҿы атынышәра ҟашәҵа, лабҿаба шәахәаԥш. Ателевизор шәаҿых, уи илаԥш аҩаӡара шәахәаԥшуа шәыҟаз, ихьӡ ҳәа.
- Занык ак ракәны шәҳәа. Икьаҿу аҳәоуқәа, занык гәанак, занык ҵаарак.
- Ҩ-вариантк алхра шәырҭа. «Чаи шәҭаху ма кофи?» ҳәа аҵаара еиҳа имариоуп «Ишәҭахузеи?» ҳәа аҵкыс.
- Шәазыԥш. Аҭак аҭаразы аамҭа еиҳа иҭа, шәыргәаҟын, шәагьмырӷьыцын.
- Шәаимакын, шәагьмыӡбан. Уи игәаҳәара шәазхәыц, афактқәа шьиашоу аҵкыс.
Шьҭа, аицәажәара шалагатәузеи?
Аҭагылазаашьа шәаԥҵа, ауаҩы шәара убас ихшыҩ шәҿы ишьҭазарц. Family Caregiver Alliance guide раԥхьа ирҳәоит аҵарҳәарақәа раԥкра: арадио ма ателевизор шәаҿых, аҵәцақәа ма аԥенџьыр шәарк, ма еиҳа итынышәу аҭыԥхьа шәиагәыл.
- Ԥхьаҟатәи аган ала шәааигәаха. Шьҭахьтәи ма агәашәтәи аган ала шәааигәахар, шәаларшәыр алшоит.
- Шәхаҭа шәыӡбахә шәҳәа. «Бзиара убайт, дада, сара Сара соуп, уԥҳа». Уи иабзоураны уи ухьӡ аԥшаара дақәшәом.
- Уи иҩаӡара шәахынҳә. Иара дтәазар, шәарагьы шәтәа ма шәнақар шәыркрала шәлаԥш уи илаԥш иаҩаӡарахарц азы.
- Шәлахьеи шәбжьи шәахәаԥш. National Institute on Aging (NIA) агәаҳәара иҟанаҵоит шәбжьы аҵарҳәара, адура, шәлахь, шәцәеижь ахьыҟоу шәацклаԥшла, гәылҳала, тынышәла шәацәажәала.
- Ачкиқәеи ахшыҩқәырӷәӷәагақәеи шәырхәаԥш. Ибзианы иумбо ма иузымҳӀо аицәажәара аҵакра уадаҩуп.
Иарбан ажәақәоу сҳәатәу?
Имариоу ажәақәа, икьаҿу аҳәоуқәа, тынышәла, иҵаулоу абжьы шәхы иархәа.
- Ҳәоуцыԥхьаӡа занык хшыҩцырақ. «Ҳа пальто шәырца. Нас ҭоурыхь ҳцап». Ҩ-хәҭак аамҭакала шәымҳәан.
- Ахьӡқәа шәрыԥхьа, «уи» ҳәа аҵкыс. «Жан убас сааит» еиҳа ииашоуп, «Уи дсааит» ҳәа аҵкыс.
- Абжьы ҵашәырҳәа, шәымҵарҳәан. Family Caregiver Alliance абжьы ахаргара аҵкыс иҵаулоу абжьы ахархәара шәабжьнагоит.
- Еиҭаҳәа, анаҩс еиҭашәаҳәа. Изымҳазар, убри ажәақәа еиҭа шәҳәа. Уи ацхыраара ҟамҵар, маҷк шәазыԥш, нас даҽа жәақәак шәхы иархәа.
- Аарԥшгьы, шәҳәагьы. Акәаск шәаарԥш, ҩ-свитерк напыла шәырк, ма раԥхьатәи ашьаҿа шәарба.
- Уи иацәажәа, уи иӡбахә шәымҳәан. NIA иагәнаҭоит ауаҩы уа дыҟамшәа иӡбахә ацәажәара, ма сабишәала ацәажәара мап ацәыктәуп ҳәа.
NIA еиҳа имариоу аҵаарақәа шәырҭа ҳәа абжьгара ҟанаҵоит. Урҭ рацәарақәа иреиуоуп арҭ аҿырԥштәқәа:
| Арҭ аҵкыс | Абас шәҳәа |
|---|---|
| «Шьыбжьхьазеи шәҭаху?» | «Аԥсыӡ шәҭаху ма акәты?» |
| «Шәгәы ишԥаҟоу?» | «Шәаԥшаама?» |
| «Шәамлакрама?» | «Афатә хә-минуҭк рышьҭахь ихыркәшахоит». |
| «Ус акәым узиҟарҵо». | «Абас иҟаҳҵап». |
| «Аӡиахь ҳацара шәгәалашәома?» | «Аӡиахь ҳацара сызхәыцуан. Ишәгәаԥхаз уи аҟны сасҳәа». |
| «Сҳәахьеит сара уи». | Еиҭа шәҭак, гәылҳала, раԥхьаӡа шәазыҳәошәа. |
Ишԥазыӡырҩлатәу бзианы?
