સમયાંતરે ઉપવાસ અને ડિમેન્શિયા: સંશોધન શું કહે છે

સમયાંતરે ઉપવાસ, જેમ કે માત્ર આઠ કલાકની અંદર ખાવું કે અઠવાડિયામાં બે દિવસ કૅલરી ખૂબ ઘટાડવી, ઘણું ધ્યાન ખેંચે છે, અને કેટલાક લેખો સૂચવે છે કે તે મગજનું રક્ષણ કરી શકે. જો આપ વૃદ્ધ હો, અથવા ડિમેન્શિયા સાથે જીવતી વ્યક્તિની સંભાળ રાખતા હો, તો સંશોધન ખરેખર શું બતાવે છે અને સાવચેતી કેમ મહત્ત્વની છે તે અહીં છે.

આ સામાન્ય માહિતી છે, તબીબી સલાહ નથી. ડૉક્ટર કે નોંધાયેલા આહાર નિષ્ણાત સાથે વાત કર્યા વગર ઉપવાસ શરૂ ન કરો, અને આપ જેમની સંભાળ રાખો છો તેમની ખાવાની રીત ન બદલો. અમારો તબીબી અસ્વીકરણ જુઓ.

શું સમયાંતરે ઉપવાસ ડિમેન્શિયા અટકાવે છે?

સમયાંતરે ઉપવાસ ડિમેન્શિયાને અટકાવે છે કે ધીમો પાડે છે તેના કોઈ સારા પુરાવા નથી. National Institute on Aging (NIA) કહે છે કે કોઈ પણ પ્રકારના કૅલરી-પ્રતિબંધ કે ઉપવાસના આહારની ભલામણ કરવા માટે પૂરતા પુરાવા નથી, અને તેમની અસરકારકતા અને સલામતી વિશે, ખાસ કરીને વૃદ્ધ લોકોમાં, ઘણું વધુ શીખવાનું બાકી છે (કૅલરી પ્રતિબંધ અને ઉપવાસ પર NIA).

પુરાવા આટલા મર્યાદિત કેમ છે

NIA ઘણાં કારણો આપે છે:

• મોટા ભાગના અભ્યાસો પ્રાણીઓમાં છે. કૃમિ, માખી, ઉંદર અને વાંદરાઓમાં સંશોધનથી રસપ્રદ પરિણામો મળ્યાં છે, પણ આ તારણો જરૂરી નથી કે લોકોને લાગુ પડે. પ્રાણીઓમાં પણ પરિણામો મિશ્ર છે; ઉંદરની કેટલીક જાતોમાં, કૅલરી પ્રતિબંધથી આયુષ્ય ટૂંકું થયું.
• માનવ ટ્રાયલ ટૂંકી રહી છે. મોટા ભાગની થોડાં અઠવાડિયાં કે મહિનાની હતી.
• મોટા ભાગની માનવ ટ્રાયલ વજન ઘટાડા પર કેન્દ્રિત હતી, વધુ વજનવાળા પુખ્તોમાં, યાદશક્તિ કે ડિમેન્શિયા પર નહીં.
• વૃદ્ધ લોકોનો ભાગ્યે જ સમાવેશ થાય છે. ઘણી ટ્રાયલમાં 60 વર્ષ કે તેથી નાની ઉંમરના લોકો લેવાયા.

2026ની એક વ્યવસ્થિત સમીક્ષાએ ખાસ 60 વર્ષ અને તેથી વધુ ઉંમરના પુખ્તોમાં સમયાંતરે ઉપવાસ જોયો. તેમાં જણાયું કે આ ઉંમર જૂથમાં પુરાવા મર્યાદિત રહે છે, નાના અભ્યાસો, ટૂંકા ફૉલો-અપ અને મિશ્ર રચનાઓ સાથે. વિચારશક્તિ અને યાદશક્તિ પરનાં તારણો ભેગાં કરેલાં ટ્રાયલ પરિણામોને બદલે વ્યક્તિગત અભ્યાસોમાંથી આવ્યાં. સમીક્ષાએ એમ પણ નોંધ્યું કે કેટલાક અભ્યાસોએ ખૂબ ટૂંકી ખાવાની બારી કે લાંબા ઉપવાસને ખરાબ પરિણામો સાથે જોડ્યા, અને લેખકોએ વૃદ્ધ લોકો માટે સાવચેતી રાખવા વિનંતી કરી (Nutrients માં 2026ની સમીક્ષા).

