थोडक्यात उत्तर
दैनंदिन जीवनात अडथळा आणणारे स्मरणशक्तीचे नुकसान, ओळखीची कामे करण्यात अडचण, वेळ किंवा जागेबाबत गोंधळ, आणि मनःस्थिती किंवा निर्णयक्षमतेतील बदल ही डिमेन्शियाची सुरुवातीची चिन्हे असू शकतात. थायरॉईडच्या समस्या, कमी व्हिटॅमिन B12, औषधांचे दुष्परिणाम, नैराश्य आणि झोपेच्या समस्या यांसह इतर अनेक स्थितींमुळेही असे बदल होऊ शकतात. निदान फक्त पात्र आरोग्य तज्ज्ञच करू शकतात. अचानक आलेल्या गोंधळासाठी तातडीची वैद्यकीय मदत लागते.
- वयासोबत अधूनमधून विसरणे सामान्य आहे; रोजच्या जीवनात अडथळा आणणारे बदल तपासून घेण्यासारखे आहेत.
- Alzheimer's Association 10 सावधगिरीची चिन्हे सांगते, प्रत्येकासोबत तुलनेसाठी वयानुसार होणारा सामान्य बदल दिलेला आहे.
- थायरॉईडच्या समस्या, कमी व्हिटॅमिन B12, औषधांचे दुष्परिणाम, नैराश्य, संसर्ग आणि झोपेच्या समस्या या सर्वांचा स्मरणावर परिणाम होऊ शकतो, आणि त्यातील काहींवर उपचार करता येतात.
- डिमेन्शियाचे निदान फक्त पात्र आरोग्य तज्ज्ञच करू शकतात; ऑनलाइन प्रश्नमंजुषा आणि स्वतः करायच्या चाचण्या करू शकत नाहीत.
- तासांत किंवा दिवसांत अचानक सुरू होणारा गोंधळ डेलिरियम असू शकतो आणि त्यासाठी तातडीची वैद्यकीय मदत लागते.
या पानावर (7 विभाग)
स्वतःच्या स्मरणात किंवा आपल्या प्रिय व्यक्तीत बदल दिसणे भीतीदायक असू शकते. डॉक्टरांची भेट केव्हा ठरवावी आणि तिची तयारी कशी करावी हे ठरवायला हे पान मदत करू शकते. कोणाला डिमेन्शिया आहे की नाही हे ते सांगू शकत नाही. डिमेन्शियाचे निदान फक्त पात्र आरोग्य तज्ज्ञच करू शकतात, आणि स्मरणाच्या समस्या निर्माण करणाऱ्या अनेक स्थिती डिमेन्शिया नसतातच. कृपया ऑनलाइन प्रश्नमंजुषा किंवा स्वतः करायच्या चाचण्यांवर अवलंबून राहू नका.
डिमेन्शियाची सुरुवातीची चिन्हे कोणती?
Alzheimer’s Association 10 सुरुवातीची चिन्हे सांगते. प्रत्येकासोबत तुलनेसाठी वयानुसार होणारा सामान्य बदल ते जोडते. आमच्या शब्दांत:
| तपासण्यासारखे चिन्ह | वयासोबत अधिक सामान्य |
|---|---|
| दैनंदिन जीवनात अडथळा आणणारे स्मरणशक्तीचे नुकसान, जसे की अलीकडच्या घटना विसरणे किंवा तोच प्रश्न पुन्हा पुन्हा विचारणे | कधी कधी एखादे नाव किंवा भेटीची वेळ विसरणे आणि नंतर आठवणे |
| नियोजन किंवा समस्या सोडवण्यात अडचण, जसे की ओळखीची पाककृती करणे किंवा बिलांचा हिशेब ठेवणे | घरच्या बिलांमध्ये अधूनमधून होणारी चूक |
| घरी, कामावर किंवा बाहेर असताना ओळखीची कामे पूर्ण करण्यात अडचण | कधी कधी मायक्रोवेव्हची सेटिंग किंवा टीव्हीवरील कार्यक्रम रेकॉर्ड करण्यासाठी मदत लागणे |
| तारखा, ऋतू किंवा आपण कुठे आहोत याचा अंदाज चुकणे | आठवड्याचा वार चुकणे, मग तो ओळखणे |
| अंतराचा अंदाज, वाचन किंवा रंग ओळखण्यात नवी अडचण | मोतीबिंदूमुळे दृष्टीत होणारे बदल |
| शब्दांबाबत नव्या समस्या, जसे की संभाषणाच्या मध्येच थांबणे किंवा वस्तूंना चुकीचे नाव देणे | कधी कधी योग्य शब्द शोधताना अडचण येणे |
| वस्तू असामान्य जागी ठेवणे आणि पावले मागे घेऊन शोधता न येणे | अधूनमधून वस्तू ठेवायला विसरणे आणि मागे जाऊन आठवून शोधणे |
| कमजोर निर्णयक्षमता, जसे की पैशांच्या बाबतीत किंवा स्वतःच्या स्वच्छतेबाबत | अधूनमधून एखादा चुकीचा निर्णय घेणे |
| छंद, काम किंवा सामाजिक उपक्रमांपासून दूर होणे | कधी कधी कौटुंबिक किंवा सामाजिक कार्यक्रमाला जावेसे न वाटणे |
| मनःस्थिती किंवा स्वभावातील बदल, जसे की गोंधळलेले, संशयी, घाबरलेले किंवा चिंताग्रस्त होणे | कामे करण्याच्या ठरलेल्या पद्धती असणे आणि दिनक्रम बिघडला की चिडचिड होणे |
एकटे एखादे चिन्ह म्हणजे डिमेन्शिया असा अर्थ नाही. मुद्दा आहे त्या व्यक्तीसाठी सामान्य असलेल्या गोष्टीतील बदल, विशेषतः जो रोजचे जीवन कठीण करतो.
