Mallattoowwan duraa dementia fi yeroo doktora argan

Jijjiirama yaadannoo ofii keessanii ykn nama jaallattan keessatti argachuun nama sodaachisuu danda’a. Fuulli kun yeroo beellama doktoraa qabattan fi akkamitti itti of qopheessitan murteessuuf isin gargaaruu danda’a. Namni tokko dementia qabaachuu isaa ykn dhabuu isaa isinitti himuu hin danda’u. Dementia adda baasuu kan danda’u ogeessa fayyaa ga’aa qofa dha, rakkoon yaadannoo fidan baay’een dementia gonkumaa miti. Maaloo qormaata onlaayinii ykn of-qorannoo irratti hin hirkatinaa.

Mallattoowwan duraa dementia maali?

Alzheimer’s Association mallattoo duraa 10 ibsa. Tokkoon tokkoon isaa jijjiirama umriin wal-qabate kan baratamu wajjin madaala. Jechoota keenyaan:

Mallattoon tokko qofti dementia hin jedhu. Wanti ijoo wanta nama sanaaf baratamaa irraa jijjiirama ta’uu isaati, keessumaa jireenya guyyaa guyyaa rakkisu.

Dulloomuun idilee dementia irraa akkamitti adda?

National Institute on Aging (NIA) maanguddoonni baay’een wantoota suuta jedhanii yaadachuu, ykn yeroo tokko tokko wanta bakka dogoggoraatti kaa’uu ykn kaffaltii irraanfachuu isaanii akka hubatan jedha. Kun yeroo baay’ee mallattoo irraanfachuu laafaa dha. Dementia dulloomuu idilee keessaa miti. Rakkoon yaadannoo cimaan hojii guyyaa guyyaa, akka konkolaachisuu, bilbila fayyadamuu ykn karaa gara manaa argachuu, rakkisa.

NIA yoo namni tokko:

• Gaaffii wal-fakkaatu irra deddeebi’ee gaafate
• Bakka duraan gaarii beekutti jallate
• Mi’a nyaataa ykn qajeelfama hordofuu rakkate
• Yeroo, namoota fi bakka irratti caalaatti wal-hin-beeke
• Of kunuunsuu dhiise, fakkeenyaaf nyaata gaarii hin nyaanne, hin dhiqatne, ykn nageenya hin qabne ta’ee amale

doktora wajjin haasa’uu gorsa.

Namoonni tokko tokko rakkoo yaadannoo laafaa (MCI, mild cognitive impairment) qabu. Kunis umrii wal-fakkaatu qaban caalaa rakkoo yaadannoo ykn yaadaa qabaachuu, ammallee jireenya guyyaa guyyaa geggeessuu dha. NIA MCI mallattoo duraa Alzheimer ta’uu akka danda’u, garuu nama MCI qabu hundi akka hin qabanne jedha.

Rakkoon yaadannoo maaltu biraa fiduu danda’a?

Dementia malee wanti baay’een yaadannoo miidhuu danda’a, tokko tokko immoo yaalaan ni fooyya’a. NIA kanneen tarreessa:

• Rakkoo thyroid, kalee ykn tiruu
• Dhiibbaa qorichaa
• Gaddaa fi yaaddoo
• Vitamin B12 gadi bu’aa ykn nyaata fayyaa gahaa hin nyaatin
• Rakkoo hirribaa
• Alkoolii ykn qorichoota hammaan fayyadamuu
• Dhukkuboota, dhiigni walitti hidhame (blood clots) ykn tumoorii sammuu keessa
• Miidhaa mataa, fakkeenyaaf rukkutamuu
• Dhiphina ykn gadda guddaa, fakkeenyaaf hojii irraa bahuu ykn niitii ykn dhirsa dhabuu

Rakkoon dhaga’uu fi arguu illee wal-hin-beekuutti dogoggoramuu danda’a; qajeelfama dhaga’uu keenya ilaalaa. Kanaaf ilaalcha fayyaa barbaachisaa dha. Alzheimer’s Association akka jedhutti, doktoroonni rakkoo thyroid, hir’ina vitamin fi dhukkuba ilaaluuf yeroo baay’ee qorannoo dhiigaa ajajan. Hirriba gaarii fi gaddaa yaaluunis ka’uu qaba.

