Impendulo emfushane
Ukukhumbula izinto zakudala kusho ukujabulela isikhathi esidlule ndawonye ngezithombe, izinto, umculo nezindaba. Yenzani ibhokisi lenkumbulo, yakhani incwadi elula yendaba yempilo, noma nibuke izithombe nihlezi eceleni komunye nomunye. Ningabuzi njengokuhlola: yeqani ukuthi “Uyakhumbula?” nokuthi “Ngubani lona?” bese nisebenzisa izimemo ezivulekile ezifana nokuthi “Ngitshele ngalokhu.” Ingxoxo efudumele ibaluleke ukwedlula ukuthola amaqiniso afanele.
- Ukukhumbula izinto zakudala kuyingxoxo, akuwukuhlolwa. Ukunemba akubalulekile; ukujabula kuyabaluleka.
- Esikhundleni sika-‘Uyakhumbula...?’ no-‘Ngubani lona?’, sebenzisani amazwana nezimemo ezifana nokuthi ‘Ngitshele ngalolu suku.’
- Ibhokisi lenkumbulo elinezinto zempilo yomuntu linikeza izandla nengxoxo into okufanele ziyibambe.
- Incwadi yendaba yempilo isiza umndeni, izivakashi nabasebenzi bokunakekela ukuthi bamazi umuntu, hhayi nje ukuhlolwa kwesifo.
- Uma inkumbulo ilethe usizi, duduzani kuqala bese nishintsha ngobumnene.
Kuleli khasi (izingxenye ezingu-7)
- Kuyini ukukhumbula izinto zakudala, futhi kwehluke kanjani ekubuzeni imibuzo yokuhlola?
- Nikhuluma kanjani ngezithombe ngaphandle kokuhlola?
- Nenza kanjani ibhokisi lenkumbulo?
- Nenza kanjani incwadi yendaba yempilo?
- Eminye imibono yokukhumbula izinto zakudala
- Kuthiwani uma inkumbulo ibuhlungu?
- Uthini ucwaningo?
Ukukhumbula izinto zakudala kusho nje ukujabulela isikhathi esidlule ndawonye. Kubantu abaningi abaphila ne-dementia, izinkumbulo zeminyaka eminingi edlule zihlala zicacile kunalokho okwenzeka namuhla ekuseni. Izithombe, izinto ezijwayelekile, umculo nezindaba kungavula lezo zinkumbulo futhi kunikeze into efudumele eningabelana ngayo. Umthetho owodwa: kuyingxoxo, akuwukuhlolwa.
Kuyini ukukhumbula izinto zakudala, futhi kwehluke kanjani ekubuzeni imibuzo yokuhlola?
Ukukhumbula izinto zakudala kuwukwabelana ngezinkumbulo ngezithombe, izinto, umculo noma ividiyo, ngesivinini somuntu uqobo. I-NHS ikuchaza njengokwabelana ngezinto ezenzeka esikhathini esidlule nangezindaba ngosizo lwezithombe, izinto, amavidiyo noma umculo, encwadini noma ethebhulethini. Ukuhlola kuhlukile: kucela umuntu ukuthi aveze impendulo efanele, futhi lokho kungalethela ihlazo esikhundleni sokujabula.
I-National Institute on Aging ibala ukubuza umuntu ukuthi uyakhumbula yini into noma umuntu njengento okufanele igwenywe. I-Family Caregiver Alliance iphakamisa ukugwema imibuzo encike enkumbulweni yesikhashana nokukhuluma ngesikhathi esidlule esikude esikhundleni salokho.
| Kunokuthi | Zamani |
|---|---|
| “Uyakhumbula lokhu?” | “Lolu suku lubukeka lujabulisa. Ngitshele ngalo.” |
| “Ngubani lona?” | “Nanku uMamekazi uRose ogwini lolwandle. Bhekani lesi sigqoko.” |
| “Kwakungowuphi unyaka lokhu?” | “Lokhu kubukeka njengendlu endala. Kwakunjani ukuhlala lapho?” |
| “Cha, lo akuyena uBill, nguFrank.” | “Ubukeka ejabulisa kakhulu.” |
| “Usuvele ungitshele lokho.” | “Ngiyayithanda leyo ndaba.” |
Nikhuluma kanjani ngezithombe ngaphandle kokuhlola?
Qalani ngalokho enikubonayo, bese nishiya indawo yokuthi umuntu engeze okuthile uma ethanda.
- Hlalani eceleni komunye nomunye. Bambani i-albhamu phakathi kwenu ukuze nibuke ndawonye, ningahloli ngaphesheya kwetafula.