सामान्य वृद्धत्व आणि डिमेन्शिया यात फरक काय?
National Institute on Aging (NIA) म्हणते की अनेक वृद्धांना जाणवते की ते गोष्टी हळू आठवतात, किंवा कधी कधी वस्तू ठेवायची जागा किंवा बिल भरायचे विसरतात. ही सहसा सौम्य विसरण्याची चिन्हे असतात. डिमेन्शिया हा वृद्धत्वाचा सामान्य भाग नाही. स्मरणाच्या गंभीर समस्या गाडी चालवणे, फोन वापरणे किंवा घरी परतण्याचा रस्ता शोधणे यांसारखी रोजची कामे कठीण करतात.
NIA सुचवते की एखादी व्यक्ती पुढीलपैकी काही करत असेल तर डॉक्टरांशी बोला:
- तेच प्रश्न पुन्हा पुन्हा विचारणे
- पूर्वी चांगल्या ओळखीच्या ठिकाणी हरवणे
- पाककृती किंवा दिशा अनुसरण्यात अडचण येणे
- वेळ, माणसे आणि जागा याबाबत अधिक गोंधळणे
- स्वतःची काळजी घेणे थांबवणे, जसे की नीट न खाणे, आंघोळ न करणे किंवा असुरक्षित वागणे
काही व्यक्तींना विचार व स्मरणाची सौम्य कमजोरी (Mild Cognitive Impairment, MCI) असते. याचा अर्थ त्यांच्या वयाच्या इतरांपेक्षा जास्त स्मरण किंवा विचारांच्या समस्या असतात, तरीही त्या रोजचे जीवन सांभाळत असतात. NIA म्हणते की MCI हे अल्झायमरचे सुरुवातीचे चिन्ह असू शकते, पण MCI असलेल्या प्रत्येकाला तो होत नाही.
स्मरणाच्या समस्या आणखी कशामुळे होऊ शकतात?
डिमेन्शियाशिवाय इतर अनेक गोष्टींमुळे स्मरणावर परिणाम होऊ शकतो, आणि काही उपचारांनी बऱ्या होतात. NIA यादी देते:
- थायरॉईड, मूत्रपिंड किंवा यकृताच्या समस्या
- औषधांचे दुष्परिणाम
- नैराश्य आणि चिंता
- कमी व्हिटॅमिन B12 किंवा पुरेसे पौष्टिक अन्न न घेणे
- झोपेच्या समस्या
- मद्य किंवा अंमली पदार्थांचा गैरवापर
- मेंदूत संसर्ग, रक्ताच्या गुठळ्या किंवा गाठी
- डोक्याला इजा, जसे की मेंदूला धक्का (कंकशन)
- मोठा ताण किंवा दुःख, जसे की निवृत्ती किंवा जोडीदार गमावणे
ऐकण्याच्या आणि दृष्टीच्या समस्यांचाही गोंधळ म्हणून गैरसमज होऊ शकतो; आमचे श्रवणाचे मार्गदर्शक पाहा. म्हणूनच वैद्यकीय तपासणी महत्त्वाची आहे. Alzheimer’s Association नुसार, थायरॉईडच्या समस्या, जीवनसत्त्वांची कमतरता आणि संसर्ग तपासण्यासाठी डॉक्टर अनेकदा रक्ताच्या तपासण्या सांगतात. चांगली झोप आणि नैराश्यावरील उपचार हेही मांडण्यासारखे आहेत.