Ажәақәа заҵәык ракәымкәа, аҵакырацәареи агәаҳәареи шәазыӡырҩла.
- Шәазыԥш. Аҭынчра лассы-лассы ахшыҩ азырхара аамҭоуп. Жәа-хыхь шәаԥхьа шәацәажәаанӡа.
- Ажәа дақәшәазар заҵәык уи иҳәа. Family Caregiver Alliance ишаҳәо ала, ауаҩы ажәа ицәыӡуазар, ацхыраара иҭара ҟалоит.
- Шәызмаҳази шәгәаҭа. Alzheimer’s Association guide to communication ажәақәа рыҩныҵҟатәи аҵакы аилкаара, насгьы шәшилкааз агәаҭара шәабжьнагоит. «Амашьына шәахҟьаны шәгәы ҭынчамзаарама?»
- Уи илахьеи ицәеижьи шәахәаԥш. Ацәажәара уадаҩхацыԥхьаӡа, NIA ишазгәанаҭо ала, алахьла агәырӷьара, агәаҟра ма агәбжьаара еиҳа лабҿаба иубар алшоит.
- Уи игәы ҭынчамзаара гәылҳала шәазнеи. Ииашам афакт иахҟьазар цәаҳәагьы, агәаҳәара ииашоуп.
Ииашам акакә ҳәа иҳәар шәыҟаҵари?
Шәаимыкын. Уи аибашьра шәара шәаиааир шәылшаӡом, ауаҩгьы дгәамчхар ма дшәар алшоит. Убри ацымхцара, агәаҳәара шәазхәыц, нас гәылҳала даҽа темак шәиагәыл.
Family Caregiver Alliance даҽахь шәиаиааанӡа уи игәаҳәара шәазхаҵа ҳәа шәабжьнагоит. Убас, шәан ахәыҷқәа ашкол аҟынтәи раагара шәаҵаҳәозар:
- Абас аҵкыс: «Ан, ухәыҷқәа хылацәахеит. Уи ҩынҩажәи жәа шықәса раԥхьа акәын».
- Абас шәҳәа: «Бара еснагь бзиа иузбо ан бзиан. Ашкол аҟынтә раагара убас шәҳәа. Раԥхьа афатә маҷк ҳафапма?»
Alzheimer’s Association шәара шәызқәшаҳаҭым аҳәамҭақәа шәрымыҿагыла ҳәа шәабжьнагоит. Аамҭа алшәх: ииашам агәаанагара ашәарҭара амамзар, ишабжьу аашәмышьҭын.
Ишԥаԥсо аицәажәара адеменциа анаҩс ицацыԥхьаӡа?
Аамҭа цацыԥхьаӡа аҭахрақәа ԥсоит, убри аҟынтә шәыхымҩаԥгашьа шәаԥсах. Alzheimer’s Association х-етапк ирылнаркаауеит:
| Аетап | Ицхыраауа |
|---|---|
| Раԥхьатәи | Ицәажәар илшаӡом ҳәа шәымгәаҭан. Аицәажәара шәрылагәыл, лабҿаба шәацәажәа, иарбан цхыраароу иҭаху шәаҵаа, шәагәырӷьала. |
| Абжьаратәи | Ҩ-уаҩык реицәажәара тынышә аҭыԥ аҿы. Иаабины шәцәажәа, лабҿаба шәахәаԥш, ааи/мап аҭак змоу аҵаарақәа шәырҭа, шьаҿа-шьаҿала шәҳәа, шәамыриашан. |
| Аҵыхәтәантәи | Ԥхьаҟатәи аган ала шәааигәаха, шәыӡбахә шәҳәа. Адыргақәеи анапала аарԥшреи шәазыԥш. Анапала аҵакра, абжьқәа, асахьақәа, аԥсыӡ шәхы иархәа. Уи дыҟамшәа шәымцәажәан. |
Ауаа зегьы еиԥшым, убри ауаҩгьы ибзиоуи иуадаҩуи амшқәа имазар ҟалоит. Иахьатәи уи иҭагылазаашьа шәахәаԥш, иахырҳәаалаз ахьӡ аҵкыс.