કેટલાક સંશોધકો માને છે કે ઉપવાસ દરમિયાન શરીર ચરબી બાળવા તરફ વળે તે મગજને અસર કરી શકે, પણ આ હજુ અભ્યાસ હેઠળનો એક સિદ્ધાંત છે. NIA નોંધે છે કે વિજ્ઞાન અનિશ્ચિત છે.

વૃદ્ધ લોકો માટે ઉપવાસનાં જોખમો કયાં છે?

ઘણા વૃદ્ધ લોકો માટે ઉપવાસ કોઈ નુકસાન વગરનો પ્રયોગ નથી. સંભવિત જોખમોમાં આનો સમાવેશ થાય છે:

• અનિચ્છનીય વજન ઘટવું. શરીરને જોઈએ તેના કરતાં ઓછું ખાવાથી વજન અને સ્નાયુની શક્તિ ઘટી શકે, જે વ્યક્તિને વધુ નબળી બનાવી શકે.
• સ્નાયુ અને હાડકાંનો ઘટાડો. યુવાન અને મધ્યવયના પુખ્તોમાં કૅલરી પ્રતિબંધની NIA-સમર્થિત બે વર્ષની ટ્રાયલમાં, સહભાગીઓમાં હાડકાંની ઘનતા અને શરીરના દુર્બળ વજનમાં થોડો ઘટાડો થયો.
• ડાયાબિટીસની દવાઓ સાથે લોહીમાં ઓછી સુગર. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases મુજબ, ઇન્સ્યુલિન કે ડાયાબિટીસની કેટલીક બીજી દવાઓ લેતા લોકો ભોજન છોડે કે મોડું કરે તો લોહીની સુગર બહુ નીચી જઈ શકે. લોહીમાં ઓછી સુગર ચક્કર, મૂંઝવણ અને ચીડિયાપણું લાવી શકે.
• પાણીની ઉણપ. જો ભોજન સાથે પીણાં પણ છોડાય, તો વ્યક્તિને પાણીની ઉણપ થઈ શકે.
• ચક્કર અને પડી જવું. Mayo Clinic નોંધે છે કે સમયાંતરે ઉપવાસથી લોકોને ખૂબ થાક અને ચક્કર લાગી શકે, અને હાડકાં નબળાં પડવા અને પડી જવાનું ઊંચું જોખમ ધરાવતા લોકો માટે તે સ્વસ્થ ઢબ ન પણ હોય (સમયાંતરે ઉપવાસ પર Mayo Clinic).
• બીજી અસરો. Mayo Clinic માથાનો દુખાવો, મિજાજમાં ફેરફાર અને કબજિયાત પણ ગણાવે છે, અને કેટલાક પુરાવા નોંધે છે કે 16 કલાકનો ઉપવાસ અને 8 કલાકની ખાવાની બારી બીજી ખાવાની બારીઓની સરખામણીએ હૃદયરોગનું જોખમ વધારી શકે. તે પુરાવા નિર્ણાયક નથી.

ડિમેન્શિયામાં પૂરતું ખાવું કેમ વધુ મોટી ચિંતા છે?

ડિમેન્શિયા સાથે જીવતા લોકો માટે, સામાન્ય સમસ્યા ખોરાક અને પીણું પૂરતું મળવું એ છે, વધુ પડતું નહીં. Alzheimer’s Association સમજાવે છે કે વચલા અને પાછલા તબક્કાના લોકો ખોરાકની પસંદગીઓથી ગભરાઈ શકે, ખાવાનું ભૂલી શકે, કે માને કે તેઓ ખાઈ ચૂક્યા છે. તે ઉમેરે છે કે ખરાબ પોષણ વર્તનનાં લક્ષણો વધારી શકે અને વજન ઘટાડી શકે (ખોરાક અને ખાવા પર Alzheimer’s Association).

Alzheimer’s Society નોંધે છે કે પૂરતું ન ખાવાથી વજન ઘટવું, સ્નાયુની શક્તિ ઘટવી, થાક અને નબળાઈ આવી શકે, જે વ્યક્તિને વધુ નબળી અને ચેપમાંથી સાજા થવામાં ઓછી સક્ષમ બનાવે છે (ભૂખ પર Alzheimer’s Society).

