Kousket ha yec'hed an empenn: petra lavar ar studioù

Ar c’housket hag yec’hed an empenn a zo liammet ervat, met c’hoazh n’eo ket bet mezuliet penaos. Studioù a gevrea kousket berr gant un arvar uheloc’h a zementiezh. Ar dementiezh, a-zeskor, a c’hall dielfennañ ar gousked. Pajenn-mañ a ziskouez petra a ziskouez ar stlennadennoù ha petra n’int ket, a ro ferioù kousket aes, ha a gendalc’h ouzh ar gousked fall a vez boutin gant ar dementiezh. Ne ro ket kuzulioù diwar-benn medisinoù kousket; ar gaozeadenn-se a zo gant ho veleg.

Ha kousket fall a zo liammet gant ar dementiezh?

Studioù hir a gevrea kousket berr gant un arvar uheloc’h a zementiezh, met an testenioù n’int ket c’hoazh diskoulmet.

• Ur studi 25 bloaz e Breizh-Veur. Ar renerien a heulias tost 8 000 den e studi Whitehall II. Ar re a gouske 6 eur pe nebeutoc’h e 50 pe 60 vloaz a oa un arvar uheloc’h a zementiezh diwezhatoc’h eget ar re a gouske 7 eur. Ar re a gouske 6 eur pe nebeutoc’h e 50, 60 ha 70 vloaz a oa tost da 30% uheloc’h a riskl eget ar re a gouske 7 eur bep tro. Studi evezhiadenn oa-se, ha setu un liamm a ziskouez, n’eo ket un abeg.
• Gweledenn Lancet Commission. Ar Lancet Commission 2024 n’en deus ket ouzhpennet ar gousked d’he roll 14 riskl kemmadus. Barnet a reas e oa ar testenioù ket estreget a-walc’h. Un abeg eo «kevredigezh kefeleget»: kemmoù an empenn a zerc’h dre ar dementiezh a gommenço kentoc’h eget an diagnostik ha a c’hall dizegemer ar gousked. Ur studi bras, un liamm etre kousket hir ha dementiezh a zivanas pa vez lamet ar pemp bloavezh kentañ eus ar heuliadur.

Setu ne vez ket da zoujañ ur nozvezh berr a-wechoù. Kousket reoliek ha mat zo tu da glask, rak en deus efed mat war an humor, ar soñj ha surentez hiziv.

Petra eo ar studi «diskar an empenn»?

Gallout a rit bezañ lennet e tisklaer ar gousked «a netaas» an empenn. An idee-se a zeu eus ur klask gwir, met bihan eo c’hoazh.

• Gant logodennoù. Ur studi 2013 meneget gant an NIH a gavas e kreskas ar plas etre ar c’helloù an empenn tost 60% pa gousked al logodennoù. Ar c’hlasenn a red e-barzh an empenn dre ar pezh a vez anvet ar sistem glimfatek. Ar beta-amiloid, ur brotein liammet gant an alzheimer, a dynne buanoc’h eus empennoù al logodennoù o kousked.
• Gant tud. Ur studi bihan 2018 a sikanas 20 den yac’h e 22 da 72 vloaz goude un nozvezh boutin hag ur nozvezh hep kousket. Goude an nozvezh hep kousket, ur sinal skanadur an empenn evit ar beta-amiloid a grog tost 5% en ur lec’h a enfoun ar hipokampus, ur rann pouezus evit ar soñj. An aozerien a zo bet dezho galvet an dra-se testenioù rakvezhiek. Ne ouient ket ma tiskar an dra-se goude ar repos, pe ma tiskouez diskar bras pe ur c’hreskadenn beta-amiloid.
• Un dibenn en daou sens. Lancet Commission a notenn e c’hall ar c’hreskadenn beta-amiloid kemmañ ar gousked tud kozh.

An traoù-se a skoulm da zeskiñ perak e vez ar skiantourien dedennet gant ar gousked. Ne ziskouezont ket e c’hall ur gousked well lakaat ar c’halz-amzer da zirollañ an alzheimer.

Petra eo ar ferioù kousket a c’hall sikour?

Tud kozh a ranko 7 da 9 eur kousket bemnoz, memes ar pezh a zo ezhomm d’ar re all, hervez an Institut Nasionel Kozhded (NIA). Setu ar pezh a ginnig:

• Miret un amzeriad rekis. Monet d’ar gwele ha sevel en ur c’hloc’h bep deiz, memes d’ar fin-sizhun.
• Sevel ur fin-deiz. Lenn, selaou ur sonerezh lazhus pe kemer ur bagad dour tomm kent mont d’ar gwele.
• Ober ar c’hambr kousket kompez, ha n’eo ket re dom na re yen.
• Lakaat munud war ar c’hafe hag an tei. Kafe, te, soda ha chokolad a c’hall dihuniñ ac’hanoc’h.
• Dilezel an alkool, kement ha ma vez nebeut, a lavar an NIA.
• Dilezel debriñ brasoc’h tro daou pe tri eur kent kousket, ha dilezel evañ brasoc’h diwezhat en deiz.
• Ober sport alies, met ket e-kerzh 3 eur kent kousket. Gwelit hon gidour sport.
• Lakaat ar skramoù er-maez eus ar c’hambr kousket. An NIA a gonsell na vefe ket gwelet TV pe implijet ur urzhiataer, ur pellgomzer pe ur tablezenn eno.
• Dilezel kousket diwezhat en deiz pe ar fromm-noz ma c’haller.