Асахьақәеи ахәмаррақәеи аицәажәара имариоу ҟарҵома?
Ааи. Изеиԥшу асахьа аҭагылазаашьа армариоуит, шәара шәҩыџьагьы шәахәаԥшуа, шәнапала шәаарԥшуа акакә шәырҭоит.
- Асахьақәа рыла аицәажәара. Conversation Cards асахьақәа шәырҭоит, аҵаара шәахьыӡбала азымҵааӡа.
- Аҭаацәара рсахьақәа. Photo Pairs шәара шәалхыз асахьақәа ахәмарра ласы иаҵанаршәоит, уигьы лассы-лассы ажәабжьқәа ааԥнагоит.
- Идыру ажәаԥҵақәа. Finish the Saying зегь ибзианы идыру ажәаԥҵақәа шәырҭоит, анаҩс аицәажәара алагаразы.
- Еиԥшу асахьақәа ргәаҭара. Picture Pairs шәнапқәа акакә иаҿанаркылоит аицәажәара аамҭазы.
Убас шәахәаԥш еицны ахәмарра шыҟало насгьы агәалашәара аусура. Аҭаарақәеи аҭелқәеи рзы, шәаԥхьа аҭаара насгьы аҭели авидеои рыла ааԥхьара.
Счҳара сынҵәар, сҟаҵари?
Ус ауаа зегьы рҿы ҟалоит. NIA иаҳәоит шәгәы каҳазар, маҷк шәыргәаҟра шәаҟәыҵны шәаамҭа шәга ҳәа. Даҽа уадакхь шәца, ԥсыжәҩак тынышәла шәырҭ, нас шәалшар шәхынҳә. Аицәажәара еснагь еиҭа шәалагар шәылшоит, ауаҩгьы шәара шәтынышәра дақәшаҳаҭхар алшоит. Агәкаҳара еснагьтәизар, шәара шәахьыӡбам, ацхыраара шәаҭахуп аазырԥшуа убри ауп. Ҳара ҳабжьгара ахәаԥшцәа рхаҭа рцәеижь ахьчара аҿы шәахәаԥшыр шәылшоит.
Еицырзеиԥшу азҵаарақәа
Иҳәатәымзеи адеменциа зыхьу ауаҩы?
Агәалашәара агәаҭара («Иугәалашәома...?»), уи иҳәо ариашара («Уи ииашам»), иӡыз акакәқәа иргәалаҳәара («Сара уи сҳәахьеит»), насгьы уа дамызшәа иахцәажәара мап ацәык. Сабишәала ацәажәара шәаҟәыҵ. Ус еиԥш иҟоу ажәақәа уи ддыргәаҟыр ма даргәамчхар алшоит.
Ииашам акакә ҳәа уи иҳәар, ириашатәума?
Араҟа еиҳарак ариашара аҭахым. Уи ииашам афакт ашәарҭара амамзар, уи ахь умыргәаҟын. Аимакара иара игәаанагара даҽакала ихырхар алшаӡом, игәы акажьра акәымзар. Иахьатәи уи игәаҳәареи ихымԥадатәи уи игәҭакыреи шәахшыҩ азышәҵа.
Ажәа аԥшаара уадаҩхазар, иҟасҵари?
Аамҭа иҭа. Ажәа ицәыӡуазшәа иакәзар, гәылҳала даҽа жәак уи иҳәатәу ма иҳәарц иҭаху аҵакы шәабаҵа. Анапала аарԥшра, адыргақәа, асахьақәагьы ацхыраара ду ҟарҵоит.
Адеменциа аҵыхәтәантәи аҩаӡара иҟоу, имаҷны ицәажәо ауаҩы шиацәажәатәу?
Ԥхьаҟатәи аган ала диазааигәаха, шәхаҭа шәыӡбахә ҳәа, тынышәла шәыбжьы ҵашәырҳәа, гәылҳала шәнапы иаҵашәк. Алахьеи абжьы аҵарҳәареи шәахшыҩ азышәҵа. Шәара шәааигәара аҟазара, ибзианы идыру ашәа, ма анапала аҵакра ажәада рацәа аҳәоит.
Ахыҵхырҭақәа
Ҳара ари адаҟьа зықәгәыӷуа аиҿкаарақәеи аҭҵаарақәеи рахь ҳрыдҳәалоит. Адаҟьа анырҿыцыз зегьы гәаҭан.
- Communicating With Someone Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Communication and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance