Àwọn Àmì Ìbẹ̀rẹ̀ Dementia àti Ìgbà tí Ó Yẹ Kí Ẹ Rí Dókítà

Kíkíyèsí àwọn àyípadà nínú ìrántí ara yín, tàbí ti ẹni tí ẹ nífẹ̀ẹ́, lè bani lẹ́rù. Ojú-ìwé yìí lè ran yín lọ́wọ́ láti pinnu ìgbà tí ẹ ó ṣe ìpàdé pẹ̀lú dókítà àti bí ẹ ṣe lè múra fún un. Kò lè sọ fún yín bóyá ẹnikẹ́ni ní dementia. Dókítà tí ó kúnjú ìwọ̀n nìkan ni ó lè ṣe ìwádìí dementia, ọ̀pọ̀ àìsàn tí ó ń fa ìṣòro ìrántí kì í sì í ṣe dementia rárá. Ẹ jọ̀wọ́, ẹ má gbára lé àwọn ìdánwò orí íńtánẹ́ẹ̀tì tàbí ìdánwò ara ẹni.

Kí ni àwọn àmì ìbẹ̀rẹ̀ dementia?

Alzheimer’s Association ṣàlàyé àmì ìbẹ̀rẹ̀ 10. Ó so ọ̀kọ̀ọ̀kan pọ̀ mọ́ àyípadà tí ó wọ́pọ̀ pẹ̀lú ọjọ́ orí fún ìfiwéra. Ní ọ̀rọ̀ tiwa:

Àmì kan péré kò túmọ̀ sí dementia. Ohun tí ó ṣe pàtàkì ni àyípadà láti ohun tí ó jẹ́ àdánidá fún ẹni náà, ní pàtàkì èyí tí ó ń mú ìgbésí ayé ojoojúmọ́ le sí i.

Báwo ni ogbó àdánidá ṣe yàtọ̀ sí dementia?

National Institute on Aging (NIA) sọ pé ọ̀pọ̀ àgbàlagbà ń ṣàkíyèsí pé wọ́n ń rántí nǹkan lọ́ra, tàbí pé wọ́n ń sọ nǹkan nù ní ìgbà míì tàbí gbàgbé ìwé owó. Wọ̀nyí sábà máa ń jẹ́ àmì ìgbàgbé jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́. Dementia kì í ṣe apá àdánidá ti ogbó. Àwọn ìṣòro ìrántí tó le ń mú àwọn iṣẹ́ ojoojúmọ́ ṣòro, bíi wíwakọ̀, lílo fóònù tàbí wíwá ọ̀nà ilé.

NIA dá a lábàá bíbá dókítà sọ̀rọ̀ bí ẹnìkan bá:

• Ń béèrè àwọn ìbéèrè kan náà léraléra
• Ń sọnù ní àwọn ibi tí ó mọ̀ dáadáa tẹ́lẹ̀
• Ní ìṣòro láti tẹ̀lé ìlànà oúnjẹ tàbí ìtọ́ni
• Ń dààmú sí i nípa àkókò, àwọn ènìyàn àti àwọn ibi
• Dáwọ́ dúró láti tọ́jú ara rẹ̀, bíi jíjẹun burúkú, àìwẹ̀ tàbí ṣíṣe ní ọ̀nà tí kò ní ààbò

Àwọn kan ní ìdínkù ìrònú díẹ̀ (mild cognitive impairment, MCI). Ìyẹn túmọ̀ sí ìṣòro ìrántí tàbí ìrònú tí ó pọ̀ ju ti àwọn ẹlẹgbẹ́ wọn lọ, nígbà tí wọ́n ṣì ń bójú tó ìgbésí ayé ojoojúmọ́. NIA sọ pé MCI lè jẹ́ àmì ìbẹ̀rẹ̀ Alzheimer, ṣùgbọ́n kì í ṣe gbogbo ẹni tí ó ní MCI ni ó ń dàgbà sí i.

Kí ni nǹkan mìíràn tí ó lè fa ìṣòro ìrántí?

Ọ̀pọ̀ nǹkan yàtọ̀ sí dementia lè ní ipa lórí ìrántí, àwọn kan sì ń dára pẹ̀lú ìtọ́jú. NIA ṣe àkójọ:

• Ìṣòro thyroid, kíndìnrín tàbí ẹ̀dọ̀
• Ipa àìfẹ́ oògùn
• Ìsoríkọ́ àti àníyàn
• Vitamin B12 tí ó kéré tàbí àìjẹ oúnjẹ aláìlera tó pọ̀ tó
• Ìṣòro oorun
• Ìlòkulò ọtí tàbí oògùn
• Àkóràn, ẹ̀jẹ̀ dídì tàbí tumors nínú ọpọlọ
• Ìpalára orí, bíi concussion
• Ìdààmú ọkàn tàbí ọ̀fọ̀ ńlá, bíi ìfẹ̀yìntì tàbí pípàdánù ọkọ tàbí aya

Ìṣòro ìgbọ́ràn àti ìríran náà lè jẹ́ àṣìṣe fún ìdààmú ọkàn; ẹ wo ìtọ́sọ́nà ìgbọ́ràn wa. Èyí ni ìdí tí àyẹ̀wò ìṣègùn fi ṣe pàtàkì. Gẹ́gẹ́ bí Alzheimer’s Association ti sọ, àwọn dókítà sábà máa ń béèrè àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀ láti ṣàyẹ̀wò àwọn ìṣòro thyroid, àìtó vitamin àti àkóràn. Oorun tó dára àti títọ́jú ìsoríkọ́ náà yẹ kí a mú wá sọ́rọ̀.

Ìdààmú ọkàn òjijì jẹ́ pàjáwìrì

Ìdààmú ọkàn tí ó dé kíákíá, láàárín wákàtí tàbí ọjọ́, nílò ìtọ́jú ìṣègùn kíákíá. Ó lè jẹ́ delirium. VA ṣàpèjúwe delirium gẹ́gẹ́ bí pàjáwìrì ìṣègùn, ó sì gbà á nímọ̀ràn pípe olùpèsè ìtọ́jú ìlera ẹni náà lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ tàbí pípe nọ́ńbà pàjáwìrì ní agbègbè yín. Àwọn àmì pẹ̀lú:

• Ìgbéga àti ìsọ̀kalẹ̀ nínú agbára láti ronú kedere
• Ìṣòro láti pọkàn pọ̀
• Ìrònú tí kò ṣètò
• Jíjẹ́ ẹni tí oorun ń kùn lọ́nà àìwọ́pọ̀, tàbí aláìsinmi àti ẹni tí ó ń bínú lọ́nà àìwọ́pọ̀

Èyí lè ṣẹlẹ̀ sí ẹnikẹ́ni, pẹ̀lú àwọn tí ń gbé pẹ̀lú dementia tẹ́lẹ̀. Gẹ́gẹ́ bí NHS ti sọ, àwọn ohun tí ó sábà máa ń fa á pẹ̀lú àwọn àkóràn (àwọn àkóràn inú ito wọ́pọ̀ láàárín àwọn àgbàlagbà àti àwọn tí ó ní dementia), ọpọlọ dídì (stroke), ṣúgà ẹ̀jẹ̀ tí ó kéré ní àwọn tí ó ní àtọ̀gbẹ, ìpalára orí àti àwọn oògùn kan. Nígbà tí ẹ bá ń dúró de ìrànlọ́wọ́, ẹ wà pẹ̀lú ẹni náà kí ẹ sì fi ọkàn rẹ̀ balẹ̀ pẹ̀lú ọ̀rọ̀ kúkúrú, rírọrùn. Ẹ má béèrè ọ̀pọ̀ ìbéèrè, kí ẹ sì kọ àwọn oògùn tí wọ́n ń lò sílẹ̀.

Báwo ni mo ṣe lè múra fún ìpàdé dókítà?

Ìpàdé tó dára bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àkọsílẹ̀ tó dára. Alzheimer’s Association dá a lábàá kí ẹ mú:

1. Àkójọ àwọn àyípadà nínú ìrántí, ìṣesí àti ìhùwàsí, pẹ̀lú àpẹẹrẹ pàtó àti nǹkan bí ìgbà tí wọ́n bẹ̀rẹ̀
2. Àwọn ìṣòro ìlera ti àtijọ́ àti ti ìsinsìnyí, pẹ̀lú ìtàn ẹbí èyíkéyìí nípa ìṣòro ìrántí
3. Gbogbo oògùn tí dókítà kọ àti àwọn oògùn tí a ń rà ní ilé ìtajà
4. Àwọn vitamin tàbí àfikún èyíkéyìí
5. Àwọn ìbéèrè yín, bíi àwọn ìdánwò wo ni a ó ṣe, bí wọ́n ṣe gùn tó àti ìgbà tí èsì yóò dé