- Khethani izithombe ezimbalwa. Izithombe ezinhlanu ezinhle zingcono kunebhokisi lonke. Izithombe ezinkulu, ezicacile ziyasebenza kangcono.
- Nisho amagama abantu nina. “Nanku nina noBaba ngosuku lomshado wenu” ususa ingcindezi.
- Phawulani ngemininingwane. Izingubo, izimoto, ukudla, isimo sezulu, ubuso. “Hawu, bhekani leyo moto. Ikhazimula kakhulu.”
- Memani, ningaphoqi. “Ngitshele ngalokhu…” noma “Nibona ini?” Ukuthula kulungile.
- Landelani lapho ihamba khona. Uma ekhuluma ngento ehlukile ngokuphelele, hambani nayo.
- Misani kusamnandi. Valani i-albhamu ngaphambi kokuba ukukhathala kufike.
Ukuze nithole izikhuthazo zezithombe ezivele zilungile, zamani amakhadi engxoxo. Ukuze niguqule izithombe zomndeni wenu zibe umdlalo omnene wokufanisa, zamani amapheya ezithombe zomndeni; izithombe enizikhethayo ziyahlala ku-browser yenu.
Nenza kanjani ibhokisi lenkumbulo?
Ibhokisi lenkumbulo yisitsha esinezinto zempilo yomuntu zokubamba nokukhuluma ngazo.
- Khethani ibhokisi eliqinile elilula ukuvula, njengebhokisi lezicathulo, ibhokisi lesigqoko noma isifuba esincane sokhuni.
- Khethani isihloko noma inhlanganisela. Umsebenzi, ihobhi, indawo, iminyaka eyishumi, noma okuncane kwakho konke.
- Qoqani izinto eziphephile. Izinto ezinhlanu kuya kweziyishumi zanele ukuqala.
- Sebenzisani amakhophi ezinto eziyigugu. Kopishani izithombe nemibhalo engeke itholakale kabusha bese nigcina okwangempela kuphephile.
- Khiphani into eyodwa ngesikhathi. Nikezeni umuntu eyodwa, nisho okuthile ngayo, nibone ukuthi ingxoxo iya kuphi.
Imibono yokufaka:
- Umsebenzi: ibheji legama, ithuluzi elincane, ibheji lomfaniswano, incwadi yamaakhawunti, iphini lomhlengikazi, incwadi yamaresiphi yendawo yokudlela.
- Ekhaya: ikhadi leresiphi ngokubhala kwakhe, ithawula lezitsha, isikhafu noma ithayi alithandayo.
- Amahobhi: isiyengo sokudoba esingenahuku, ibhola, ibhola lentambo yokuluka, iphakethe lembewu.
- Izindawo: amakhadi aposi, amamephu, isikhumbuzo sezivakashi, ucezu lephephandaba lasekhaya.
- Umndeni: amakhophi ezithombe, umdwebo wengane, isimemo somshado.
Shiyani izinto ezicijile, izinto ezincane ezingagwinywa, nanoma yini engabuyisa izinkumbulo ezibuhlungu ngaphandle uma nazi ukuthi yamukelekile.
Nenza kanjani incwadi yendaba yempilo?
Incwadi yendaba yempilo yi-albhamu elula yezithombe namazwana amafushane ngempilo yomuntu. Yinto eningayibuka ndawonye, futhi isiza izivakashi nabasebenzi bokunakekela ukubona umuntu ephelele.
- Khethani uhlobo. Ifayela elinezikhwama zepulasitiki ezibonakalayo, incwadi yezithombe eshicilelwe, noma ukubukwa kwezithombe ethebhulethini.
- Hlelani izingxenye ezimbalwa. Ubuntwana, isikole, umsebenzi, umndeni, izindawo ahlale kuzo, inkolo, amahobhi, ukudla nomculo athanda kakhulu.
- Engezani isithombe esisodwa noma ezimbili ekhasini ngalinye ngamazwana amafushane anokuphrinta okukhulu: “UMary, oneminyaka engu-22, eqala ukusebenza ebhange.”
- Yengezani okuthandwayo nezijwayelo. “Uphuza ikhofi elinobisi. Uthanda amahubo ngeSonto. Akayithandi i-TV enomsindo.” Lokhu kusiza noma ubani omnakekelayo.
- Hlanganyelisani umuntu ngokungako angathanda, ekhetha izithombe, exoxa izindaba noma ebuka nje njengoba kuhlangene.
- Qhubekani nokwengeza. Akudingeki iphele ukuze ibe wusizo.