अचानक आलेला गोंधळ ही आणीबाणी आहे
तासांत किंवा दिवसांत झपाट्याने येणाऱ्या गोंधळासाठी तातडीची वैद्यकीय मदत लागते. तो डेलिरियम असू शकतो. VA डेलिरियमचे वर्णन वैद्यकीय आणीबाणी म्हणून करते आणि व्यक्तीच्या आरोग्य सेवा देणाऱ्याला लगेच फोन करण्याचा किंवा आपला स्थानिक आपत्कालीन क्रमांक (भारतात 112) यावर फोन करण्याचा सल्ला देते. चिन्हांमध्ये यांचा समावेश आहे:
- स्पष्ट विचार करण्याच्या क्षमतेत चढउतार
- लक्ष देण्यात अडचण
- विस्कळीत विचार
- असामान्यपणे झोपाळू असणे, किंवा असामान्यपणे अस्वस्थ आणि चिडचिडे असणे
हे कोणालाही होऊ शकते, आधीच डिमेन्शिया असलेल्या व्यक्तींनाही. NHS नुसार, सामान्य कारणांत संसर्ग (लघवीचे संसर्ग वृद्धांमध्ये आणि डिमेन्शिया असलेल्यांमध्ये सामान्य असतात), पक्षाघात, मधुमेह असलेल्यांमध्ये रक्तातील साखर कमी होणे, डोक्याला इजा आणि काही औषधे यांचा समावेश आहे. मदतीची वाट पाहत असताना व्यक्तीसोबत राहा आणि लहान, सोप्या शब्दांत धीर द्या. खूप प्रश्न विचारू नका, आणि त्यांची औषधे कोणती आहेत ते नोंदवा.
डॉक्टरांच्या भेटीची तयारी कशी करावी?
चांगल्या भेटीची सुरुवात चांगल्या नोंदींनी होते. Alzheimer’s Association सुचवते की हे सोबत आणा:
- बदलांची यादी: स्मरण, मनःस्थिती आणि वर्तनातील बदल, विशिष्ट उदाहरणे आणि ते साधारण केव्हा सुरू झाले यासह
- पूर्वीच्या आणि सध्याच्या आरोग्य समस्या, स्मरणाच्या समस्यांचा कौटुंबिक इतिहास असल्यास तोही
- सर्व प्रिस्क्रिप्शनची आणि काउंटरवर मिळणारी औषधे
- कोणतीही जीवनसत्त्वे किंवा पूरक पदार्थ
- आपले प्रश्न, जसे की कोणत्या चाचण्या होतील, त्यांना किती वेळ लागेल आणि निकाल केव्हा येतील
व्यक्तीला चांगले ओळखणारा कुटुंबातील सदस्य किंवा मित्र सोबत आणणेही उपयोगी असते. NIA स्पष्ट करते की डॉक्टर व्यक्तीला आणि कुटुंबातील सदस्याला आरोग्य, औषधे, दैनंदिन कामे आणि वर्तनातील बदल याबद्दल विचारू शकतात. डॉक्टर हेही करू शकतात:
- स्मरण, समस्या सोडवणे, लक्ष, मोजणी आणि भाषा यांच्या चाचण्या घेणे
- इतर कारणे शोधण्यासाठी रक्त, लघवी आणि इतर तपासण्या सांगणे
- नैराश्य किंवा इतर मानसिक आरोग्य स्थिती तपासणे
- CT किंवा MRI सारखे मेंदूचे स्कॅन सांगणे
- वृद्धत्व तज्ज्ञ, मज्जातंतूविकार तज्ज्ञ, वृद्धांचे मनोविकार तज्ज्ञ किंवा न्यूरोसायकॉलॉजिस्ट यांसारख्या तज्ज्ञाकडे पाठवणे
NIA नमूद करते की अमेरिकेत Medicare च्या वार्षिक आरोग्य भेटीचा संज्ञानात्मक मूल्यमापन हा आवश्यक भाग असतो, आणि नियमित आरोग्य तपासणी ही चिंता बोलून दाखवण्याची नैसर्गिक वेळ असू शकते. डॉक्टर वापरत असलेल्या छोट्या चाचण्याही निदानासाठी एकट्या पुरेशा नसतात. त्या अधिक सखोल मूल्यमापनाकडे जाणारे पहिले पाऊल आहेत, आणि निदानाला एकापेक्षा जास्त भेटी लागू शकतात. NIA सल्ला देते की स्मरणाच्या समस्या असलेल्यांनी दर 6 ते 12 महिन्यांनी डॉक्टरांकडे परत जावे.