આ કારણોસર, ડિમેન્શિયા સાથે જીવતી વ્યક્તિ માટે ઉપવાસ સારો વિચાર નથી. છોડાયેલાં ભોજન સહેલાઈથી ચૂકી ગયેલાં ભોજન બની શકે. ડિમેન્શિયા ધરાવતી વ્યક્તિની ખાવાની રીતમાં કોઈ પણ ફેરફાર તેમના ડૉક્ટર કે નોંધાયેલા આહાર નિષ્ણાતના માર્ગદર્શનથી થવો જોઈએ.

ખરાબ ખાવા-પીવાનાં ચેતવણી ચિહ્નો કયાં છે?

આ જુઓ:

• વજન ઘટવું, કે કપડાં વધુ ઢીલાં થવાં.
• ખોરાક છોડવો કે ભોજનનો ઇનકાર, કે ખોરાક મોંમાં પકડી રાખવો.
• થાક કે નબળાઈ.
• કબજિયાત, જે આહાર અને પાણીની ઉણપ સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે.
• પાણીની ઉણપનાં ચિહ્નો. NIA સૂકું મોં, ચક્કર, ઝડપી ધબકારા અને ભ્રમણાઓ ગણાવે છે, જે ડિમેન્શિયાથી પણ થઈ શકે (સામાન્ય તબીબી સમસ્યાઓ પર NIA).

ખરાબ ભૂખનાં ઘણાં સંભવિત કારણો છે: દુખતા દાંત કે ઢીલી ચોકઠી, નવી દવાઓ, ઉદાસી, કબજિયાત, ઓછી પ્રવૃત્તિ, કે સ્વાદ અને ગંધમાં ફેરફાર. વ્યક્તિના ડૉક્ટરને આમાંનું કોઈ પણ ચિહ્ન જણાવો. તેઓ કારણ શોધી શકે અને આહાર નિષ્ણાત કે પૂરક સૂચવી શકે.

કોઈને પૂરતું ખાવા-પીવામાં કેવી રીતે મદદ કરી શકાય?

• ત્રણ મોટાં ભોજનને બદલે નાનાં ભોજન અને નાસ્તા વારંવાર આપો.
• મનપસંદ ખોરાક પીરસો, અને સ્વાદ બદલાય તેમ લવચીક રહો. ભૂખ ઓછી હોય તો મીઠા ખોરાક આવકાર્ય હોઈ શકે; ખાંડ મર્યાદિત કરવા માટે આરોગ્ય કારણો છે કે કેમ તે ડૉક્ટરને પૂછો.
• પીણાં પહોંચમાં રાખો અને આખા દિવસ દરમિયાન નાના કપ આપો. સૂપ, ફળ, સ્મૂધી અને મિલ્કશેક પણ ગણાય.
• જ્યારે શક્ય હોય ત્યારે સાથે ખાઓ. ભોજન સાથ માણવાની તક છે, ઉતાવળે પતાવવાનું કામ નથી.
• હાથથી ખવાય તેવો ખોરાક અજમાવો, જેમ કે સેન્ડવિચ, ફળની ચીરીઓ કે ચિકનના ટુકડા, જો ચમચી-કાંટા અઘરા બની ગયા હોય.

અમારી આહારની માર્ગદર્શિકામાં ભોજન સમયના વધુ વિચારો છે. ખોરાક તૈયાર કરવામાં મદદ કરવી પણ સુખદ સહિયારી પ્રવૃત્તિ હોઈ શકે; ઘરકામ જુઓ.

ડૉક્ટર સાથે વાત કરો

પોતે કોઈ પણ ઉપવાસ યોજના અજમાવતાં પહેલાં, આપના ડૉક્ટર કે નોંધાયેલા આહાર નિષ્ણાત સાથે વાત કરો, ખાસ કરીને જો આપ ડાયાબિટીસ કે બ્લડ પ્રેશરની દવાઓ લેતા હો, તાજેતરમાં વજન ઘટ્યું હોય, કે પડી ગયા હો. ડિમેન્શિયા સાથે જીવતી વ્યક્તિ માટે, ઉપવાસ વિશે નહીં, પણ તેમણે રોજ કેટલું ખાવા-પીવું જોઈએ તે વિશે તેમના ડૉક્ટરને પૂછો.

અચાનક મૂંઝવણ, બેભાન થવું, કે લોહીમાં બહુ ઓછી સુગરનાં ચિહ્નો જે ઝડપથી સુધરે નહીં, તેના માટે તરત તબીબી મદદ મેળવો.