Eminye imibono yokukhumbula izinto zakudala
- Dlalani umculo wobusha bakhe nikhulume ngokuthi umyisa kuphi. Bheka imisebenzi yomculo.
- Bukani amamuvi asekhaya noma izinhlelo ze-TV zeminyaka ayithandayo.
- Phekani isidlo sobuntwana nivumele amaphunga aholele ingxoxo.
- Bukani imephu yasekhaya lakhe bese nilandela imigwaqo ejwayelekile.
- Bambani amakhathalogi noma omagazini bakudala nikhulume ngamanani, ifashini nezimoto.
- Rekhodani izindaba zakhe efonini, ngemvume yakhe, zomndeni.
- Wabelaneni ngesikhathi sezingcingo. Phakamisani isithombe esisodwa ngesikhathi sevidiyo; bheka ucingo nokuxhumana ngevidiyo.
- Lethani isithombe noma into uma nivakashile. Kunikeza ukuvakasha indawo elula yokugxila; bheka ukuvakasha.
Kuthiwani uma inkumbulo ibuhlungu?
Ezinye izinkumbulo zilethela usizi, ukuzisola noma ukwesaba. Uma umuntu ecasuka, misani, nimduduze bese nishintsha isihloko noma umsebenzi ngobumnene. Ningaphikisani ngalokho okwenzekile. I-Family Caregiver Alliance incoma ukungazami ukukholisa umuntu ukuthi uyaphutha futhi iphakamisa ukuphendula imizwa abayibonisayo, eyiqiniso. Uma ekhuluma ngomuntu ofile sengathi usaphila, phendulani umuzwa: “Uyamlangazelela. Ngitshele ngaye.”
Uthini ucwaningo?
Ukubuyekezwa kwe-Cochrane kokukhumbula izinto zakudala, okwahlanganisa izilingo ezingu-22 nabantu abangu-1,972, kwathola ukuthi imiphumela ayihambisani, incane futhi ihlukile ngokwendawo nohlobo. Akuzange kutholakale ubufakazi bokulimala kwabantu abane-dementia. Siphakamisa ukukhumbula izinto zakudala ngoba kungaletha isikhathi esifudumele, esinenjongo ndawonye, hhayi njengokwelashwa. Ukuze niqonde kabanzi ngengxoxo elula, bheka izeluleko zokuxhumana.
Imibuzo evamile
Kuyini ukukhumbula izinto zakudala kubantu abaphila ne-dementia?
Ukukhumbula izinto zakudala kuwukwabelana ngezinkumbulo nangezinto ezenzeka esikhathini esidlule, ngokuvamile ngosizo lwezithombe, izinto, umculo noma amavidiyo. Kungenziwa nomuntu oyedwa noma eqenjini. Inhloso ingxoxo emnandi, enenjongo, hhayi ukuhlola lokho umuntu angakukhumbula.
Kungani kungafanele ngibuze ngokuthi ‘Uyakhumbula?’
Imibuzo ehlola inkumbulo ingenza umuntu azizwe ehlazekile noma ekhathazekile uma impendulo ingafiki. I-National Institute on Aging ibala ukubuza ukuthi umuntu uyakhumbula yini into noma umuntu phakathi kwezinto okufanele zigwenywe. Phawulani ngalokho enikubonayo kunalokho, nivumele umuntu engeze noma yini ayithandayo.
Yini okufanele ngiyifake ebhokisini lenkumbulo?
Khethani izinto eziphephile, eziqinile ezihlobene nempilo yomuntu: izinto zomsebenzi, impahla yehobhi, isikhafu asithandayo, amakhadi aposi, amakhadi amaresiphi, izikhumbuzo zemidlalo noma amakhophi ezithombe. Gwemani izinto ezicijile, izinto ezincane ezingagwinywa nezithombe zangempela ezingeke zitholakale kabusha.
Kuthiwani uma ephutha amaqiniso?
Yekani kube njalo. Uma umama wenu ethi isithombe sikhombisa udadewabo kanti ngumzala wakhe, kulungile. Ukulungisa kuguqula isikhathi esifudumele sibe ukuhlolwa. Landelani indaba ayixoxayo nikujabulele ndawonye.
Imithombo
Sixhumanisa nezinhlangano nezifundo leli khasi eliklanyelwe kuzo. Lunye lwahlolwa lapho leli khasi libuyekezwa.
- Infographic: Do's and Don'ts: Communicating With a Person Who Has Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Reminiscence therapy for dementia · Cochrane
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Activities for dementia · NHS