Wal-hin-beekuun tasaa rakkoo hatattamaa dha

Wal-hin-beekuun saffisaan, sa’aatii ykn guyyoota keessatti dhufu kunuunsa fayyaa hatattamaa barbaada. Delirium ta’uu danda’a. VA delirium ibsa rakkoo fayyaa hatattamaa ta’ee, dhiyeessaa kunuunsa fayyaa nama sanaa battalumatti waamuu ykn lakkoofsa yeroo hatattamaa bilbiluu gorsa. Mallattoowwan:

• Dandeettii ifatti yaaduu keessatti ol-gadi ta’uu (yeroo tokko ifa, yeroo tokko hin ifa)
• Xiyyeeffannaa kennuu rakkachuu
• Yaada walitti hin makamne
• Hirribaan baay’ee dhi’aachuu, ykn boqonnaa dhabuu fi jeequmsa baay’ee

Kun nama kamiifuu ta’uu danda’a, namoota duraanuu dementia wajjin jiraatan dabalatee. NHS akka jedhutti, sababoonni baratamoon dhukkuboota (dhukkubni karaa fincaanii maanguddoo fi nama dementia wajjin jiraatu biratti baratamaa dha), dhiita’uu sammuu (stroke), sukkaara dhiigaa gadi bu’aa namoota sukkaara qaban biratti, miidhaa mataa fi qorichoota tokko tokko dha. Osoo gargaarsa eegdanii, nama sana wajjin turaa, jechoota gabaabaa fi salphaa wajjin isaan tasgabbeessaa. Gaaffii baay’ee hin gaafatinaa, qoricha isaan fudhatan immoo galmeessaa.

Beellama doktoraaf akkamitti of qopheessuu?

Beellamni gaariin galmee gaarii irraa jalqaba. Alzheimer’s Association kanneen fidaa jedha:

1. Tarree jijjiiramoota yaadannoo, miira fi amala keessatti, fakkeenyaa addaa fi yeroo itti jalqaban kan tilmaamaa wajjin
2. Rakkoowwan fayyaa darbaniifi ammaa, seenaa maatii rakkoo yaadannoo dabalatee
3. Qoricha ajajame hunda fi kan ajajamuu male
4. Vitamin ykn dabalataa kamiyyuu
5. Gaaffiiwwan keessan, fakkeenyaaf qorannoon maalii akka raawwatamu, yeroo hammam akka fudhatu fi bu’aan yoom akka dhufu

Miseensa maatii ykn hiriyyaa nama sana gaarii beeku fidus ni gargaara. NIA ni ibsa doktoroonni nama sanas miseensa maatii tokkos waa’ee fayyaa, qoricha, hojii guyyaa guyyaa fi jijjiirama amalaa gaafachuu akka danda’an. Doktoroonni illee:

• Qormaata yaadannoo, rakkoo furuu, xiyyeeffannaa, lakkaa’uu fi afaanii kennuu danda’u
• Sababoota biroo barbaaduuf qorannoo dhiigaa, fincaanii fi kan biroo ajajuu danda’u
• Gaddaa ykn haala fayyaa sammuu biraa ilaaluu danda’u
• CT ykn MRI jedhamu akka suuraa sammuu ajajuu danda’u
• Ogeessa addaa, fakkeenyaaf ogeessa dulloomaa (geriatrician), neurologist, ogeessa sammuu dulloomaa (geriatric psychiatrist) ykn neuropsychologist, bira erguu danda’u

NIA Ameerikaatti madaalliin yaadannoo fi yaadaa kutaa barbaachisaa Medicare Annual Wellness Visit akka ta’e, kunis yeroo yaaddoo ka’uuf uumamaan ta’e ta’uu akka danda’u jedha. Qormaata gabaabaa doktoroonni fayyadaman illee dementia adda baasuuf ofumaa gahaa miti. Isaan tarkaanfii jalqabaa madaallii guutuutti, adda baasuunis daawwannaa tokko ol fudhachuu danda’a. NIA namoonni rakkoo yaadannoo qaban ji’a 6 hanga 12 keessatti gara doktoraatti akka deebi’an gorsa.

Mata-duree kana gaarummaan kaasuu

Yoo nama biraa irratti yaaddoo qabaattan, yeroo tasgabbaa’aa fi dhuunfaa filadhaa. Wantoota addaa argitan, akka yaaddoo fayyaa isaaniitiif osoo hin ta’in ceephoo’uuf, haasa’aa. Ilaalcha waliigalaa fayyaa gorsuun nama sodaachisuu hin danda’u. Nama sana murtee keessatti hirmaachisaa, akka nama guddaa isaanii ta’aniitti dubbadhaa. Gorsa haasaa keenya isin gargaaruu danda’a.

Doktora wajjin haasa’aa

Yoo jijjiirama yaadannoo, yaadaa, miira ykn dandeettii guyyaa guyyaa keessatti haaraa fi itti fufuu argitan, doktora kunuunsa jalqabaa wajjin beellama qabadhaa. Wal-hin-beekuun tasaaf lakkoofsa yeroo hatattamaa naannoo keessanii ykn dhiyeessaa kunuunsa fayyaa nama sanaa battalumatti bilbilaa. Dafanii ilaalchisuun sababoota yaalamuu danda’an argachuu fi, yoo dementia ta’e, karoorfachuu fi deeggarsa argachuuf yeroo dabalataa qabaachuu dha. Ofiif illee kunuunsaa; qajeelfama of kunuunsuu kunuunsitootaa keenya ilaalaa.

Fuulli kun odeeffannoo waliigalaa dha, gorsa fayyaa miti. Beeksisa fayyaa keenya ilaalaa.