हा विषय प्रेमाने कसा काढावा
आपण दुसऱ्या कोणाबद्दल चिंतित असाल, तर शांत, खासगी क्षण निवडा. आपल्याला जाणवलेल्या विशिष्ट गोष्टींबद्दल बोला, टीकेपेक्षा त्यांच्या आरोग्याची काळजी म्हणून मांडून. सर्वसाधारण तपासणीचे सुचवणे कमी घाबरवणारे वाटू शकते. निर्णयांमध्ये व्यक्तीला सामील करा आणि त्या प्रौढ व्यक्ती आहेत त्या नात्याने त्यांच्याशी बोला. आमच्या संवादाच्या सूचना उपयोगी ठरू शकतात.
डॉक्टरांशी बोला
स्मरण, विचार, मनःस्थिती किंवा रोजच्या क्षमतांमध्ये नवे आणि सतत होणारे बदल दिसले, तर प्राथमिक डॉक्टरांकडे भेट ठरवा. अचानक आलेल्या गोंधळासाठी आपला स्थानिक आपत्कालीन क्रमांक (भारतात 112) यावर किंवा व्यक्तीच्या आरोग्य सेवा देणाऱ्याला लगेच फोन करा. लवकर तपासणी केल्याने उपचार करता येणारी कारणे सापडू शकतात, आणि तो डिमेन्शिया असेल तर नियोजन करायला आणि आधार शोधायला जास्त वेळ मिळतो. या काळात स्वतःची काळजीही घ्या; आमचे काळजी घेणाऱ्यांसाठी स्वतःच्या काळजीचे मार्गदर्शक पाहा.
हे पान सामान्य माहिती आहे, वैद्यकीय सल्ला नाही. आमचे वैद्यकीय अस्वीकरण पाहा.
नेहमीचे प्रश्न
विसरणे हा वृद्धत्वाचा सामान्य भाग आहे का?
काही प्रमाणात आहे. National Institute on Aging म्हणते की अधूनमधून वस्तू ठेवायची जागा विसरणे किंवा बिल भरायचे विसरणे हे सहसा वयाशी संबंधित सौम्य विसरणे असते. डिमेन्शिया हा वृद्धत्वाचा सामान्य भाग नाही. गाडी चालवणे, फोन वापरणे किंवा घरी परतण्याचा रस्ता शोधणे यांसारखी रोजची कामे कठीण करणाऱ्या स्मरणाच्या समस्या डॉक्टरांकडून तपासून घेण्यासारख्या आहेत.
स्मरणाच्या समस्या डिमेन्शियाशिवाय इतर कशामुळे होऊ शकतात का?
हो. National Institute on Aging थायरॉईड, मूत्रपिंड किंवा यकृताच्या समस्या, औषधांचे दुष्परिणाम, नैराश्य आणि चिंता, कमी व्हिटॅमिन B12, मद्याचा गैरवापर, झोपेच्या समस्या, संसर्ग आणि डोक्याला झालेली इजा यांसह इतर कारणे सांगते. यातील काही उपचारानंतर सुधारतात, आणि वैद्यकीय तपासणी महत्त्वाची असण्याचे हे एक कारण आहे.
घरी एखाद्याची डिमेन्शियाची चाचणी करता येते का?
नाही. डिमेन्शियाचे निदान फक्त पात्र आरोग्य तज्ज्ञच करू शकतात, वैद्यकीय इतिहास, शारीरिक तपासणी, स्मरण आणि विचारशक्तीच्या चाचण्या, प्रयोगशाळा चाचण्या आणि कधी कधी मेंदूचे स्कॅन वापरून. डॉक्टर वापरत असलेल्या छोट्या चाचण्याही निदानासाठी एकट्या पुरेशा नसतात.
एखादी व्यक्ती अचानक गोंधळली तर मी काय करावे?
लगेच वैद्यकीय मदत घ्या. अचानक आलेला गोंधळ डेलिरियम असू शकतो, ज्याचे VA वैद्यकीय आणीबाणी म्हणून वर्णन करते. व्यक्तीच्या आरोग्य सेवा देणाऱ्याला लगेच फोन करा किंवा आपला स्थानिक आपत्कालीन क्रमांक (भारतात 112) यावर फोन करा, त्यांच्यासोबत राहा, आणि त्यांची औषधे कोणती आहेत ते नोंदवा.
स्रोत
हे पान ज्या संस्था आणि अभ्यासांवर आधारित आहे, त्यांच्या लिंक आम्ही देतो. पान अद्ययावत करताना प्रत्येक स्रोत तपासला होता.
- 10 Early Signs and Symptoms of Alzheimer's and Dementia · Alzheimer's Association
- Memory Problems, Forgetfulness, and Aging · National Institute on Aging
- How Is Alzheimer's Disease Diagnosed? · National Institute on Aging
- Visiting Your Doctor for Memory Loss · Alzheimer's Association
- Assessing Cognitive Impairment in Older Patients · National Institute on Aging
- When should I worry about Delirium? · U.S. Department of Veterans Affairs
- Sudden confusion (delirium) · NHS