Kousket diaes e dementiezh

Kemmoù er gousked a zo boutin e dementiezh. An NIA a zerzh kousket kalz pe re nebeut, deffroerzh kalz a wechoù en nozvezh, ha kousket kalz en deiz. Deskrivañ a ra ivez «sundowning»: an diskuzh, an kenoberiezh pe ar fazi a grog pe a greskfe pa vez ankouaet ar sklêrijenn.

Tipoù an NIA evit ar re a sikour:

1. Kaout sklêrijenn ha obererezh e-kerzh ar mintin. Mont en-deiz pe azezañ tost d’ur prenestr e-pad an deiz, ha skoazellañ an den da vezañ aktivel bep deiz. Sklêrijenn gleb a c’hall sikour da adregeriñ ar c’hloc’h biologel.
2. Steuziñ oberennoù nerzhus evit ar mintin. Klask bagañ er mintin pe debriñ ar bred brasañ da greisteiz.
3. Mirout ar c’housked berr hag en amzer mat. Pevezh ar gousked diwezhat e-pad an deiz a zeuz.
4. Lakaat an fromm-noz re lazh. Digresk ar sklêrijenn, lakaat koun ar son ha c’hoari ur sonerezh lazhus ma c’hoant d’an den. Hon gidour war an aon diwezhat en deiz a ro muioc’h a sternadoù.
5. Miret un abadenn gousked hir. Lenn gant ar vouezh en un heur heñvel bep noz a zo ur skouer diwar an NIA. Un abadenn bemdez stabil a sikour ivez.
6. Lakaat munud war ar c’hafe hag an alkool.
7. Implijout gouloù nozvezh en ar c’hambr kousket, an hent hag ar c’hambr-bagnerezh.

Evit dihuniñ en nozvezh, a-zeskor an dre-ziwall ti an NIA a lak gouloù nozvezh pe sensoriou sklêrijenn emgefre, barrioù-dorn en ar c’hambr-bagnerezh, ur skeud liv kreñv war-zu ar stlejoù, ha medisinoù lakaet en ul lec’h serret.

Un fromm-noz berr ha dizarzh a c’hall skoazellañ ac’hanoc’h an daou da vezañ kalz eeun. Klaskit un Calm Breathing pe un nebeud Conversation Cards lent. Skipit an dra all a stard e-tro ar gwele, ha paouez kement ha ma’z eo bet an den ac’hanoc’h hepken.

Ar gousked disteuzh a ziskar ivez ar re a sikour. Hon gidour evit ar sikour e-unan a ginnig ar pezh a c’hall sikour ac’hanoc’h da gousked ha da vezañ skoazellet.

Petra eo an apnea kousket?

Apnea kousket a gaus pausadennoù berr en analadenn e-pad ar gousked, alies kalz gwezh en un nozvezh. Hervez an NIA, mard ar vez ket soñjet ouzh-se, e c’hall kaout kudennoù evel gwask uhel, ar strok pe kollet soñj. Arwydoù zo ronkadennoù kreñv hag ar c’hoant kousket en deiz, ha kalz tud ne ouient ket ez eus ganto. Ur studi bloavezhioù 2024 a Lancet Commission a zisklêr un adwelet a 11 studi e-pad an hini e oa tud gant apnea kousket tost 43% uheloc’h a riskl a zementiezh. Met e nebeud studioù eo bet kemeret ar bouez e kont, ha setu ne vez ket sur an liamm.

Gallout a rit kavout apnea kousket hag e tretiñ. Hervez an NIA, ur mekanik CPAP a sikour bepred pe aliesañ. Ma ronk ac’hanoc’h pe an den a sikourit ronkadennoù kreñv, ma stok en analadenn en ur gousked, pe ma’z eo kousket kalz en deiz, lavarit d’ur veleg.

Un notenn diwar-benn medisinoù kousket

Ne roimp kuzulioù ebet diwar-benn medisinoù kousket pe atebedoù. An NIA a notenn e c’hall medisinoù kousket sikour evit un nebeud amzer, met n’int ket ur remedi evit an insomnia. Notenn a ra ivez e c’hall kelc’hiadoù rentet evit sikour tud a zo gant an alzheimer da gousked kreskiñ ar riskl a zister, a gouezh pe a gollet soñj. Arabat kregiñ, paouez pe kemmañ medisin kousket ebet, en o zouez skoazellioù kousket a werzher dre-ziouer, hep kaozeal gant ur veleg pe ur farmaour.

Kaozeal gant ur veleg

Gwelit ur veleg ma’z oc’h bepred skuizh, ma ne gousked ket mat ar pep nozvezh, ma ronk kalz pe ma’z eus pausadennoù ana en nozvezh, ac’hanoc’h pe an den a sikourit. Mard a ya war-raok pezhioù kousket e dementiezh, an NIA a gonsell kaout kuzulio meziek. Ur gwiriadenn a c’hall kavout abegoù evel poan, ur c’hlenvedenn kousket all, ur c’hlenv pe efedoù ur medisin. Ur c’hwallvent buan, pe ur c’hemm buan er gousked ganti, a rank kaout skoazell prim. Lenn pegoulz kas d’ur veleg.

Pajenn-mañ a zo titouroù hollek, n’eo ket kuzulioù medisinel. Gwelit hon disklêriadur medisinel.