Ó tún wúlò láti mú ọmọ ẹbí tàbí ọ̀rẹ́ tí ó mọ ẹni náà dáadáa lọ. NIA ṣàlàyé pé àwọn dókítà lè béèrè lọ́wọ́ ẹni náà àti ọmọ ẹbí kan nípa ìlera, oògùn, àwọn iṣẹ́ ojoojúmọ́ àti àyípadà nínú ìhùwàsí. Àwọn dókítà lè tún:

• Ṣe àwọn ìdánwò ìrántí, yíyanjú ìṣòro, àfiyèsí, kíkà iye àti èdè
• Béèrè àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀, ito àti àwọn ìdánwò mìíràn láti wá àwọn ohun mìíràn tó ń fà á
• Ṣàyẹ̀wò ìsoríkọ́ tàbí àwọn àìsàn ọkàn mìíràn
• Béèrè àwòrán ọpọlọ bíi CT tàbí MRI
• Tọ́ni sí ọ̀jọ̀gbọ́n, bíi dókítà àgbàlagbà (geriatrician), dókítà iṣan ọpọlọ (neurologist), dókítà ọkàn àgbàlagbà (geriatric psychiatrist) tàbí neuropsychologist

NIA sọ pé àyẹ̀wò ìrònú jẹ́ apá tí a nílò nínú Medicare Annual Wellness Visit, èyí tí ó lè jẹ́ àkókò àdánidá láti gbé àwọn ìṣòro dìde. Àní àwọn ìdánwò kúkúrú tí àwọn dókítà ń lò kò tó fúnra wọn láti ṣe ìwádìí dementia. Wọ́n jẹ́ ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ sí ìgbéléwọ̀n tí ó kún jù, ìwádìí sì lè gba ìbẹ̀wò ju ọ̀kan lọ. NIA gbà á nímọ̀ràn pé kí àwọn tí ó ní ìṣòro ìrántí padà sọ́dọ̀ dókítà ní oṣù 6 sí 12 kọ̀ọ̀kan.

Gbígbé kókó náà dìde pẹ̀lú inú rere

Bí ẹ bá ń ṣàníyàn nípa ẹlòmíràn, ẹ yan àkókò parọ́rọ́, ti àdáni. Ẹ sọ̀rọ̀ nípa àwọn nǹkan pàtó tí ẹ ṣàkíyèsí, ní ọ̀nà ìṣàníyàn fún ìlera wọn kì í ṣe ẹ̀sùn. Dídábàá àyẹ̀wò ìlera gbogbogbò lè dà bí ohun tí kò bani lẹ́rù. Ẹ fi ẹni náà kún àwọn ìpinnu kí ẹ sì bá a sọ̀rọ̀ gẹ́gẹ́ bí àgbàlagbà tí ó jẹ́. Àwọn ìmọ̀ràn ìbánisọ̀rọ̀ wa lè ṣèrànwọ́.

Ẹ bá dókítà sọ̀rọ̀

Bí ẹ bá ṣàkíyèsí àwọn àyípadà nínú ìrántí, ìrònú, ìṣesí tàbí agbára ojoojúmọ́ tí ó jẹ́ tuntun tí ó sì ń tẹ̀síwájú, ẹ ṣe ìpàdé pẹ̀lú dókítà ìtọ́jú àkọ́kọ́. Fún ìdààmú ọkàn òjijì, ẹ pe nọ́ńbà pàjáwìrì ní agbègbè yín tàbí olùpèsè ìtọ́jú ìlera ẹni náà lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Ṣíṣàyẹ̀wò ní kùtùkùtù túmọ̀ sí pé a lè rí àwọn ohun tí a lè tọ́jú, bí ó bá sì jẹ́ dementia, àkókò sí i wà láti ṣètò àti láti wá ìrànlọ́wọ́. Ẹ tọ́jú ara yín pẹ̀lú ní àkókò yìí; ẹ wo ìtọ́sọ́nà ìtọ́jú ara ẹni fún olùtọ́jú wa.

Ojú-ìwé yìí jẹ́ ìsọfúnni gbogbogbò, kì í ṣe ìmọ̀ràn ìṣègùn. Ẹ wo ìkìlọ̀ ìṣègùn wa.